8.4 Сурет Жеңіл сулы ввэр немесе рбмк типті реакторы бар аэс - тің газ тәрізді схемасы:
Г – қатқыл тазарту сүзгісі; А(И) - аэрозольді (йодты) сүзгі; РХС – газды тазартудың радиохроматографикалық жүйесі.
Сонымен жұмысшы көлемі 20 м3 абсорбер ксенонның 42 күндік кідірісін және ксенонның 3,5 күндік кідірісін қамтамасыз етеді. Көлемі 40 м3 абсорбер криптонды 10 күнге кідірте алады. Газ тәрізді қалдықтардың уақытша кідірісі олардың белсенділігін көп есе азайтады. Бұл эквивалентті радионуклидтердің үлкен мөлшерін ұстауға қажет.
АЭС – тегі газ тәріздес қалдықтардың қосымша көзі – станцияның негізгі және қосымша вентиляция орны. Жаңартылатын ауа ағыны тұрбаға жіберілу алдында аэрозольді және иодты сүзгілерде тазартылады. Қосымша орындардан шығатын ауаның салыстырмалы белсенділігі аз болса, онда оны тазарту жүйесіне жібермей, бірден шығаруға болады. Радиобелсенді қалдықтардың түзілуіне қарай ВВЭР (BWR) және ВВЭР(PWR) реакторларының бір – бірінен өзгешелігі - ВВЭР(PWR) – дің бірінші контурының тұйықтығының арқасында рболу уақытыадиобелсенді заттардың реакторда ВВЭР (BWR) – дің бірінші контурындағыға (жалғыз контур) қарағанда кішкене көбірек. ВВЭР – дегі бірінші контурдан қауіпсіз тазарту жүйесіне немесе ағып кету әсерінен шығатын су ағыны салыстырмалы аз, сондықтан радиобелсенді газдардың бірінші контурдан жартылайшығу периоды үлкен: реактордың құрылымдық өзгешеліктерінің типіне және жұмыс істеу режиміне байланысты.
РБМК немесе BWR қайнап жатқан реакторында газдар судан буға айналады және тез арада конденсатор эжекторы арқылы контурдан шығады. Сондықтан ВВЭР немесе РWR реакторы бар АЭС – тегіге қарағанда осы типті реакторы бар АЭС - те тұрбадан сыртқа шығару алдында уақытша кідіріс үлкен маңызға ие.
Отандық АЭС – тердегі газ тәріздес радиобелсенді қалдықтардың құрамына радиобелсенді асыл газдар (РБГ) тритийдің аз мөлшері (көп мөлшері сұйық қалдықтарда), тазартуда шықпай қалған аэрозольдар үшін будың аз мөлшері кіреді.
Асыл газдар криптон мен ксенонның изотоптарынан және 41Ar белсендендіру өнімінен тұрады. Газ тәріздес қалдықтарда иод негізінен аэрозольді және элементар иодтың(-10%). қоспасы бар органикалық қосылыстар (~90%) ретінде кездеседі.
Жоғарыда көрсетілген ВВЭР және РБМК реакторларының өзгешеліктері мынадан көрінеді: РБМК реакторы бар АЭС – тен атмосфераға шығарылатын асыл газдардың шамасы ВВЭР реакторы бар ВВЭР реакторында ұзақ өмір сүретін 133Хе мөлшері көп болса, РБМК реакторларында ұзақ өмір сүретін криптон мен ксенон көп мөлшерде.
8.5 кесте - Радиобелсенді қолайлы газдардың (РБГ) және иодтың газ тәріздес қалдықтардағы құрамы
* 41Аr– сыз газ контуры
8.6 кесте - Нормаланған "аэрогенді" радиобелсенді газдардың АЭС - тен атмосфераға шығуы.
Ки /[Мвт(эл.) /жыл]
АЭС – ті радиобелсенді газдардан тазарту жүйесі және шығарылатын радиобелсенді газдардың ауада араласуынан азайтуға АЭС жанында тұратын халықтың сәуле алу дозасын азайтуға мүмкіндік береді.
АЭС – тен 100 км дейінгі қашықтықта ВВЭР типті реактордың эквивалентті дозасы 0,35 мкЗв/жыл, ал РБМК үшін - 4,2 мкЗв/жыл, бұл мүмкін болатын шекті шамалардан біраз кем (5 мЗв/жыл), ал қуаттың тиімді жиынтық дозасы сәйкесінше ВВЭР үшін - 0,013адам Зв/жыл. Бұл белгіленген генетикалық қауіпті шамалардан біраз кем.
Сонымен, АЭС – тен сыртқа шығарылатын ауаны радиобелсенді газдардан тазалаудың қазіргі заманғы нормаланған режимде жұмыс істейтін технологиялары АЭС жанында өмір сүретін адамдарға қауіп төндірмей, атмосфераға радиобелсенді газдарды шығаруға мүмкіндік береді.