2. Салық салу және инвестициялық шешімдер

Салық салу тиімділігін бағалай әдістерін алдында қарастырғанда салық әсері есепке алынады. Әр елде салық салу ережесі әртүрлі, бірақ көп елдерде капиталға салым салудағы инвестициямен байланысты салық жеңілдіктерін беруде бірдей принциптер қолданады. Компания түскен табыс үшін салықты толық көлемде сирек төлейді, себебі қаржылық есеп беруде кейбір сомалар салық салуда жеңілдіктерге жатқызылады. Мысалы, заттардың тозуы жеңілдікке жатпайды, бірақ салық заңдылығы бойынша негізгі қорды сатып алуға салынған капиталға байланысты салықтық міндеттемеден қандай да пайызын алып тастайды.

Компанияның негізгі активінің шығындарымен байланысты салық міндеттемесінен шегеру нормативті амортизациялық жеңілдіктер болып табылады, мұны салық органдары рұқсат етеді. Мұндай жеңілдіктердің өлшемі әр елде әр түрлі, бірақ олардың жалпы мақсаты – активтер үшін таза шығынды алып тастауға рұқсат ету, яғни салық салу қызметінің экономикалық уақытына жеңілдіктер беру, немесе қысқа мерзімге жеңілдік беру. Ережеге сай салық салу заңдылығы мыналарды белгілейді:

• жеңілдік берілетін салық салудың көлемі (кейде жеңілдік актив шығынынан асып түседі);

• уақытша кезең, мұнда қаржы жеңілдіктері берілуі мүмкін;

• тозған заттарды салықтан босату әдісі.

Салық әсері таза келтірілген құнды есептеуге қалай әсер ететіндігін мысалда қарастырайық.

Мысал. Компания машина және құрал-жабдық инвестициясына қатысты қалған баланстық актив құнының 25% жеңілдік берілетін елде жұмыс істейді. Корпотаривті салық 35% ставкада алынады. Қазіргі кезеңде компания 1 000 000 у.е. көлеміндегі құрал-жабдықты сатып алу жайлы мәселені қарастыруда, мұнан 4 жыл ішінде қосымша таза ақша қоры 500 000 у.е. түседі деп күтілуде. Сосын 4 жылдың аяғында бұл құрал-жабдық шығарып тастау құнына тең келетін бағаға сатылып, бұл қаржыны алдыңғы жыл салығына төлеуге болады деп күтілуде. Есептелген салықтарды төлеуге 1 жыл уақыт беріледі. Таза келтірілген құнды анықтаңдар:

Шешім:

1 кезең – шығаруға жылдық капитал жеңілдік өлшемін есептеу

Жылдың соңында	Шығаруға жылдық жеңілдіктер				Шығарудан кейінгі бағасы
0	0				1000
1	1 000 000х25%=250 000				1 000 000-250 000=750
2	750 000x25%= 187 500				750 000-187 500=562
3	562 500х25%=140 625				562 500-140 625=421
4	421 875x25%= 105 469				421 875-105469=316
	683 594
2 кезең – Жобадан түскен қосымша салық салу түсімін анықтау
		1 жыл	2 жыл	3 жыл		4 жыл
Қосымша жылдық пайда		500 000	500 000	500 000		500 000
Жылдық шығару жеңілдігінің кемшілігі		250 000	187 500	140 625		105 469
Қосымша салық салу кірісі		250 000	312 500	359 375		394 531
35% ставкасы бойынша қосымша салық		87 500	109 375	125 781		138 086

Ескерту: Әрбір жыл үшін қосымша салықтық төлемдер мына формуламен есептеледі:

Карпоративтік салық ставкасы х (Ақша қорының қосымша ағымы – нақты жеңілдіктер).

Корпаративті салық жылына 1 рет төленеді, сондықтан қосымша салықтың сомасы бірінші жыл үшін 87 500 у.е. 2-ші жылы төленеді және басқаша.

Қосымша корпаративтік табыс жылдық қосымша табысты кемейтеді және таза келтірілген құнды есептеуге кіргізіледі. Таза келтірілген құнның сомасы 10% капитал табыс ставкасында мына түрде анықталады:

	Ақша ағымда-рының қоры	Салық салу	Ақша ағымдары-ның таза қоры	Дисконттау коэффи-циенті	Келтірілген құн
0	(1 000 0000)	0	(1 000 000)	1	(1 000 000)
1	500 000	0	500 00	0,9091	454 550
2	500 000	(87 500)	412 500	0,8264	340 890
3	500 000	(109 375)	390 625	0,7513	293 477
4	500 000+ 316 406= =816 406	(125 781)	690 625	0,6830	471 697
5	0	(138 086)	(138 086)	0,6209	(85 738)
	ТКҚ				474 876

Таза келтірілген құн 0-ден үлкен, ендеше жобаны қабылдауға болады.

Ескерту: 316 086 у.е. сомасы – бұл құрал-жабдықтарды сатуды шығарып тастау құнымен сатқан құны.

Көптеген экономикасы дамыған елдерде салық салу облысында активтің таза құнына тең жеңілдік жасауға рұқсат береді. Біздің мысалымызда құрал-жабдықты сатып алу құны 1 000 000 у.е., оның реализациялық құны қызмет ету мерзімі аяғында шығарып тастау құнымен мынаған тең – 316 400 у.е. Сондықтан құрал-жабдықтың таза бағаланған құны 683 600 у.е.-ні құрайды. Жалпы жеңілдіктер жалпы сомада бағаланған таза құн мөлшеріне тең болады. Мына сұрақты ойланайық, егер құрал-жабдықты реализациялаудың бағаланған құны оның шығарып тастау құнынан өзгеше болса, мысалы 450 000 у.е.

1 жағдайды талдау. Компания 683 600 у.е. жеңілдік алды, бірақ құрал-жабдықты бағалау құны 1 000 000 – 450 000 = 550 000

Әрине мұнда артық жоғары жеңілдік алынған. 683 600 – 550 000 = 133 600 у.е. сондықтан 4-ші жылдың аяғында түзетулер енгізу керек. Сонда салық қызметі артық жеңілдікті кері қайтарып алады. Бұл түзетулер баланстық есептеулер деп аталады.

4-ші жылдағы табыстан салық алуды есептеу мынадай болады:

	Сома
1. Қосымша жылдық табыс	500 000
2. Шығарып тастауға жеңілдік -	105 470
3. Баланстық есептеу +	133 600
4. Пайдаға қосымша салық салу	528 130
5. Қосымша салық (35%)	184 846

2 жағдайды талдау. Салықтық мақсаттар үшін күтіліп отырған ликвидациялық құн шығарып тастау құнынан аз болсын дейік және 250 000 у.е.-ге тең болсын. Мұндай жағдайда құрал-жабдықты бағалау құны мынаны құрайды 1 000 000 – 250 000 = 750 000 у.е. 4-ші жылдың аяғындағы күтіліп отырған жеңілдіктер 683 600 у.е.-ге тең. Сондықтан 4-ші жылдың аяғында түзетулер енгізу қажет, себебі салық органдары шығарып тастауға жеңілдіктерді арттыруы қажет 750 000 - 686 600 = 66 400 у.е.-ге тең. Бұл түзетулер баланстық жеңілдігі.

Табысқа салық салуды 4-ші жылға есептеу.

	Сома
1. Қосымша жылдық табыс	500 000
2. – Шығарып тастауға жеңілдік	105 470
3. – Баланстық жеңілдік	66 400
4. Табысқа қосымша салық салу	328 130

Әртүрлі мерзімдегі жобаларды бағалау келесі әдістермен жүзеге асады:

1. Бағаланушы нұсқаның ең аз уақытқа теңесуіне байланысты, нұсқаның уақыт бойынша бағалануы

2. Жылдық шығынның эквиваленттік әдісі, мұнда ақша қаражаттары жылдық аннуитеттерге теңестіріледі (байланыстырылады)

3. Салыстырмалы жобаларды ең түпкі немесе соңғы құны бойынша бағалау

Әр әдісті қарастырайық:

1. мысалы, қызмет мерзімі 6 жылға тең. Қызмет мерзімі аяқталысымен 2 типті құрылым жұмысы да ауыстырылады. Егер х типті құрылым тура сондай құрылымға ауыстырылса, онда бұл әр 3 жыл сайын орын алады, ал v типті құрылым жұмысы әр 2 жылда ауыстырылады. Бұл тәжірибе дұрыс болуы үшін құрылымдарды ауыстыру туралы шешім ортақ уақыт шегі бойынша бағалануы тиіс. Ортақ уақыт шегін былай анықтауға болады, ол үшін ол ең аз уақыт жұмыс істейтін құрылымға теңестірілуі керек.

Біздің мысалда бұл уақыт 2 және 3 жыл, сондықтан ең аз ортақ шек 6 жыл. Құрылымды ауыстыру жөніндегі 6 жылдық период түрі келесідей:

	Ақша қаражаттардың түсуі (мың, у.е)
Х типтегі құрылымдардың жасалуы	0	1	2	3	4	5	6
-салым қоры
-оперативті шығындар	1200			1200
10% бойынша келтірілген құн		240	240	240	240	240	240
Yтиптегі құрылымдардың жасалуы	3146,76
-салым қоры
-оперативті шығындар	600		600		600
Х типтегі құрылымдардың жасалуы		360	360	360	360	360	360
-салым қоры	3073,44

Ескерту (1) 240*4,355=1045,2+1200+1200*7513=901,56

Барлығы 3146,76 у.е

Ескерту (2) 360*4,355=1567,8+600+600*0,8264=495,84+600*0,6830=409,8

Барлығы 3073,44 у.е

6-шы жылы х типті құрылым 2 рет ауыстырылды, Y типті құрылым 3 рет. Нұсқаларды дәл осы уақыт кесімінде салыстыру керек, себебі 6-шы жылы кез келген құрылым түрін міндетті түрде ауыстыру керек. Қорытынды бойынша v типтегі құрылымға ақша қаражатын салу тиімдірек.

2. х және y типтегі құрылымның қызмет ету мерзімін егер оларды эквивалентті аннуитетке теңестірсек, бір-бірімен байланыстыруға болады.

Х типке кеткен шығындар:

- 3 жылдық жұмыс шегіне 1796880 у.е

- 6 жылдық жұмыс шегіне 3146760 у.е

Y типке кеткен шығындар:

-2 жылдық жұмыс шегіне 1224960 у.е

- 6 жылдық жұмыс шегіне 3073440 у.е

Жылдық эквивалентті шығындарды былай анықтауға болады:

Келтірілген шығындар құны=жылдық эквиваленттік шығындар* N жылдық аннуитет коэффиценті (К%)

Жылдық эквиваленттік шығындар=келтірілген шығындар құны/ N жылға арналған аннуитет коэффиценті

Х типтік құрылымның жылдық эквиваленттік шығындары:

-3 жылдық уақыт шегі=1796880/2,487=722509у.е-6 ж.уақыт шегі=3146760/4,355=722562у.е

Y типті құрылымның жылдық эквиваленттік шығындары:

- 2 жылдық уақыт шегі=1224960/1,736=705622у.е

- 6 жылдық уақыт шегі=30/3440/4,355=705726у.е

Көріп отырғандай, 2 типтегі құрылымның жылдық эквиваленттік шығындары уақыт шегі бойынша бір-бірімен сәйкес келеді.(722509у.е және 722562у.е; 705622у.е және 705726у.е)

жоба	Инвестициялық салымдарға қажеттілік (млн у.е)	келтірілген құн (млн. у.е)		Таза келтірілген құн (ТКҚ млн. у.е)	Рентабельділік индексі (2:1)		ТКҚ бойынша саралау					Рентабельділік-индекс бойынша саралау
	1	2		3	4		5					6
А	2,5	3,25		0,75	1,30		6					2
В	10,0	10,825		0,825	1,08		5					6
С	5,0	7,575		2,575	1,51		1					1
В	10,0	12,35		2,35	1,23		2					3
Е	12,0	13,35		0,85	1,07		4					7
Р	2,5	3,0		0,5	1,20		7					4
О	5,0	5,9		0,9	1,18		3					5
Таза келтірілген құн бойынша келесі баға:
Таңдалған тәртіптегі жобаны саралау			Инвестициялық шығындар,млн. у.е.			Таза келтірілген құн, млн. у.е.
С			5,0			2,575
			10,0			2,350
О			5,0			0,900
			20,0			5,825
Инвестициялық рентабельділік жоба келесі:
Таңдап келтірілген жобаны саралау			Инвестициялық шығындар,млн. у.е.			Таза келтірілген құн, млн. у.е.
С			5,0			2,575
А			2,5			0,750
			10,0			2,350
Р			2,5			0,500
			20,0 6,175

Құрылымды таңдау барысында бұл әдісті қолдануда мына ережелерді сақтау керек:

Салыстырмалы құрылымдық типтердің жылдық эквиваленттік шығындардың ең азын таңдау керек.