Өмірбаяны[өңдеу]

Абай атындағы Қазақ мемлекеттік педагогика институты (қазіргі Ұлттық педагогика университеті) филология факультетінде оқыған. 1968-2002 жылдары Радио мен телевидениеде, әр түрлі газет-журналда, шығармашылық ұйымдарда қызмет атқарған. Қазақстан Жазушылар Одағында екінші хатшы болды, 2003 жылдан “Ақиқат” журналының бас редакторы. Алғашқы жыр жинағы “Жанымның жас құрағы” деген атпен 1970 жылы жарық көрді. Оннан астам өлең жинақтары жарияланып, оқырмандар мен сыншылардың жоғары бағасын алды. “Абай әлемі” (1995) және “Баба дәстүрдің мұрагері кім: туған әдебиет туралы ойлар” (2001) атты әдеби-сын еңбектерінде қаламгер Абай әлемінің поэтикалық тереңдігін, қазақ мәдениетінің даму сипатын саралап, ақындық психологияның ішкі болмысына баға берді. Қазақ поэзиясының түркілер кезеңінен қалыптасқан романтикалық-реалистік өршіл сарынын өзіндік көркемдік шешім аясында жаңашыл туындыларымен байытты. “Көк түріктер сарыны” атты жинағында (2002) замана зары мен бүгінгі күн мәселелері ежелгі түркі жырлары үлгісінде айтылған, ақын көне түрге жаңа мазмұн сыйдырған. Пішін ұтымдылығынан гөрі ой ұшқырлығына көбірек иек артатын ол өлеңдерінде ерекше еркіндікті аңсайды, көне түркілердің ірілігін сағынады, рухани тоғышарлықты, ұсақталуды мінейді. Ғасырлар қойнауында елеусіз қалған ерлік рухын жаниды. Жауға деген өктемдік “Қуат жырында”, “Асқанның орманын отындай өртедім. Тасқанның көлдерін астаудай төңкердім” деп беріліп, батырлар айбарын асқақтата түседі. Оның “Махамбет рухының монологы”, “Күлтегін”, “Тоныкөк” дастандары — ұлттық бояуы қанық, күрескер, қайсар әрі мұңшыл романтик. болмысты толықтай танытқан поэтикалық қуатты шығармалар. Ол украин, өзбек тілдерінен В.Гужва, Е.Вахидов өлеңдерін тәржімалады. Медетбекке “Тағдырлы жылдар жырлары” жинағы үшін ҚР-ның Мемлкеттік сыйлығы берілді (2000).^[2]

Келді бүгін ажал- сұмның кезегі. Өрт боп жанды өлең- жырдың өзегі. Ақпай қалды, ағып жатқан бұрқырап Жетісудың тағы да бір өзені.

Қала алмассың мұндай күні опынбай, Әр жүректе "Қайран Мұқа", ойпырмай. Ақындардың жыр оқитын кешінде Бір керемет өлең қалды оқылмай.

Тағы мұны қала алмасссың түсінбей, Жүрек жылап, боран соқса ішіңде. Сырахана үстелінің үстінде Бір саптыаяқ сыра қалды ішілмей.

Жаңа үнменен қарсы алатын әр таңды, Жек көретін өсек пенен жалтаңды, Ақыным жоқ бүгін енді ортаңда Жалақысыз еркін кешкен жалғанды.

Галстуксіз айқара ашық омырау. Туы-Алатау, Көкірегі - Атырау, Болған емес онда өтірік көлгірсу, Болған емес онда қайту, тоқырау.

Елемейтін, Ескермейтін ептіні, Тастайтұғын бетінен ап беттінің. Өлең етіп ызғарлы түн, от күнін Жол қозғалыс ережесін елемей Көшелерді кешіп келе жататын Мұқағали Мақатаев жоқ бүгін.

Мұқағали Мақатаев поэзиясына деген сол ықылас, сол пейіл әлі де сол қалпында. Қазір ол ұлы ақын, классик!

- Мұқағалидың мұңы дейміз, ол қандай мұң? Тұрмыстық жетіспеушіліктен қозғалған мұң ба, әлде қоғамдық дерттің науқасын дәл аңғарып буырқанған толғаныстардан туған жан күйзелісі ме? Бұл мәселеге сіз қалай баға берер едіңіз? - Екеуі де бар. Бірақ ақынның жеке басындағы мұң қоғамдық, әлеуметтік, адамзаттық тіпті бүкіләлемдік мұңдармен бірге өрілмесе, оның өресі тым пәс, ауқымы барынша тар боп қалады. Мүқаңның Емханада деген атақты өлеңі бар. Соны оқып көрейікші.

Өкінішті... Мына құрғыр сырқаттың беті күшті. Жүрегім көтеріліс жасап жатыр Бүзбақ болып кеудемде бекіністі. Өкінішті.

О, Жүрек! Менің алтын қазығым- ау! Қайтейін қажыдың- ау. ... Қытықтаған бауырдың "назы" мынау, Қажыдың- ау, байғұсым, қажыдың- ау!

Не істемекпін! Жаным- ау, саған шипа істемек кім?! Жаралғанда бүтін ем, үш бөлекпін: Жүрегім-Африка, бауырым-Кипр, Миым-Мұзды Мұхиттай... Не істемекпін?

Міне, осы өлеңде ақынның тұла бойын жайлап алған дерт қана емес, әлемнің дерті жатыр ғой. Өз дертін әлемнің дертімен салаластырып, сабақтастырып жіберген. Кезінде осы өлең туралы былай деген екем: "Бір- ақ өріліп, бір- ақ құйылған тұтас өлең. Жеке жолын, жеке шумағын бөліп алып қарастыруға келмейді. Оны өлең табиғаты, өлең архитектоникасы көтермейді. Өйткені ақын айтылар сөзін бір- ақ ақтарған. Өлеңнің әлденеше жеріне қойылған үш нүктелер ақынның айтылмай кеткен сөздері емес, ақын өзегін өртеп шыққан қасірет күрсіністері. Бұл өлең- метафора болғанда да, образды метафора. Бұл өлеңде нағыз азамат ақынның болмыс- бітімі жатыр. Жүрегін Африкаға, бауырын Кипрге, миын Мұзды Мұхитқа теңеу белгілі бір ұғымдардың сыртқы ұқсастықтарын дәл басқан сөз бейнелілігін ғана емес, белгілі бір ұғымдардың ішкі драмасы мен трагедиясын ашқан ақын ойының масштабтылығын, ақын ойының ірілігін көрсетеді. Бұл өлеңнен ақынның жеке басының дертті демі ғана емес, Африка қасіреті, Кипр трагндиясы, Мұзды мұхиттың көрдей суық лебі ұрады. Ақын басына түскен өз қасіретін дүние қасіретінен бөлек қоя алмапты. Дүниеге алпыс екі тамырымен сіңіп кеткен ақын ғана осылай сөйлесе керек." Осыдан артық не айта алам. Тек қосарым, Мұқағали Мақатаев осы бір өлеңімен- ақ Адамзаттық деңгейге көтерілген. Ал мұндай өлеңдер онда жетерлік.

- Мұқағали "Махаңдар жоқ, Махаңдардың сарқыты Мұқағали Мақатаев бар мұнда" дейді. Осындағы "Махаң" деген сөздің мағанасын сіз қалай талдап бере алар едіңіз? - " Махаң" деген сөзден адамның ойына бірден халықтың бостандығы жолында басын құрбандыққа шалған, қайтпас қайсар тұлға Махамбет түсетіні сөзсіз. "Махаңдар" деп тұрғаннан кейін бұл ұғым көп мағананы мегзеп тұруы әбден мүмкін. Яғни тағы бір ұлттың ұлы перзенті Мағжан бейнесін де танып білуге болады. Тіпті Махамбет, Мағжан сияқты елі мен жері үшін қайғы мен қасіретке батқан, жан- жүректері мұң мен зарға толы барлық ардақтыларымызды қамтуы да кәдік.

- Сіздің қатарласыңыз, жазушы Марат Қабанбаев Мұқағали туралы ағынан ақтарылып жазғанда "миына ұлттық коды жазылған ақын" деген керемет теңеуге жүгінеді. Осының мәнісін оқырмандарға қалай ұқтырар едіңіз? - "Код" деген сөз, жалпылама тілмен айтқанда шартты белгілер жүйесі деген мағынаны береді ғой. Дипломатиялық, коммерциялық, әскери кодтар болатыны белгілі. Оның шешуі- жұмбақ. Оны белгілі бір адамдар ғана шеше алатынын бәріміз жақсы білеміз. Сонымен бірге генетикалық та код болады. Енді бұл, табиғи код, жаратылыс бітімінде болатын код. Марат осыны, генетикалық, яғни ақынның болмыс- бітімін ұлттың рухани табиғатымен бір қарастырып отыр. Бір сөзбен айтқанда Мұқағали табиғаты ұлттың құпия бір тылсым табиғи құбылыстарымен тамырлас деп отыр. Мен бұл бейнелі сөзді осылай ұқтым. Ол тылсым құпияны шешу біздің, және болашақ ұрпақтардың міндеті.

- Мұқағали "Абай жаққан бір сәуле сөнбеуі үшін" деп еңбек етті. Солай деп ұлы мұратты көздеді. Сол сәуле маздап тұр. Сол сәулені әрі қарай сөндірмеу үшін не істеу керек деп ойлайсыз? - Абай өзінің бүкіл ілім- білімін, ой- өрісін, қуат- күшін қараңғылықпен күреске жұмсаған адам. Бұл күресте оның қаптаған қалың қолы болған жоқ. Мыңмен жалғыз жүріп алысты. Халқының жүрегіне сәуле құйғысы келді. Сол сәуле жарығымен халқын қараңғылықтан алып шығатын жол іздеді. Әрине, ол азапты күрес еді. Құдай- ау, "Ит көрген ешкі көзденіп, Елерме жынды сөзденіп" кететіндермен күресу оңай болып па? Бірақ күресіп бақты. Бәрі бір ол өзінің мақсат- мұратына көзі тірі кезінде жете қоймаса да, түптің- түбінде жетті. Өйткені Абай жаққан сол сәуле көп- көп адамдардың санасында, жаны мен жүрегінде жанып тұр. Мұқағали ақын сол сәулені сөндіріп алмайықшы деп тұр. Ал ол сәулені сөндіріп алмау да ұлы күрес. Заман да, қоғам да қазір тоғышар боп барады. Ал ондай тоғышар қоғам мен заманда адам бойындағы рухани отты сөндірмеу оңай шаруа емес. Ол үшін күрес, рухани күрес керек.

- "Мұқағали" журналының жарық көруіне қалай қарайсыз? Ол туралы сіздің ой- пікіріңіз, жеке көзқарасыңыз қалай? - Әрине, дұрыс қараймын. Бірақ бұл журналдың бүкіл бағыт- бағдарына жан- жақты мінездеме бере алмаймын. Өйткені ол журнал қолыма анда- санда ғана түседі. Ал журналдың тұтас кескін- келбетін көрмегеннен кейін кесімді пікір айта қою қиын. Бірақ қолға түскен нөмірлері ұнады. Ол нөмірлерден Мұқағалидың рухын, Мұқағалидың мақсат- мүддесін, Мұқағалидың арман- тілегін танып- білуге болады.

- Енді тағы да өзіңізге оралайық. Сіздің шығармашылығыңызды зерделеп, зерттеп қарап отырсақ, екі кезеңді көреміз. Екінші кезең "Көк түріктер сарынына" енген кезіңіз. Бұл жерде сіз ұлттың рухымен тұтасып кеткен сияқтысыз. Мұндай әлемге енуіңіздің себебі қандай? - Жалпы мен ізденістің ақынымын. Мен туралы жазып жүргендер де осылай дейді. Сіз менің шығармашылығымның екі кезеңнен тұратынын жақсы аңғарғансыз. Бірінші кезеңімде де эксперименке көп барғам- ды. Соған байланысты мені кезінде ғылыми- техникалық революция заманының, урбанизацияның ақыны деп мақтағандар да, даттағандар да болды... Енді ол жағына көп бара бермей- ақ қояйын. Оны өзіңіз де біліп отырсыз.

Екінші кезең-"Көк түріктер сарыны". Мен бұл сарынға ұзақ дайындалдым. Ол "Күлтегін", "Тоныкөктермен" танысқаннан басталған- ды. Қаншама рет сол сарынның ішіне кірем деп жанталастым. Алдырмады. Көбі сәтсіз боп шықты. Сонда да қайтпадым. Ақыры, өзімше, дегеніме жеткендей болдым. Көк түріктер сарынының ішіне енгендей болдым. Орхон- Енисей жазулары тасқа қашалған ғой. Яғни ол тарихи дастандар жолынан қара тасты соққан қашау мен балғаның шыңылы естіледі екен... Менің өлеңдерімнен де, егер құлақ сап қарасаң, сол балға мен қашаудың үні шығады. Содан ба қағазға жазып отырсаң да тасқа қашап отырғандай болам. Әрине, ол сарынды мына уақыт пен заманға орай жетілдірдім, дамыттым. Әрине, мен ол сарынды тұтас меңгеріп алдым деп айта алмаймын. Толық игере алмаған, күш- қуатым жетпей қалған тұстарым да бар шығар. Бір айта кетер нәрсе, осы бір сырты қарапайым ғана форманың мүмкіндігі аса зор екендігін білдім. Еркін айтасың, еркін сөйлейсің. Бірақ сарын шеңберінен шықпауың керек. Оның да өз заңдылығы бар. Ол үшін ол сарынды өзіңнің бүкіл тұла бой, жан дүниеңе сіңіріп алуың керек. Сонымен бірге, ең бастысы, ол сарын сенің табиғи болмыс- бітіміңменен үйлесім табуға тиісті. Ал менің табиғи болмыс- бітімім нақтылық. Міне, осы үйлесім, мені белгілі бір дәрежеге жетуіме мүмкіндік берді деп ойлаймын. Жаңа айттым ғой, бұл сарынның мүмкіндік аясы аса кең деп. Әсіресе, ол осы заманның қыры мен сырын, бет- бейнесін барынша көрсетуге кең жол ашып береді. Қысылып- қымтырылмай сөйлейсің. Сондықтан да мен қазір осы сарынның "тұтқынымын". Шынын айтқанда ол "тұтқындықтан" босанғым кеп тұрған жоқ.

3. Ақанның замандасы Рамазан Тоқтаров «Құланның ажалы» романының алғы сөзінде былай деген-ді: «Ақан-халықтың Ақаны, назардан аумайтын мәңгілік ескерткіштердің бірі. Осы өмірі дәйім ұзақ болсын!».

Ақан өмірінің ұзақтығын бауырлары Аманкелді ауданы орталығында және туған елі Байғабыл жерінде қос бірдей ескерткіш /мүсінші Ақанның досы Ә. Ұзақов/ орнатып, мәңгілікке жалғастырды.

Құлан Кейкі батырын Торғайына табыстыра білген Ақанның творчествосы бүгіндері ақын-жазушыларға, естелік жазушы ағайынға арқау болып, небір шығармалар дүниеге келуде. Алайда, Кейкі батырдың есімімен қатар аталуға тиіс жазушының аты мен атағы көлеңкеде қалып тұр.

Әр шығармасының астарында қазағының мұңын жоқтап, абыройын асқақтата білген біртуар азаматтың еңбегі еленбей, бүгінгі күн авторларының артынан аталса аталып, аталмаса ұмыт қалып жатқаны біздің де, оқырмандардың да жүрегіне мұң ұялатады.

2013 жыл Кейкі батыр Көкембайұлының да 140 жасқа толар мерейтойы, яғни осы бірі-бірінің атын шығарған Қазақтың қос батыр ұлдарының тойларын барша қазақ болып еске алсақ бүгінгі жастарымызбен келер ұрпағымызға өнеге, «өліге иман-тіріге ғибрат» болары анық.

 Жазушы Ақан Нұрманов өмір сүрген қысқа ғұмырында артына өшпестей мол мұра қалдырған қаламгер. Жазушының басты туындысы- «Құланның ажалы» романы. Қаламгер ретінде азаматтық басты ерлігі -кітабында мәрт те асқақ бейне Теке Құланды сомдауы еді. Оқырман жазбай таныды. Автор Құлан бейнесінде халық батыры Кейкі Көкембайұлын өмірге қайтарды. Кеңестік кезеңнің салтанат құрып тұрған жылдары - ақ, «үкіметке қарсы шыққан банданың бастығы болған, Қарақұм көтерілісіне жетекшілік еткен. Алашорданың қалдығы» Кейкі батырды тірілтті.

Өр бейне, нар тұлға Құлан мерген кітапта Сардар аталатын, шын мәнінде 1916 жылғы патша жарлығына қарсы шыққан халық көтерілісінің басшысы Аманкелді Иманұлының қарулас досы, үзеңгі серігі болған адам. Көтерілістің рухани жетекшісі Әліби Жакелдин болса, ол романда туа атымен аталады. Құлан – кейкі батыр мен Сардар -Аманкелді бейнесі кітапта қатар сомдалады, олардың ел тәуелсіздігі жолында иықтаса күрескені шығармада негізгі желі болып таратылады. Қол жеткен теңдік мәнін Құлан батыр тар көлемде енді тыныштық орнады, жеті үй Теке әулетін жайлы қонысқа, елден бөлек әкетіп, мал малданып, жан жанданбақ болды. Жаңа өкімет орнатып, ұжымдастыру саясатын жүргізуде қарсылықтар көп болды. Жаңа өкіметке күдікпен қарайтындар әлі де баршылық еді. Белсенділердің дарықпа саясаты, жат қылығы Құландай аңғал жанды «банды» атандырып, қашқындық жолға салды. Жазушы шеберлігі сонда халық батырын мәрт қалпында суреттейді. Кітапта Құлан асқақ күйінде, ат үстінде, кеңесшіл жендеьттердің қолына тірідей түспей мерт болады. Батыр бейнесі оқушы көз алдында асқақ қалпында қалады.

Шындығында Қарақұм көтерілісі кеңестер тарапынан күшпен басылды. Кейкі батыр «Кеңес өкіметіне жат адам», «банды» танылып, басы кесілді.

Мынадай сабақтастық таң қалдырады. «Сағағына сары шіркей үймелеп, жау іздеген ерлердің басы қайда қалмаған»-деп Махамбет ақын жырлағандай ел тәуелсіздігі жолында күрескен Кенесары ханның да, Махамбеттей ақынның да, Кейкідей батырдың да бастары кесіліп, қолды болды. Махамбет ақынның басы күшпен сүйегіне қосылып, бірге жерленді. Кенесары мен Кейкінің бастары енді ізделуде. Іздері шықты...

Хан, батырлар рухына ақын-жазушыларымыз жырларын арнады, кітаптар жазды. Есімдерін ардақтап, халқымен қайта қауыштырды. Ілияс Есенберлин «Қаһар» романында хан Кене бейнесін кеңестік кезеңде-ақ, сомдады. «Құланның ажалы» романында Ақан Нұрманов Кейкі батырды қайта тірілтті. Жазушы шеберлігі арқасында Құлан мергеннің бейнесі оқырман есінде мәңгілікке қалды.

Ақан Нұрмановтай талантты қаламгердің артында қалған мол мұрасына қамқор болып, жерлесінің шығармашылығын жоғары бағалаған профессор, архитектура академигі, Мемлекеттік сыйлықтың иегері Әбдісағит Тәтіғұлов болды. Ақан шығармашылығы туралы академик: «Сөз түйсінер зерделі қауымның ой таразысымен сараласақ, Ақан өзгені де, өзін де қайталамаған қаламгер ретінде жүрегімізде жатталып қала бермек».

Кейкі батырдың ерлік ғұмыры, мәрттік өлімі туралы Әбдісағит Тәтіғұлов былайша тебіренеді: «Қызыл қырғында азаттықпен соңғы дауылпаз символы болып ең соңғы «дала көкжалы» Торғайлық Кейкі батыр (Құлан) кетті бұл өмірден, Эрмитаж төрінен орын алып...»

«Қызыл қырғында» Құлан арамдық пен сатқындықтың аяусыз құрбаны болып, күйіп кеткен адал да аңғал, қайсар да батыл дала дауылпазы аспандағы ойға айтылғандай мерт болды. Өр қалпында, өр тұлғасы иілмей, ат үсті өлімді қарсы алды. Романның психологиялық мотивировкасы осы тұста айқын ашылған, құланның ажалы тәуелсіздік құрбаны, ерлік өлім.

Жоғарыдағы әсерлі ой үзіндісі, толғаныс үстінде айтылған сөз Ақанның Құлан - Кейкіні қайта тірілтіп, «дала көкжалымен» қайта табысқаннан кейінгі академиктің толғанысы. Ал, Құлан - Кейкідей батырын тірілткен Ақан туралы жүрекжарды ойы тіпті керемет.

«Ақан кешегі «Мен кесекті ердің сойымен, кескілеспей бір басылман...», Қарағай шаптым жампоздап, хан қарасын жоям деп, Жолбарысша жорыттым, етіне құлан тоям деп, жырлап өткен ер Махамбет сынды Кейкіні (Құланды) өз халқына тарихына тайға басқан таңбадай қайтып бере отырып, өзі де әдебиетімізде өзіне сәйкес орнықты орын алды»,- деп жазды жазушылар газетінде. Сөйтіп, Ақанның жазушылар арасында алар орнын анықтай көрсетті.

Ақан 35 жыл ғұмырында - найзағайдай ғұмырында өзінің басты шығармасы «Құланның ажалы» романынан басқа да ондаған әңгіме, повестер жазды. Өз замандастары туралы ақындық жүрекпен жазылған «Солай болған екен», «Аққу шоғыры», «Ор» повестерін, «Күзде ашылған гүл», «Ымырт», «Әке», «Айна көлдегі түн», «Жақсы апа» сынды көптеген әңгімелері қалды.

Ақанның артында көңілге медет ұрпақ қалды. Жазушының жұбайы Жібек жеңгей Роза, Тана, Әлен, Анар есімді ұл-қыздарын өсіріп отыр. Ақын шығармашылығына қамқор болып жүрген Қалихан Ысқақұлы. Әкім Тарази, Сайын Мұратбеков сынды қаламгер достары бар.

Осылардай жазушы достарының бірі Ақан шығармашылығы туралы былай деп жазады: «Ақан Нұрманов, сөз жоқ, талантты прозаик еді, оның творчестволық биігі «Құланның ажалы» романы болды. Бұл роман жөнінде біздің әдеби сынымызда аз айтылған жоқ. Сонымен қатар, Ақан Нұрманов қаламынан ттуған повесть, әңгімелер де кезінде жас оқырман назарын аударғанын білеміз. Ол, әрине, кездейсоқ құбылыс емес еді. Өйткені сол шығармаларда сол кездегі жастардың бейнесі бір сыдырғы әсерлі бейнеленеді деп қараймыз».

Жазушы О.Сәрсенбай Ақанның жалпы шығармашылығына, оның суреткерлік шеберлігіне, замандастары бейнесін жасаудағы табыстарына атап-атап жоғары баға берді. Заман тынысын беретін, әлеуметтік жағдайынан сыр шертетін әдеби мұра деп бағалайды. Кезінде Ақанның әдеби шығармашылығын көпшілік солай бағалаған да.

Жазушы Ақан Нұрмановтың артында өшпес мұра, өміршең де мәрт, сыршыл да сезімтал тұлғалар қалды. Тәуелсіз еліміздің жасампаз ұрпағын тәрбиелеуде жазушы шығармалары рухтандыра береді деп сенеміз. Өйткені, найзағай ғұмыр кешкен қаламгердің артында қалған шығармалар үні, автордың айтары соған саяды. Ақан аз жазса да, наз жазған қаламгер. Құлан – батыр, құралайды көзге атқан мерген, ең бастысы ел тәуелсіздігі жолында мерт болған көзсіз Ер. Оның бұл ерлігі тәуелсіз ел жастарын ынтымаққа, елдікті қорғауға үндейді. Автордың елжірей жазған өз замандастары да өміршең жандар. Демек, Ақан шығармашылығы өмірден өмсірге жалғасып жасай бермек, ұмытылмақ емес. Қорыта келгенде, көрнекті жазушы Ақан Нұрмановтың артында әдеби өміршең мол мұра қадырған қаламгер. Жазушы шығармаларының өн бойынан тарихи тұлғалармен өз замандастарының әр қилы тағдырлары мейлінше шынайы, мейлінше шынайы,мейлінше ыстық қалпымен оқырманын өзіне тартып тұрады,туған жері мен өскен елінің көркем суреті баурайды. Шымыр да сырлы сөздерімен оқырмандарына ой сала баяндайды,кейіпкерлерінің жан дүниесін нәзік сезіндіреді.

29-билет

1. ХХ ғасырдың екінші жар­ты­сын­да тағы бір фантастикалық жанр – фэн­те­зи әдебиет әлемінің есігін аш­ты. Аталған жанр біріншіден, әдеби ертегінің шекпенінен шыққандықтан пай­да бо­лу жо­лы да сан қилы, фэн­те­зи кей­де шындық өмірден қашып, миф пен аңыздарды қайыра ой елегінен өткізуге бағыт ұстанса, оның түп та­мы­ры әдеби ертегі белгілі бір ұлт үшін сын сағаттар болған сәтті оны ертегілік об­раз­дар мен мо­тив­тер арқылы та­ны­та біледі; екіншіден, фэн­те­зи  жанрындағы ту­ын­ды басқа жанрлардың мәтіндік бөлігі бо­ла ал­мау­ы­мен әдеби ертегіден ерекшеленеді.

Енді осы фен­те­зи жан­ры ту­ра­сын­да, оның қазір біржақты ба­ла­лар жа­зу­шы­сы деп жүрген Т.Рым­жа­нов шығармашылығына қатыстылығы жай­ын­да өз ой­ы­мыз­ды білдіре кетейік. Біздің ғылыми топ­ша­у­ла­ры­мыз кейбір зерттеушілер та­ра­пы­нан қарсылыққа ұшарау мүмкіндігін жоққа шығармай ой­ы­мыз­ды дәлелдеуге көшейік.

Т.Рым­жа­нов ертегілерінің фэн­те­зи­ге қатысты тұстарын біршама сөз еткізіміз келеді. Мысалға, «Зәйтүнқарлығаштың ерлігін» ба­сы бүтін әдеби ертегіге жатқызатын болсақ, автордың қалған үш әдеби ту­ын­ды­сы («Гүл Ағашы», «Күн перзенттері», «Ер­ден ба­тыр») жай­ын­да бұлай дей ал­май­мыз. Аталған шығырмалар бой­ын­да әдеби ертегіге қарағанда фэнтезилік ны­шан-белгілер мо­лы­нан ұшырасады.

Фэн­те­зи (ағыл. fantasy – «фан­та­зия») – мифологиялық және ертегілік мотивтерді пайдалануға негізделген фантастикалық әдебиет түрі. Заманалық әдебиет түрі ретінде XX ғасырда өмірге келді. Қазіргі деңгейіне жетуі үшін  Джон Ро­нальд Ру­эл Тол­кин ере­сен еңбек сіңірді. Оны кейбірде фэнтезидің әкесі деп атай­ды.

Фэн­те­зи ту­ын­ды­ла­ры көбіне та­ри­хи-шы­тыр­ман оқиғалы ту­ын­ды­ны ес­ке түсіріп, ондағы іс-әрекет белгілі бір ұлттың бағзы ба­ба дәуіріндегі, ор­та ғасырлардағы ты­ныс-тіршілігін та­ны­та­тын ой­дан шығарылған  әлемде өтіп, бас кейіпкер құдай ерек­ше қылып жаратқан құбылыстар және мақұлықтармен ая­у­сыз күреске түседі. Кейбірде фэн­те­зи архетиптік сю­жет­тер негізіне құрылады. Осы қырынан алғанда Т.Рымжановтың кейбір ертегі-хи­ка­ят­та­ры фэн­те­зи жан­ры­на жататындығын аңдаймыз.

Ғылыми фантастикаға қарағанда фэн­те­зи іс-әрекет орын алып отырған әлемді ғылыми тұрғыдан түсіндіруге ты­рыспай­ды. Ба­тыс фэнтезиінде оқиға өтетін әлем не параллельді әлемде, не басқа ғаламшарда орын ала­ды. Он­дай әлемде құдайлар, құшнаштар, мифтік мақұлықтар (айдаһар, гном, трол­ли) не­ме­се басқа да  фантастикалық мақұлықтар шы­найы өмір сүреді. Олардың әдеби ертегіден өзгешелігі суреттелетін әлемнің дағдылы қалыбы деп та­ны­лып, табиғаттың бұлжымас заңдылығы деп қабылданады.

Енді біз фэн­те­зи жанрының ерекшелігіне тоқтала кетейік.

Со­ны­мен фэн­те­зи жанрының қазіргі ТМД әдебиетіндегі өзіндік ерекшелігі қандай? Міне осы сұраққа қолда бар ма­те­ри­ал­дар негізінде жа­у­ап іздеп көрелік.

Фан­тас­ти­ка өнердегі әдіс-тәсіл ретінде ес­те жоқ ескі за­ман­нан белгілі. Ол белгілі бір дәрежеде кез кел­ген өнер түріне тән бо­лып келеді.  Әлем әдебиеті, оның ішінде қазақ әдебиеті алғашқы қауымдық миф­тен қиял-ғажайып ертегіге, ертегі мен аңыздардан ор­та ғасырлық әдебиетке, одан кейінгі дәуір әдебиетіне дейінгі ұзақ жол­ды бас­тан кешті. Ақыр соңында ғылыми фан­тас­ти­ка мен фэнтезидің күні ту­ды. Қос жанр бірде қабаттаса да­мып, бірде бір-бірімен ас­та­са өркендеді. Бұл жан­р­лар ру­ха­ни­я­ты дамыған бар­ша елдердің әдебиетінде ата­у­ла­ры мен анықтамалары пай­да болғанға дейін өмір сүріп кел­ген еді. Өнертану мен әдебиеттану ғалымында олардың ара-жігін ашудың өзі оңайға түскен жоқ. Ғылыми фан­тас­ти­ка ту­ра­сын­да бәрі оңайлау бол­са да,  фэн­те­зи ту­ра­сын­да олай дей ал­май­мыз.  Ғылымда осы жанр ту­ра­сын­да бір ізге түскен түсіндіру әлі өмірге ке­ле қойған жоқ (Бе­рен­ко­ва В.М. Жанр фэн­те­зи как объ­ект линг­вис­ти­чес­ко­го ис­сле­до­ва­ния // Вест­ник Ады­гей­ско­го го­су­дар­ст­вен­но­го уни­вер­си­те­та. Се­рия 2: Фи­ло­ло­гия и ис­кус­ст­во­ве­де­ние. — 2009. — № 4. — С. 91.).

Фэн­те­зи­ге бет бұру қазіргі қазақ әдебиетінде енді-енді кең та­ра­ла бастаған құбылыс. Тіпті, ре­а­лист жа­зу­шы деп са­на­ла­тын М.Мағауинның өзі – «Қыпшақ аруы» хи­ка­я­тын­да осы жанрдың кейбір қағидаттарын басшылыққа алып, постмодернистік ту­ын­ды жа­зып отыр.

Кеңестік кезеңде қазақ соцреализмінің идеологиялық жүйесі күйреуге ұшырай бастаған кез­де ұлттық фэнтезидің алғашқы ны­ша­ны М.Дүйсеновтің, Б.Соқпақбаевтың, Р.Тоқтаровтың, Т.Рымжановтың т.б. белгілі қаламгерлердің ту­ын­ды­ла­рын­да ұшыраса бас­та­ды. Ғылыми фан­тас­ти­ка кеңестік ре­жим­ге қызмет ет­се, фэн­те­зи бұған көнбеді. Өйткені, ол са­на мен қисынға емес, сезім мен арманға арқа сүйегендіктен бей­са­на­сыз бо­лып келіп, ешбір идеологияның ырқына көнбейді. Сондықтан бұндай жанрға ескіні көздеушілік де­ген таңба ба­сы­лып, аяқ басқан қаламгерлер билеуші топтың кәріне де ілікті.

По­ст­мо­дер­низм элменттерінің төл әдебиетімізге сы­на­лап енуі бұл жанрдың бағын аш­ты. Оның мы­са­лы ретінде Т.Рым­жа­нов пен Р.Тоқтаровтардың ту­ын­ды­ла­рын ай­та ала­мыз. Оған дейін қазақ фэнтезиі ба­ла­лар әдебиетінің мас­ка­сын киіп, ғылыми фантасиканың шекпенін ора­нып жүрді. Тәукеңнің шығармасы жас балаларға емес, ақыл тоқтатын жасқа жет­кен жеткіншектерге арналған. Сондықтан қаламгерді ба­ла­лар жа­зу­шы­сы де­ген кез­де ертегі әңгімелері мен ертегі хи­ка­ят­та­ры арасындағы жас ерекшелігін ес­ке­ру­ге тиіспіз.  Жазушының ба­тыс пен орыс фэнтезишілерінен өзгешелігі бар­ша ұлтқа ортақ бо­лып та­бы­ла­тын коммерциялық шаб­лон­дар­ды қолданбайды, қайта өз қазағы ғана ұғынатын ұлттық нақыштар төңірегінде ой толғайды. Та­за фэнтезилік үрдістің соңында біржола кет­пей, қайта оны қазақ постмодернизміндегі дәстүрлі эле­мент ретінде талғап, таңдап қолданады.

Фэн­те­зи жан­ры өзіне қаламгерлерді несімен қызықтырады? Бұның себебі авторлық фантазияға кең құлашты жол ашы­ла­ды да, адамның ақылы жетпейтін эле­мен­т­тер әңгімелеу өзегіне ай­на­ла­ды. Бірақ біз осы­ны теориялық жақтан айтқанымызбен, қазақ және әлем ав­тор­ла­ры үшін оның өз шегі мен ережесінің бар екендігін ес­тен шығармайық.

Бұл ту­ра­сын­да тереңдеп сөз қозғауымыз үшін, ең әуелі фэнтезидің мәні мен анықтамасының ба­сын ашып алу­ы­мыз ке­рек. Қазіргі ТМД өнертануы мен әдебиеттануында ғылыми ортаға көптеген ой түйіндеулер ұсынылып отыр­са да, біз тек соның екеуін ғана келтіре кетуді жөн көрдік. Оның біріншісі – «Раз­но­вид­ность ху­до­жест­вен­ной ли­те­ра­ту­ры, опре­де­ля­е­мая ком­плек­сом (иног­да ми­ни­маль­ным) тех или иных при­зна­ков (эле­мен­тов или ка­честв) со­дер­жа­ния и фор­мы» («Ли­те­ра­ту­ро­вед­чес­ким эн­цик­ло­пе­ди­чес­ким сло­ва­рем»). Екіншісі –  «Ис­то­ри­чес­ки скла­ды­ва­ю­щий­ся тип ли­те­ра­тур­но­го про­из­ве­де­ния… в те­о­ре­ти­чес­ком по­ня­тии о жан­ре обоб­ще­ны чер­ты, свойст­вен­ные бо­лее или ме­нее об­шир­ной груп­пе про­из­ве­де­ний ка­кой-ли­бо эпо­хи, дан­ной на­ции или ми­ро­вой ли­те­ра­ту­ры во­об­ще»(«Со­вре­мен­ным сло­ва­рем-спра­воч­ни­ком по ли­те­ра­ту­ре»).

Көріп отырғандарыңыздай біз аудар­май бер­ген орыс тіліндегі екі анықтама бір-бірін теріске шығарып тұрған жоқ, қайта бір-бірін толықтырып тұр.

Әдебиеттану та­ри­хын­да осы жанрға көптеген әдебиет теоретиктері жанрлық ны­шан-белгілерін то­лай­ым қамтитын әмбебап клас­си­фи­ка­ция жасауға ты­ры­с­ты. Күні бүгінге дейін олардың да, әлем әдебиеті мен әртүрлі әдеби бағыттардың да ұсынған түрлі жанрлық қағидаттары бірауыздылыққа бас­тап әкелмей отыр.

Бұлардың ба­сын ашу үшін қазіргі ТМД әдебиетінде жанрлық қағидаттарға нені жатқызып жүргенін анықтап алайық.  М. С. Ка­ган клас­си­фи­ка­ци­я­сы бой­ын­ша жанрлық қағидаттарға:

1)танымдық ас­пект (тақырыптық),

 2) көлем (но­вел­ла, әңгіме, ро­ман),

3) шығармашылықтың бағалау қыры (ода, эле­гия, ко­ме­дия, тра­ге­дия),

4) фантазияның бой көрсету деңгейі,

5) образдылықтың тікелей және жа­на­ма мәні жат­са;

М. Я. По­ля­ков бой­ын­ша:

1)эстетикалық "жүйе" (трагедиялық, комикалық және т.с.с.),

2)композициялық жүйе,

3) тақырыптық жүйе (бол­мы­с­ты қамтуы),

4) стилистикалық жүйе делінеді.

Бұдан көріп отырғанымыздай, әр дәуір әлем әдебиетіне өз лебі мен өз қолтаңбасын қалдырып оты­ра­ды.

Біз Т.Рым­жа­нов шығармашылығы бой­ын­ша фэн­те­зи­ге ғана тән басқа жан­р­лар­да ұшыраспайтын ны­шан-белгілер ту­ра­сын­да сөз қозғауға ты­ры­сып көрелік. Осы арқылы біз қазақ фэнтезиінің өзіндік ерекшелігін аңдай ала­тын бо­ла­мыз.

Со­ны­мен, фэн­те­зи жанрлық ны­шан-белгілері:

1) біздің шындық бол­мы­сы­мыз­да бо­луы мүмкін емес қасиетке ие бұл дүниеде жоқ әлем.

Оған Т.Рымжановтағы «Шайтандардың же­ра­с­ты жұмағы», жер астындағы жы­лан патшалығы, жер астындағы дию­лар патшалығын т.с.с. қосамыз.

2)ма­гия мен фольклорлық персонаждардың қажетті эле­мент ретінде қолданыс та­буы;

3) авантюрлық сю­жет (әдетте – іздеу, са­я­хат­тау, соғыс т.с.с.).

4) тех­но­ло­гия мен сиқыршылық арасындағы  жа­сы­рын қарсылық;

5)бірінші орынға қаһарманның іс-әрекеті мен көңіл-күйі қойлып, қиял-ғажайыптық пен ертегілік көмекшілік рөл ой­най­ды;

6) жақсылық пен жамандықтың арасындағы күрес негізгі сюжеттүзуші тін болғанымен, ертегідей тек қана жақсылыққа ғана басымдық бер­мей, таразының ба­сын тең ұстайды. Еретегіде бәрі бақыттылықпен бітсе,  фэн­те­зи­де қайғы мен қуаныш ара­лас аяқталады. Мысалға, Естемір мен Ақгүлдің өлімі, Ла дию мен Сағымқыздың қосыла ал­май ар­ман­да кетуін мысалға келтірсек жетіп жа­тыр.

7)өзге әлемнің бо­луы мен оның көрініс та­буы. Мысалға Қарабектің Жұмақта бо­луы;

8)автордың толық еркіндігі: Т.Рым­жа­нов шығармашылығында фэнтезидің ұшырасуының сюжеттің аяқ ас­ты­нан өзгеріске ұшырап мүмкін еместің мүмкін болушылығы. Бұл әдеби ертегі жан­ры­на жатқызып жүрген шығармалардың фэн­те­зи екендігін теориялық тұрғыдан дәлдеп шығуға түрткі бо­ла­тын ба­с­ты ны­шан (Го­го­ле­ва С.А. Вли­я­ние го­ти­чес­ко­го ро­ма­на на жанр фэн­те­зи и его роль в ста­нов­ле­нии жан­ра // На­ука и об­ра­зо­ва­ние. — 2007. — № 3. — С. 166.).

Осы ара­да екі бірдей бір-біріне ұқсас жағдайды өзара са­лы­с­ты­рып көрейік. Тұтқынға түскен жан ғылыми фан­тас­ти­ка­да шындыққа жан­сым­ды жол­мен қамақтан құтылса, Т.Рым­жа­нов шығармаларындағы Бәдиғұл, Гүлбарша т.б. көптеген амал-тәсілдер арқылы сиқырдың күшінен азат етіледі.

Фэн­те­зи жан­ры ту­ра­лы әзірге дейін бірізге түскен айқын анықтама жоқ. Бір зерттеуші оның ауқымын кең қамтыса, енді бірі тар қамтып ой қозғауда. Бізге ұнайтыны Г. Гуревичтің фэнтезиді  "ғылыми емес фан­тас­ти­ка" деп ата­уы. Т.Рым­жа­нов «Зәйтүнқарлығаштың ерлігі» мен «Ер­ден ба­тыр» ертегі-ро­ман диалогиясындағы Ағдем ғұламаның тірлігі  ғылыми түсінікке қарсылықта бо­лып келіп, фэн­те­зи жанрының қазақ әдебиетіндегі ішкі мүмкіндігін аша­ды.

Мен жоғарыда аталған 7 белгінің Т.Рым­жа­нов ту­ын­ды­ла­рын­да ұшырасуы негізінде мы­на­ны айтқым келеді: қазақ фэнтезиі жоғарыда сөз етілген түрлі ны­шан-белгілердің қат-қабат ара­ла­су­ы­нан тұратын, ба­с­ты мақсаты қазақ ескілігін дәріптеуге құрылған сю­жет­ке арқа сүйейтін прозалық әдеби ту­ын­ды. Орыс зерттеушісі Г. Не­фа­гин фэн­те­зи­ге В. Пелевиннің "Омон-Ра", "Ча­па­ев и Пус­то­та", "Жизнь на­се­ко­мых" бұрын басқа жанрға жатқылып кел­ген шығармаларын еш жасқанбай қосуға болатындығын алға тар­та­ды. ТМД-дағы кейбір жазушылардың ту­ын­ды­ла­ры ту­ра­сын­да әдебиет зерттеушісі Е. Ков­тун­да осын­дай ой­да (Бе­рен­ко­ва В.М. Жанр фэн­те­зи как объ­ект линг­вис­ти­чес­ко­го ис­сле­до­ва­ния // Вест­ник Ады­гей­ско­го го­су­дар­ст­вен­но­го уни­вер­си­те­та. Се­рия 2: Фи­ло­ло­гия и ис­кус­ст­во­ве­де­ние. — 2009. — № 4. — С. 93.). Иә, қазақ әдебиетінде әдеби ертегі жан­ры­на қатысты болашақта ба­сын ашып ала­тын бір нәрсе осы. Фэн­те­зи­ге Т.Рымжановтың қай шығармасын жатқызамыз, қай ту­ын­ды­сын жатқызбаймыз?

Фэнтезидің ғылыми фан­тас­ти­ка­мен қатысты ту­ра­сын­да Чернышеваның ой­ын  С.А. Го­го­ле­ва өзінің (Дру­гие ми­ры: тра­ди­ции и ти­по­ло­гия жан­ра фэн­те­зи // На­ука и об­ра­зо­ва­ние. — 2006. — № 3. — С. 85.) мақаласында: "…НФ (на­уч­ная фан­тас­ти­ка) изо­бра­жа­ет воз­мож­ное — воз­мож­ные в бу­ду­щем пе­ре­ме­ны, от­кры­тия, воз­мож­ные в га­лак­ти­ке ми­ры и ци­ви­ли­за­ции,  в то вре­мя как fantasy изо­бра­жа­ет не­что за­ве­до­мо не­воз­мож­ное"-деп келтіре оты­рып, ой­ын ары қарай бы­лай­ша өрбітеді: «во вся­ком слу­чае, в на­шем ми­ре (эта ого­вор­ка не слу­чай­на, так как в све­те по­ст­мо­дер­нист­ско­го вос­при­я­тия ми­ра все, что со­зда­но во­об­ра­же­ни­ем ав­то­ра, су­щест­ву­ет, ибо мир есть текст)».

Әдебиет зерттеушісі М. Га­ли­на екі әдеби жанрдың ба­сын ашып көрсету өте қиын.  Бірақ, шар­т­ты түрде ай­тар болсақ, ғылыми фан­тас­ти­ка  ғылми парадигмаға арқа сүйесе, фэн­те­зи қосымша шар­ты ретінде ма­ги­я­ны өзіне серік етеді де­ген ой­ды алға тар­та­ды (Не­ёлов Е.М. Еще раз о жан­ро­вой спе­ци­фи­ке фан­тас­ти­чес­кой ли­те­ра­ту­ры // Уче­ные за­пис­ки Пет­ро­за­вод­ско­го го­су­дар­ст­вен­но­го уни­вер­си­те­та. Се­рия: Об­щест­вен­ные и гу­ма­ни­тар­ные на­уки. — 2008. — № 91. — С. 100). Фэнтезиді кейбірде ғылыми фантастиканың  мо­ди­фи­ка­ци­я­сы деп оның құрамына кіргізсе, біз өз та­ра­пы­мыз­дан Т.Рым­жа­нов шығармашылығындағы   әдеби ертегі мен ғылми фантастиканың синкретігінен туған жаңа жанр де­ген ой айтпақпыз.

Біз бұл жанр ту­ра­сын­да өз әдебиетіндегі авторлардың шығармашылығы негізінде айтқан әдеби ертегі жан­ры­на сор­па­сы қосылмайды де­ген ой­ла­ры­мен әлемдік деңгейде  келіскенімізбен, ұлттық деңгейде өзгеше ой толғап, қазақ әдебиетіндегі ұлттық фэнтезиміздің христандық санадағы батыстық фэн­те­зи­ден өзгешелігіне орай авторлық по­зи­ци­я­ны та­ны­та­тын және әр жа­зу­шы­ны бір-бірінен өзгешелеп тұратын алаштық миф пен бағзықазақтық ертегінің синтезі де­ген тоқтамға келеміз. Қазақ фэнтезинің ба­с­ты ны­ша­ны – миф­ке бет бұру.  Өйткені, Т.Рым­жа­нов шығармашылғындағы миф әр түрлі бо­лып келеді, бір миф жал­пы қазақ түсіндегі ұғымды та­ныт­са, екіншісі ұлттық ерекшелігімізді сақтай оты­рып ав­тор та­ра­пы­нан өмірге кел­ген жаңа мифтуындыгерлігін та­ны­та­ды.

Жоғарыдағы айтылған ой­ы­мыз­ды одан ары сабақтайтын болсақ, ғылыми фан­тас­ти­ка (ҒФ) мен фэн­те­зи бір-бірінен көптеген ішкі шар­т­та­ры бой­ын­ша өзгешеленеді. Бірі – бо­луы ешқашан мүмкін емес, әлем келбетін көз алдымызға әкелсе, екіншісі болашақта әйтеуір бір бо­лып қалуы мүмкін ғалам келбетін сом­дай­ды.  Фэн­те­зи­де бізден тысқары күштер іс-әрекет үстінде көрінеді. Мұндай си­пат әлбетте ғылыми фантастикаға мүлдем жат. Фэн­те­зи әлем келбетін адам та­ны­мас­тай өзгерте ала­ды. Т.Рым­жа­нов өз шығармаларында Күнді теріс шығарып, сиқырдың күшімен Гүлстан қаласын Өлі қалаға ай­нал­ды­ра­ды. ҒФ сиқырға емес, технологияның да­му­ы­на арқа сүйеледі.

Осы екі әдеби жан­р­ды індете зерттеуші Чернышеваның пікіріне ден қойсақ, ҒФ мүмкін бо­ла­тын нәрсені дүниені сөз ет­се, фэн­те­зи өз кезегінде мүмкін емес дүниені қиял құсын шарықтатып мүмкін ете ала­ды. Бұдан шығатыны ғылыми фан­тас­ти­ка тыл­сым құбылыстардан сырғақтаса, фэн­те­зи оны өзіне ба­с­ты өзек етіп ала­ды (Дья­ко­но­ва Е.С. Кон­ст­ру­и­ро­ва­ние еди­но­го прост­ранст­ва ху­до­жест­вен­но­го ано­маль­но­го ми­ра в про­из­ве­де­ни­ях жан­ра фэн­те­зи // Вест­ник Ир­кут­ско­го го­су­дар­ст­вен­но­го линг­вис­ти­чес­ко­го уни­вер­си­те­та. — 2008. — № 1. — С. 12.).

Со­ны­мен фэнтезидің бар­ша әлем әдебиетіне ортақ ны­шан-белгісі – біздің әлемде бол­май­тын дүниені сөз етулері бо­лып та­бы­ла­ды. Т.Рым­жа­нов – ұлтық ерекшелігіміздің бар­ша ру­ха­ни-мәдени құндылықтарын сақтай оты­рып, өзінің біртұтас көркем әлемін фэн­те­зи жан­ры бой­ын­ша өмірге әкелген жа­зу­шы.

Біз «Зәйтүнқарлығаштың ерлігінде» Ша­хат сиқыр мен Сұртырнақтың өлтірген жебенің құпиясын еш білмейміз. Оның қайдан шыққандығын тек осы туындының жалғасы «Ер­ден ба­тыр­да» Табиғат патшаның сақалы екендігін, оның садақпен аты­лып, араға уақыт са­лы­нып, ұшып жүріп, Ер­ден Жаһұтқа оралғанда Ла ди­ю­ды өлтіретіндігін білеміз.

Иә, Тәукең әлемі заманалық қазақ әдеби ертегісінен мүлдем өзгеше шындық өмірде мүлдем мүмкін емес дүниелер тыл­сым күш арқылы жүзеге асып жа­та­ды. Со­ны­мен қаламгер өзінің ба­с­ты мақсаты қаламымен өскелең ұрпаққа тәрбие бе­ру екендігін же­те сезіне оты­рып, шы­найы өмірде бо­луы мүлде мүмкін емес дүниелерді дидактикалық кәдеге жа­ра­та біледі. Осы­дан келіп, Т.Рым­жа­нов фэнтезиінде кез кел­ген фантастикалық эле­мент ав­тор түсіндіруінсіз, шығарма тініне енгізіліп оты­ра­ды. Өйткені фэн­те­зи сиқырдың құпиясын ашу­ды керексінбейді. Өйткені, адамның табиғаты қашанда таңғажайыптыққа ын­та та­ны­тып оты­ра­ды емес пе!? Кей­де сол құпияның мәнісі ашыл­май тыл­сым күйінде қалғандығын қалайды. Құпия ашылғанда тыл­сым өзінің тылсымдық қасиетінен ай­ы­ры­лып, қарапайым көп нәрсенің біріне ай­на­ла­ды. Шақат сиқырдың қайдан шыққандығы мүлде құпия күйінде қалып, тек екінші кітапта ғана өз сы­рын аша­ды. Ай­та бер­сек, оқырманынан бүккен қаламгер құпиясы жетерлік.

Біз жазушының әдеби шығармаларының қайсысынада фэн­те­зи ба­сым, қайсысында әдеби ертегілік ны­шан ба­сым соның негізінде   қаламгердің екі жан­р­да да қалам тартқандығын дәлелдей білуіміз ке­рек. Бұл ара­да біз соның алғашқы қадамын ғана жа­сап отыр­мыз.

Тәукең бол­мыс пен бей­бол­мыс арасындағы межені бұзып, суреттейтін әлемінің шынайлығына өз оқырманын сендіре біледі. Осы­лай­ша жасөспірімдер қаламгер фэнтезиінің әлемді түйісінудің, бейнелеудің, ой елегінен өткізудің өзіндік бір жо­лы екендігін ұғынады. Жазушының бізге ұсынған ертегілік әлемі «ертегілік емес» әлемге ай­на­лып, бүгінгі күнгі қазақ қоғамының ба­с­ты про­бле­ма­ла­ры ас­тар­ла­нып, өткен күндердің оқиғаларымен ас­та­са­ды. Осы­лай­ша, ав­тор біздің бар­ша өзекті мәселелерімізді миф­пен өрілте түсіндіріп, Естемір об­ра­зы арқылы түрлі қырынан ұсынады. Осы шығармадағы Күннің теріс шығуы біздің ба­ба­лар дәстүрінен алыс­тай бас­та­у­ы­мыз, тіпті кей жер­де мүлдем ке­рек етпеуімізді сездіреді. Бұл фентизидің та­сын­да мені та­нып ал деп қылтиған біздің бүгінгі өміріміздің көлеңкелі жағы. Оның ав­тор та­ра­пы­нан тереңге жасырынғаны сон­дай, кез кел­ген оқырман аңғара бермейді. Және батыстық фэн­те­зи­ден қазақ фэнтезиінің бір айырмашылығы фольклорға тән сөз сап­тау мәнерінен қол үзбеуі.

Фэн­те­зи авантюралық ро­ман­дар­дан көп нәрсені ал­ды. Оның ішінде әсіресе сю­жет құру мен ай­ла-шарғыны. М. Бахтиннің "авантюралық" романдық уақыт ту­ра­лы пікірін тірек ет­сек: "авантюрлық «уақыт жағдайы» дегеніміз иррационалдық күштердің адам өміріне ара­ла­са­тын ар­найы шағы: тағдырдың жа­зуы,.. құдайлардың, әзәзілдердің, сиқыршылардың… романдық аярлардың ара­ла­суы", бар­ша шексіз авантюралық уақыты бір ғана күш – кездейсоқтық би­леп төсейді",-он­да көптеген ту­ын­ды­лар­ды сөзге кел­мей фэн­те­зи­ге жатқыза ала­мыз.

Қазір ТМД кеңістігіндегі әдебиеттанушы ғалымдар фэнтезидің көлеміне қатысты да дау ту­ын­да­тып жүр (Че­пур E.A. Рус­ская фэн­те­зи: к про­бле­ме ти­по­ло­гии ха­рак­те­ров // Про­бле­мы ис­то­рии, фи­ло­ло­гии, куль­ту­ры. — 2008. — № 19. — С. 336.).

Әдеби ертегі бұрынғы фольклорлық ертегіде мүлде кездеспейтін авторлық таңғажайып әлемді өмірге әкелді. Ол әлем сол авторға дейін жазылған ешбір әдеби әлемге ұқсамайды. Бұны Чер­ны­ше­ва «әдеби ертегідегі жаңа дәстүр» деп атай­ды. Т. Степновскаяның сөзіне ке­зек бер­сек, он­да фэнтезидің өмірге келуі ту­ра­сын­да: "Фэнтездің еркін қиялдың шарықтауы арқылы шындық өмірдегі бар­ша заңдылықты бұзатын, мазмұн мен форманың бой­ы­на кез кел­ген сиқыр мен таңғажайыпты ендіре ала­тын көркем әдебиеттің ерек­ше түрі ретінде өмірге келуінің бас­тау көзі миф пен ертегіде жа­тыр",-деп тұжырымдайды. Бұл ара­да ескеретін бір нәрсе «жоқтан бар пай­да бол­май­ды, бар нәрсе жоғалмайды».

Миф­те ба­с­ты заң фа­тум мен жоғарғы күш. Ал, ертегінің қағидаты бұдан бөлектеу жақсылық жамандықтан қашанда үстем, бас қаһарман еш қиналмай жолындағы кедергінің бәрін жеңіп шыға ала­ды. Ал ондағы зұлымдық тек жақсылықтың жеңіп шығуы үшін ғана қажет.

Фэн­те­зи әлемді үлгілеп, ертегілік ауан шар­т­ты­ла­нуы эк­зис­тен­ция деңгейінде өзін жоғалтып ала­ды. Басқаша ай­тар болсақ, ертегі фэн­те­зи­ге ай­на­ла­ды сол кез­де, қай кез­де өзіне реалистік өмір ны­ша­нын таңдап ала­тын бол­са. Жақсылық пен жамандықтың арасалмағы теңесіп, әділетсіздік ту­ын­дап, кездейсоқтық пен жа­зы­мыш пай­да бо­ла­ды.

«Ай астындағы Ай­бар­ша­да» бас кейіпкер Өлмес тек Қыран қарақшы арқылы дегеніне жет­се, Т.Рымжановтың «Күн перзенттерінде» Ай­бар­ша мен Гүлбарша және Қыран қарақшының фэнтезилік прототипі Хақзар Өлместің арқасында дегендеріне жетеді.

Бұрынғы қазақ әдеби ертегілері не әлемдік деңгейдегі әдеби ертегі емес, не фэн­те­зи емес, осы жолдағы алғашқы тал­пы­нас­тар бол­ды. Әдеби ертегінің де, фэнтезидің де бағын ашқан Т.Рым­жа­нов бол­ды. Оның шығармаларында тыл­сым (ма­гия) мен тыл­сым емес бір-бірімен ая­у­сыз күреседі.

Қазақ фэнтезиі ере­сек­тер әдебиетінде ғылыми фан­тас­ти­ка­мен ара­ла­сып бой көтергенімен кең қолданыс та­ба ал­ма­ды. Қазіргі қазақ әдебиетіндегі бұл жанрдың ара-кідік ұшырасуы қаламгерлеріміздің шет ел фэн­те­зи классиктері: Дж. Р. Р. Тол­ки­ен, Мэ­ри Стю­арт, Ур­су­ла Ле Гу­ин, Род­жер Же­ляз­ны, Майкл Мур­кок, Ан­дрэ Нор­тон және басқаларымен орыс тілінде та­ны­су­ы­нан деп білгеніміз жөн.

Өткен ғасырдың 80-ші жыл­да­ры кеңестік әдебиетте фэнтезидің алғашқы үлгілері: Н. Ютановтың "Обо­ро­тень", Е. Хаецкийдің "Меч и ра­ду­га", С. Логиновтың алғашқы әңгімелері мен Т.Рым­жа­нов ту­ын­ды­ла­рын­да бой көрсетті.

Шет ел­де бұл жанр қарқынды да­му­да. Енді осы жанрдың іргетасын кім қалағандығы ту­ра­сын­да сөз ете кетейік. Қазіргі біз фэн­те­зи деп са­най­тын  туындының әкесі  Ро­берт Го­вард өзінің 1936 жы­лы «Айдаһарлар ғасыры» ту­ын­ды­сын өмірге әкелді. Жаңа жанрдың бас қаһарманы Киммерлік Ко­нан бо­лып, жаңа үрдіс әуелі genre­sword and sоrcery  («қылыш пен сиқыр жан­ры») деп атал­ды. Осы­лай­ша, жаңа әдеби жанр өмірге жол­да­ма алып, келесі жы­лы Дж. Р. Р. Тол­ки­ен  "Хоб­бит, не­ме­се Ан­да және кері" ту­ын­ды­сын бас­па­дан шығарды. Аталған қаламгер шы­найы атақ-даңққа тек 1954 жы­лы «Шеңбер әміршісі» ту­ын­ды­сы­нан кейін бөлене ал­ды (Ива­но­ва Э. Со­зда­ние вто­рич­ных ми­ров: Дж.Р.Р.Тол­кин и жанр «фэн­те­зи» // Ис­кус­ст­во в шко­ле. — 2008. — № 4. — С. 43.).

Хрис­ти­ан және ис­лам фэнтезиінің екі бөлек дүние екендігін ес­ке­ру­ге тиіспіз. Өйткені, фэнтезидің ілкі ны­шан­да­ры Шығыс әдебиетінде араб, үнді, қытай, жа­пон, түркі т.б. ел­дер­де буд­дизм, брах­ма­низм, ис­лам, алаш ми­фо­ло­ги­я­сы негізінде бұрыннан бар бо­ла­тын.

Ал ба­тыс­та готикалық, авантюралық, сал-серілік романдардың, "феялық ертегілердің" (fairy tales), аруақтар ту­ра­лы әңгімелердің қоспасы ретінде фэн­те­зи же­ке жанр бо­лып қалыптасты.

Бізде, яғни Шығыс әдебиетінде фэн­те­зи бар, ол еуропалық ұғым-түсініктен мүлдем бөлек. Араб фэн­те­зи, түркі фэнтезиіне ұқсамаса, жа­пон мен қытай фэнтезиі бір-бірінен бөлектеніп тұрады. Ал, ба­тыс­та бәрі бір дінде болғандықтан бір-біріне егіз қозыдай ұқсас бо­лып келеді. Үш түрлі дінді ұстанып отырған шығыстың фэнтезиін әдебиеттану мен өнертану бой­ын­ша зер­де­ле­ген­де осы өлшенімді қаперде ұстауға тиіспіз.

Қазір ба­тыс фэнтезиі толкиендік эпо­пе­я­ны: ведь­мак (А. Сап­ков­ский Поль­ша), Же­рор­та та­ри­хы, ар­тур мифтері және ғаламтордағы «фан­фик­шен­дер» жаз­ба­ла­ры­мен толықтырып жалғастырып келеді. Ре­сей­де толикендік бағыттағы Ник Перумовтың "Коль­цо тьмы", Н. Васильеваның "Чер­ная кни­га Ар­ды" мен "Ис­по­ведь стра­жа", К. Еськовтың "По­след­ний коль­це­но­сец" т.б. шығармалары өмірге келді.

Біз ба­тыс фэнтезиін бір ғана толкиендік үрдістің қазығына бай­лап қойсақ, ғылыми әділетсіздік жасаған бо­лар еді. Еуро­па ұлттары өз ескілігінің негізінде де фэн­те­зи туғызып жа­тыр. Бұл са­ла­да орыс­тар мен по­ляк­тар славяндық миф­тер негізінде мифологиялық фэнтезиді өмірге әкелуде.

Ро­ман­тик­тер өз дәуірінде ұлттық ертегілерін өңдеп, әдеби ертегі жан­рын өмірге әкелсе, енді жаңа ғасырда қазақ қаламгерлері де өздерінің алаштық мифтерін өңдеп, фэн­те­зи жан­рын өмірге әкелді.

Осының бас­тау көзінде Т:Рымжановтың «Зәйтүнқарлығаштың ерлігі», «Гүл Ағашы», «Күн перзенттері», «Ер­ден ба­тыр» сын­ды төрт ту­ын­ды­сы тұр.

Ба­тыс мифологиялық фэнтезиі  белгілі миф­тер шеңберінен аса ал­ма­са, Тәуелсіздіктің 20 жы­лы ішінде алаш ми­фо­ло­ги­я­сы С.Қоңдыбайдың арқасында жаңа сатыға көтеріліп, қаламгерлерімізге ру­ха­ни азық бо­лып жаңа шығармалар тудыруға мол мүмкіндік берді. Осы өліра сәтті өзінің шығармашылық кәдесіне жаратқан Т.Рым­жа­нов бол­ды.

2. Кемел Тоқаев Алматы облысының Қаратал ауданы Кәлпе ауылында 2-қазан күні дүниеге келген. Жиырмаға толар-толмас шағында Ұлы Отан соғысына аттанып, 226-атқыштар дивизиясында, кейінірек 1-гвардиялық танк полкінің құрамында Салинград, Белоруссия, Украина жерлерін азат етуға қатысқан. Майданда еі жарымға жыл шайқасқан ол оң аяғынан ауыр жарақат алып, ІІ топтағы мүгедек болып оралады елге. 1948 жылы С.М.Киров атындағы мемлекеттік университетті бітірген соң Жамбыл облыстық газетінде қызмет етеді. Кейін Алматыға келіп, «Лениншіл жас», (қазіргі «Жас Алаш»), «Қазақ пионері» (қазіргі «Ұлан»), «Социолистік Қазақстан» (қазіргі «Егемен Қазақстан») газеттерінің редакцияларында жауапты қызмет атқарған. 1960-1970 жж. Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі «Ведомостарының» бас редакторы болып істеген, 1980-1984 жж. Қазақстан жазушылар одағының әдеби кеңесшісі болған.

Ендеше ғалым ағаның берген анықтамасы бойынша жазушы К.Тоқаевтың «Солдат қабырының басында» әңгімесін талдап, саралайық. Әңгімеде автор өзі баяншы функциясымен көрінеді. Бұл – оқиғаның басы. Өзінің бөлімшеге түнде келгенін, әрі қарай ондағы күзет жайында баяндайды және қасындағы серіктерінің бірі полк солдаттарының ішіндегі ең жасы Акимов жайында сипаттайды. Ол былай сипатталады: «Акимов полк солдаттарының ішіндегі кенжесі еді. Соғыста жүргеніне жылға тақаса да, он сегізге биыл толды. Комсомолға өтуге асығып, екі жылын артық жаздырса керек. Жайшылықта ермегіміз Акимов болатын. Көргені аз ғой, сөйтсе де былдырлап алып, сөзі таусылмайды. Айтатын сөзі мамасы: ала мысық пен екеуін қосақтап сабағанын айтқанда ішіек-сілесі қатқанша күледі. «Буфет үстінде варенье тұрған. Ала мысыққа: жейік пе десем, ол: «Мияу» дейді. Не де болса бірге көрейік деп кірісіп кеттік. Таяқты ақыры мен жедім де, антұрған ала мысық қашып, құтылып кетті!» деп әңгімесін аяқтайтын. Витя Акимов үй-ішін сағынып жүргенін сезетін едік...» [15, 280-б].

Бұл мінездеуде жазушы лириканы орынды жұмсай білген. Тура міздей отырып, Витя Акимовтың анасына деген шынайы сағынышын сезімталдықпен берген. Бұл жерде лирика деп отырғанымыз жеке адамның ішкі дүниесін албырттығымен, әсершіл сезімнің қалыптасып өзгеруімен, мұң-қиялымен, қайғы-қуанышымен ашып көрсету [14, 223-бет]. Сонымен қатар Акимовтың бейнесі еретгідегі Тазша баланың бейнесіне келеді. Әрдайым ақпейіл, әдемі сөздерімен соғыта жүдеп жүрген достарын бір қуантып қояды.

Оқиға Н. селосында өтеді. Неміс әскерін бақылауға алып жатқан кеңес әскерлері бір үйді паналап, ертең шабуыл бастамақ болады. Олардың әңгімелері, астыртын жасалған жоспарлары, үйдің ішіндегі әркеттері арқылы жазушы оқиғаны дамытып отырады. Оқиғаға Акимов, Петров, Маслов, Сүлейменов, Зайцев, Чирков, Андреев, Ибрагимов сынды кейіпкерлер қатысады. К.Тоқаев бұл кейіпкерлердің бәріне тура мінездеу бермеген, тек Витя Акимов пен Қасым Сүлейменовті ғана тура мінездеп, сыртқа келбеттеріне дейін суреттейді. Алған қалғандарына жанама мінездеу әдісін қолданған. Мысалы, Зайцевтің қызбалығын жолдасының айтқан сөзіне ерегісіп, анад-санда қолға түсетін темекінің қымбаттығына қарамай шайнап түкіріп, лақтырып тастауынан оның қызба мінез екеін байқатса, көбіне әңгімеге араласа бермеген Чирковтың ұйқысыз бақылаумен жатып, ақыры жайсыз нәрседен бірінші жол табуынан оның ақылды, нағыз дос екенін көреміз.

Алаңсыз жатқан жауынгер аяқ асты жайсыздыққа тап болып, мезгілсіз шабуылға ұшырайды. Оқиғаның нағыз шиленіскен шағы осы еді. Күтпеген қауіпке ұшыраған әскер, қысылтаяң жағдайға қалады. Мұның себебі, олар уақытша паналаған үйдің шатырында немістерде бұлардың қапысыз сәттерін күтіп жатқан болатын. Алғашқы жауған оқтың қайдан келіп қалғанын байқай алмай абдыраған әскердің бірнеше жауынгерлері жараланады. Олар: Зайцев, Петров, Акимов еді.

Шығарманың шешімінде жауынгерлер қатерден толықтай құтылады. Бірақ оған басты себепші, жас та болса Акимов немістер ракета атылған маңды снарядпен төпеп жатқанда, серіктерін арашалап алмақ үшін немістердің бүкіл тажал оғын өзіне алған болатын.

Шығарма аяғын қалай аяқтау керегін автор оқырманның өзіне қалдырған секілді. Ғ. Мүсіреповтың «Қазақ солдатындағы» секілді оқиға басынан елді ду күлкіге қалдырып жүретін Абдолла секілді, күлкілі қылықтарымен оқырманға ерекше ыстық болып кететін Акимов ауыр жағдайға душар болады.

«Акимовты плащ-палаткаға салып, сүйретіп алдыңғы линиядан өттік. Күн шашырап шығып келеді. Ол көзін ашып, шышыраған таңғы сәулеге телміре қарап қарады.

• Мені мамам сағынатын болды-ау!...»

Шығарма осылай аяқталады. Жап-жас болып ерлік көрсеткен, анасын

сағынып жүрген Витя Акимовты өлімге қимайсың. Жазушы білеулеп атып келе жатқан таңды суреттегенде Акимовтың көрер таңы әлі алда болса ғой деген ойға қаласың ерексіз.

2. Тұманбай Молдағалиев (1935 жылы туған)-қазақ поэзиясындағы сыршыл лиризмді дамытқан ақын. Тұманбай Молдағалиев1935 жылы  Алматы облысының Еңбекшіқазақ ауданында дүниеге келді.  Әкесі Ұлы Отан соғысында қаза тауып, ол анасының тәрбиесінде өседі.  Тұманбай 1951 жылы Есік қаласындағы мектепті, одан соң қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетін бітіреді.  Оның алғашқы өлеңдер жинағы «Студент дәптері» (1957) аталған. Өзінің шығармашылық еңбек жолын «Лениншіл жас» газеті мен «Пионер» журналынан бастайды. Тұманбай Молдағалиев 1959-1970 жылдары «Жазушы» баспасында аға редактор, 1970-1973 жылдары «Балдырған»  журналында жауарты хатшы, 1973-1984 жылдары «Жалын» альманағының бас редакторы, 1984-1986 жылдары Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының хатшысы қызметтерін атқарды.  Ол 1986 жылдан «Балдырған» журналының бас редакторы. Тұманбай Молдағалиевтың өлең, поэмалары 40-тан астам жинақ болып басылып шықты.  Ақынның 1990 жылы 13 томдық шығармалар жинағы, 2004 жылы 14 томдық шығармалар жинағы жарық көрді. Тұманбай Молдағалиев- Қазақстан комсомолы, Қазақстан Республикасы Мемлекеттік сыйлығының иегері, 1992 жылы Физули атындағы Халықаралық түркі дүниесі ақындары сыйлығы тапсырылды. Тұманбай Молдағалиев шығармашылығының ең басты ерекшелігі-оның өлеңдері сезімге толы.  Ақынның «Қош көктем», «Жаңа дәптер», «Жүрек ояу қашанда», «Махаббат оты сөнбейді», «Жүрегім менің сапарда», «Мен де жиырма жаста едім», «Жүректегі жазулар» т.б. жыр-жинақтарын жазды.

30-билет

1. Детективтік әдебиет (ағылшын. Detective – әйгілеу, әшкерелеу) – шытырман оқиғалы қылмысты істерді ашуға құрылған шығарма. Детективтік әдебиет сюжеті жұмбақ қылмыс салаларын логикалық пайымдаулар арқылы ашып көрсетуге арналады. Басты кейіпкер ретінде із кесуші заң қызметкерлері немесе тыңшы, барлаушылар мен қылмыскер алынып, алуан түрлі оқиғалар арқылы екі жақтың ашық та астыртын қақтығыстарынан соң қылмыс әшкереленеді. Детективтік әдебиеттің тууы американ жазушысы Э.По («Алтын күз», «Мария Роженің сыры» 1842-1843 ж-ж, «Ұрланған хат» 1844 ж.), ағылшын жазушысы У.Коллинз («Ақ киімді әйел», «Киелі тас» ) есімдерімен байланысты. Әйгілі Шерлок Холмс образын жасаған А.К.Дойл шығармашылығы детективтік әдебиетті жаңа белеске көтерді. Сонымен қатар бұл үлгідегі әдебиеттің айтулы шеберлері: А.Кристи, Ж.Сименон, қазақ әдебиетінде Қ.Исабаев («Ажал құрсауында», «Коменданттың жазбалары»), Қ.Тоқаев («Түнде атылған оқ», «Солдат қабірі басында») осы жанрда қалам тартқан. Жалпы детектив жанры Еуропада ХІХ ғасырда пайда болып, қазақ әдебиетіне ХХ ғасырда ғана келді. Қоғам талабынан туындаған бұл жанрдың басында әйгілі, дектектив жанрының хас шебері А.К.Дойл, «Шоколод қорабын» жазған А.Кристи, Ж.Сименон тұрсы, қазақ әдебиетінде «Ажал құрсауында», «Коменденттың жазбаларын» жазған Қ.Исабаев, «Түнде атылған оқ», «Солдат соғысқа кетті» повестерінің авторы К.Тоқаев тұр.

2. Қазіргі кезде Қазақстан қаламгерлерінің бір тобы өз шығармаларын орыс тілінде жазып жүргенін мәдениеттердің жақындасу процесінің белгісі деп қараймыз. Осы қатарда ауызға алдымен ілінетін - көрнекті жазушы, публицист, қоғам қайраткері, көптеген қызғылықты повестер мен романдардың авторы Әнуар Әлімжанов. Оның таңдаулы шығармалары тек қазақ әдебиетінің ғана емес, көп ұлтты совет әдебиетінің де дамуына елеулі үлес қосып келеді. Ә.Әлімжанов туындылары елімізден тысқары жерлерде де кеңінен мәлім. Бұған мысалға автордың «Махамбеттің жебесі» романы неміс, француз, чех, словак, мадьяр, жапон, монғол тілдеріне аударылып басылғанын    айтсақ    та    жеткілікті.    Мұның    өзі    қазақ жазушысының шығармалары әлемдік әдебиет қазынасына қосылғандығын сипаттаса керек.

Ә.Әлімжановтың жазушылық тағдырының бірсыпыра ғибратты өзгешеліктері бар. Қаламгерлік сапарын елуінші жылдардың орта шенінде газет қызметінде бастаған автордың бүгінде атағын әлем таныған жазушылар санатына қосылуының сырын іздесек, бірнеше мәселені екшеп көрсеткен болар едік.

Соның бірі - Ә.Әлімжановтың кейде газет тапсырмасымен, қайсы кезде СССР Жазушылар одағының жолдамасымен көп елдерді аралап, олардың өмірімен, мәдениетімен, тарихымен танысуға мүмкіндік алуы. Ол журналшы сипатында азаттық оты алаулаған Азияның, оянған Африканың, Европа мен алыс Американың бірталай мемлекетінде сапар шегеді, өз әсерлерін қолжазба, очерк, публицистикасында баян етеді. Ә.Әлімжановтың бүл туындылары қазақ әдебиетін шет ел тақырыбымен байытқан еді. Азия, Африка халықтарының арғы-бергі тарихындағы елеулі оқиғалар мен есімдер туралы жүйелі қалам тербеу кейіннен жазушының творчестволық өмірбаянындағы зор ерекшелікке айналды...

Келе-келе осы тақырыптар жазушыны табиғи түрде өз елінің де өткеніне көз салғызды. Оның «Күнге бет алған керуен», «Көгілдір таулар», «Отырардан жеткен сый» секілді татымды туындылары дәл осы мәселеге арналған. Автор бұл шығармаларында кең ойлайтын, парасаты биік, қызығулары мол, отаншыл мінезді Асқар, Жомарт сынды алдыңғы қатарлы замандастар бейнесін жасады. Бұл бейнелер өздерінің соны ойларымен, маңызды іс-әрекеттерімен қазақ әдебиетіне қосылған жаңалық болды.

Халықтың өткен өмірінің диалектикасын іздеу, оны бүгінгі озық ойлы замандастың көзімен бағалау Ә.Әлімжановты күрделі тарихи романдар жазуға алып келген. Қазірде бүкіл советтік әдебиетіміздің айтулы туындыларының қатарына    қосылған    «Махамбеттің    жебесі»,     «Жаушы», «¥стаздың оралуы» романдарының әрқайсысы зор іздешстщ, ұзақ еңбектің нәтижесі болып туғанын көреміз. Ә.Әлімжановтың творчествосында әрбір белес болып табылатын бұл шығармаларға қысқаша тоқталмастан бұрын, осылардың бәріне ортақ кейбір өрнектерге көңіл аударуымыз ләзім.

Жазушы тарих материалын жеке жалаң пайдаланбайды. Оған өткеннің әңгімелері елдің бұрынғы шындығын қайта елестетіп көрсету үшін қажет. Ол көне заманның жақсылығы мен жамандығын бүгінгі қауымға биік дүниетаным тұрғысынан талғап таныстырады. Одан соң автор тарихтың ұшы-қиыры жоқ фактілер нөпірінен ел тағдырына із қалдырған ең елеулілерін, ілгершіл мәні бар қымбаттарын ғана екшеп алады, қазіргі адамның санасын, рухын байытарлық құбылыстарды іріктейді. Ақырында, ол қазақ тарихының оқиғаларын әлемдік дамудың, әлеуметтік, таптық қайшылықтары мен тартыстардың жалпы заңдылығынан жырақ алып қарамайды. Басқаша айтқанда, жазушы шығармаларында қайталанбас ұлттық өрнектермен қатар, күллі адамзат тарихына ортақ үндестіктер қоса қамтылады. Ә.Әлімжанов кітаптарының жаһандық арнада өз оқушысын тауып, олардың игілігіне айналып отыруының бас себебі осында.

Ә.Әлімжановтың қазақ тарихының мәселелеріне арналган романдарында халқымызды замандар бойында алуан сәтсіздіктер мен қорлықтарға душар етіп келген қырсық -елдің алтыбақан алауыздығы, ауылшылдық, рушылдық дерті екені зор қуатпен таңбаланады. Махамбет сынды батыр әрі ақынды дегеніне жеткізбей, арманда елтіргеннің де түп себебі санасы елдік биікке көтерілмеген, ұсақ, дүниеқоңыз пысықтардың пасық мінез, пиғылына қатысты екені көрінеді.

Суреткердің қырағылығы - әдеби қаһарман етіп алған ақын Махамбеттің өмірінде орын теппесе де, болуы мүмкін іс-әрекеттерді оның рухына, табиғатына сыйымды етіп алғандығы.   Қаһарманды  осылайша   саналы  түрде   сомдап, бүкілхалықтық бірлік пен татулықтың жаршысы етіп көрсету сарыны - шығарманың басты сипаты. «Махамбеттің жебесін» қадірлі мүлік қатарына апаратын ізгі идеяның бірі - осы.

Бірлік, ынтымақ мәселесі «Жаушы» романында да алғы кезекке шыққан. Автор XVIII ғасырдың алғашқы жартысында қазақ елінің Жоңғар басқыншыларының астам зорлығына кіріптар болуының да себептері халықтың басы бірікпей, тозғындап жүруіне, хандардың дарынсыздығына, «Бас-басына би болған» әкімсымақ, мықтысымақтардың көбейіп кеткендігіне байланысты екенін орынды әңгімелейді. Романда ел басына түскен алмағайып ауыр күндерде әлгіндей сырт сәулеті ғана бар, іші нәрсіз басшылардың азаттық үшін күресті ұйымдастыруға мүлде дәрменсіз екендігі ашық бейнеленген. Қоғамның тірегі де, сәні де қарапайым бұқара халық екенін ұтымды көрсете алуы - «Жаушы» романының тартымды тұстарының бірі.

«Жаушы» романының тәрбиелік, танытқыштық мәні -өткенінің аса күрделі оқиғаларын шыншылдықпен қайта елестетіп, жұрттың алауыздығы - сор, бірлігі - жеңіс екендігін тарих тәжірибесімен тамаша дәлелдеп, талғам сабағын тартуында, ар-намыс жолында жан аямаған ардагер ерлердің нұрлы бейнесін жасауында.

«Ұстаздың оралуы» романында Ә.Әлімжанов сонау X ғасырда өмір кешкен кемеңгер жерлес ғалымымыз, кезінде «Шығыстың екінші ұстазы» атанған Әбунасыр әл-Фарабидің ғибратты өмірін сөз етеді. Адамдықтың, жақсылықтың мәңгілік жауы - надандық тұманын сейілту үшін, жамағатшылыққа ең адал, таза даму, көркею жолын іздеп, ақиқатпен, біліммен қаруландыру үшін өмір бойы еңбектенген, өз басының тыныштығы мен бақытын осы мақсатқа құрбан еткен, ғажайып ғалым әл-Фарабидің өшпес онегесін айту әрі ауыр, әрі құрметті міндет еді. Бір халықтың емес, барша халықтың алдына білім шырағын жаққан, артына таусылмас мол рухани байлық қалдырған әл-Фарабидің жарқын   тұлғасы   романда   үлгі   аларлық   болып   шыққан.

«Ұстаздың оралуы» өзінщ тақырыбы, жанры және идеялық көркемдік шешімдері жағынан бүкіл совет әдебиетіндегі салдарлы туындылар легіне қосылады.

Бұл көрсетілгеңдерден Ә.Әлімжановтың қазақ әдебиетіне өз тақырыбымен, өзіндік мұрат биігімен келгені, осы қасиеттерімен ол көркемдік дамуымызға сонылық қосқаны танылса керек. Бейнелеп сөйлесек, қазақ елінің өткендегі тағдыры, шытырман жолы, қуаныштары мен өкініштері жазушының бас тақырыбына айналған деуге болады. Туған елдің өткендегі бұралаң жолдарын бүкіл аумағымен алып көрсету, ол кұбылыстарды әлемдік даму зандылықтары мұнарасынан қарап бағалау қаламгерге мол творчестволық еркіндік, шабытына ұшқыр қанат, мақсатына мәнділік берген. Мұның бәрі оның қазақ әдебиетінде ешкімге ұқсамайтын, өзіне ғана тән дара да сара соқпақ табуына, әрбір шығармасында-ақ отандастар ойын нәрлендірерлік тың шешім іздеуіне жәрдемдеседі.

Ә.Әлімжановтың коғамдық қызметі де жазушылық тәжірибесімен сабақтас. Ол соңғы он шақты жыл ішінде Қазақстан Жазушылар одағы басқармасының бірінші секретары бола жүріп, Азия, Африка жазушылары ынтымағы жұмысына қызу ат салысты. Осы қос құрлық қаламгерлерінің бірлесуіне бағытталған бастамалар мен нақты іс-әрекеттерді ұйымдастырушылардың бірі болды. 1973 жылы Алматыда өткен Азия, Африка жазушыларының конференциясына бастан-аяқ жетекшілік етушінің бірі Ә.Әлімжанов екені әмбеге белгілі. Ол халықаралық прогресшіл жазушылар ынтымағын күшейтуге көзделген елеулі шаралардың, жиындардың бел ортасында жүргенін байқамау мүмкін емес. Бұл күнде жер шары жазушы жұртшылығы Ә.Әлімжановты халықаралық әдеби қозғалыстың танылған, ысылған қайраткерлерінің бірі деп санайды. Ол Азия және Африка жазушыларымен байланыстың советтік комитеті председателінің орынбасары, әрі СССР Жазушылар одағы басқармасының секретары.

Біз жазушының публицистикалық мақалаларының да өте актуальды болып отыратынын айтуымыз керек. Ежелгі қазақ қаласы Отырар, энциклопедияшы ғалым әл-Фараби мұрасы басқа да бағалы ескерткіштер, ертеден келе жатқан диқаншылық мәдениеті жайында оның өткір, батыл пайымдаулары халқымыздың рухани бейнесін басқа елдерге неғұрлым әділ түсіндіруге көмектеседі.

Жазушының Туындылары әр кезде-ақ жұртшылық ілтипатына ілініп, тиісті бағасын алып отырған. Мәселен, оған «Күнге бет алған керуен» повесі үшін Қазақстан Ленин комсомолының сыйлығы берілді, ал «Когілдір таулар» кітабы Қазақ ССР Мемлекеттік сыйлығына ие болды. «Отырардан жеткен сый» және Азия, Африка елдеріне арналған басқа да шығармалары үшін қаламгерге Дж. Неру атындағы сыйлық берілгені де белгілі.

3. Махаббат – ұлы сезім. Ол бір ғасырдың ауқымында ғана жырланып, заман өзгерісіне байланысты маңызын жояр тақырып деуге болмайды. Кезінде Сәкендер жырлаған «Советстанның» бүгінгі таңда «қаймағынан» қағылуы, керісінше, сол Сәкеннің махаббат тақырыбын қозғайтын «Аққудың айырылуы» әлі күні актуалдығын жоймағаны бұған дәлел.

Мәңгі тақырып- махаббат– Жұматай лирикасының шыңы. Жұматайдың жүрек толғанысынан туған Ләйләсына арнаған өлеңдер топтамасы бір төбедей. Топтамадағы жеке өлеңдердің әрқайсысы соны тіркестерімен, ғажайып көркемдігімен бір-бірінен дараланып тұрады. Ақын Ләйләға деген сезімі мен сезімнен туған теперішін әрқилы суреттейді. Бірде:

Көк орман, орман айнала,

Тек алтын, алтын аңсары.

Талай күн қаңғып тайгада,

Талапты ер әбден шаршады,-

деп көңіл-күйін мыңғырған тайга көрінісімен береді.

Бір байқағанымыз, Ләйләға арнаған өлеңдерінің біршамасы махаббатқа бас иіп, сезімді мойындаумен қатар, наз, мұң шағу түрінде келеді. Және мұндай өлеңнің алғашқы шумақтары ақын басындағы күйді қозғайды да, соңғы шумағы Ләйләға қаратыла айтылады. Мәселен, «Өзі жайлы ойланғасын туғалы...» деп басталатын өлеңінде ақын өмірдің өткінші екенін, жар астынынан күндердің күнінде өлім де жүзін көрсетерін түсінеді. Мен өлген соң мені кім жоқтар? Мені кім іздер?-деген сауал қояды. Ақын өлімнен қорықпайды. Ақын жауапсыз осы сауалдардан шошиды. Соңғы шумақта ойын түйіндеп, мынадай «жауап» табады:

Кетер күнім... Келер, кетер ол дағы,

Бір қаралы шеру шығар жолға әлі.

Сол бір кезде жан баласы жыламай,

Ләйлі, жалғыз сен өксісең болғаны.

Ақын осы өлеңінде «көз» лексемасына қызықты эпитеттерді тіркестіріп, көркем дүние туғызады. Мысалы: қара алмас көзді, қара көз, менмендеу қара көзді, киелі қара көзді т.б.

Сонымен қатар, бұла өскен, күн мінез, кері қас, құм сағат бел т.б. эпитеттері ұшырасады.

Жұматай теңеулері де соны, ерекше. Мысалы: ханшадай, қара оқа құсап, жанары күндей, арда емген ахалтеке құлынындай, жүректің жықпыл орманындай, шекесіне жебе тиген жандайын, апиыны ада болған бәңгідей.

Ақын метафоралары да өте күрделі. Мысалы: асқақтау жердің маралы, ақ кітапсың екі мың жыл тудырған т.б.

Сонымен, Жұматай өмірдің сыйы – махаббатты шабыттана жырлайды. Ал музасы – Ләйліні құмарлана суреттейді. «Аузынан алқызыл гүл төгілген» Ләйліге өлеңінен ескерткіш орнатады. Тек:

Сонша саған не қылдым?

Менің Иран-бағымның алмасын да, гүлін де

Айдың да аман күнінде

Желге ұшырттың – ұрлаттың,

Не жазып ем, қымбаттым?-

деп жүрегі жаралы қалпында қала береді. Бұл күйін де ақын түрлі теңеулерді тіркестіре отырып, шебер көрсете біледі:

Шекесіне жебе тиген жандайын

Шығып тұрып солқылдайды маңдайым.

Апиыны ада болған бәңгідей,

Миым мең-зең, дем сезбейді таңдайым.

Ғашықтық дерті жанын жегідей жеп лирикалық кейіпкерді сергелдеңге салады.