11. Атмосфераны қорғаудағы заңдық негіздер.

Атмосфералық ауаны қорғау аумағындағы заңдық қатынастар жеткілікті мөлшерде заң атқарушы актілер санымен реттеледі, соның ішінде ең маңыздысы болып:

1. Қоршаған ортаны қорғау туралы заң ҚР Басты нгізгі табиғатты қорғау заңы. 2002 жылы 14 қаңтарда қоршаған ортаны қорғауда конституциялық негізге сәйкес қабылданды. Бұл заңды табиғатты қорғау заңдылығының жүйесімен мәселесі қоршаған ортаны қорғау қағидалары, қоршаған ортаны қорғау нысандары, экологиялық құқық қарастырылады.

2. Атмосфералық ауаны қорғау туралы заң 1999 жылы 4 мамырда қабылданған. Оның негізгі мәселесі осы салада қоғамдық қатынастарды атмосфералық ауаның жағдайын жақсартуды реттеу химиялық, физикалық, биологиялық зиянды заттардың атмосфераға әсерін төмендету және атмосфералық ауаны қорғауды заңды күшейту.

Заңда келесідей түсініктерге анықтама беріледі: атмосфералық ауа, зиянды заттар, атмосфералық ауаның ластануы, атмосфералық ауаны қорғау және т.б

Заңды атмосфералық ауаны қорғаудың негізгі қағидалары анықталған:

• Атмосфералық ауаға шекті мүмкін болатын әсердің бекітілуі (ауаның гигиенасының және нормативті эколгиялық нормативті сапасы , зиянды физикалық әсерлер шығарындысының техникалық нормативтері және шекті рұқсат етілген шығарындылар;

• Өндіріс кезінде шыгарындыларды реттеу;

• Шығарындыларды сақтау зиянсыз етуде, өндіріс қалдықтарын жағуда реттеу;

• Атмосфералық ауаға зиянды заттарды шығарып қоршаған ортаны ластағыш үшін төлем төлеу;

• Атмосфералық ауаны қорғау туралы іс-шараларға азаматтардың заңды тқлғалардың және біріккен қоғамның қатысуы;

Атмосфералық ауаны қорғаудағы негізгі зңды құралдарға атмосфералық ауаның сапасын,мөлшерлеу, зиянды заттардың атмосфераға әсерін реттеу, кәсіпорындармен жәәне т.б нысандардың экологиясын сараптау жобасы жатады.

Атмосфералық ауаны қоғау заңының арнайы талаптарына ауа райына және климатқа тигізетін әсерін реттеу жатады. Атмсфераны және атмосфералық құбырлады шаруашылық мақсатта жасанды жолмен өзгерту тек арнайы мемлекеттік органдар рұқсатыменжәне де ол ауа райына және климатқа жағымсыз әсер тигізбейді деген жағдайда ғана жүзеге асырылады. Ауа райына деген мұндай әсерлер ауыл шаруашылығында және де басқа орталарда маңызды мақсаттарда өткізіледі, мысалы бұршақтың болуын ескерту және т.б

Ауаны қорғау заңында атмосфераға зиянды әсерлермен бірге қызметтің барлық түрі реттеледі,- олар келесідей:

• Орналастыру, жобалау, пайдалануға жаңа реконструкцияланған кәсіпорындар енгізу, жаңа технологиялық процестермен жабдықтарды пайдалануға енгізу;

• Автокөліктерді, ұшақтарды,кемелерді және де басқа жылжымалы құралдар мен құрылғыларды пайдаланумен өндіруді жобалау

• Қалалардың және де басқа халықтық тармақтардың дамуы және орналастырылуы

• Өсімдікті қорғауда, оның өсуін ынталандыруда, халық шаруашылықтарында рұқсат етілген тыңайтқыштарды қолдану;

• Пайдалы қазбаларды өндіру және жарылу жұмыстарында үйінді және қоқыс тастайтын жерлерді орналастыруды реттеу.

Заңда атмосфералық ауаны қорғауға қатысты тыйым салынатын жағдайлар қарастырылады. Жекелей айтқанда, атмосфералық ауаны қорғау заңымен бекітілген талаптарына сәйкес келмейтін жаңа техникалар, материалдар, заттар, өнімдер мен технологиялық жабдықтарды енгізуге тыйым салынады.

Практикалық жағдайда мұндай тыйымдар үнемі бақылана бермейді. Мәліметтер бойынша пайдалануға қайта өндірілген кәсіпорында бекітілген талаптарға сәйкес қамтамасыз етілмеген.Олар уақытша келісілген шығарындылар бойынща жұмыс істейді. Яғни атмосфераға зиянд заттарды шамадан тыс шығарады, нормативтерді бұзады.

Заңға сай атмосфералық ауаға тигізетін зиянды заттар әсеріне мемлекеттік есептеулер жүргізіледі, сонымен қатар зиянды заттарды түгелдеу, зиянды заттардың физикалық әсерлері қарастырылады.

Ресей федерациясында атмосфералық ауаға бақылау жүргізіледі. Бақылаудың негізгі функциялары арнайы уәкілетті органдарға тиесілі. Бұл органдарға атмосфералық ауаға бақылаулар өткізу міндеті кіреді.

Арнайы уәкілетті органдарға келесілер жатады:

Табиғи ресурстар министрлігі – бақылау органы;

Госкомсанпиднадзор – қадағалау органы;

Госкомгидромет – бақылау органы.

ГИБДДМВД экологиялық милиция - автокөлік бақылауы

Атмосфеаралық ауаны қорғауда мемлекеттік арнайы уәкілетті орындарда, табиғатты қорғауды, атмосфералық ауаға бақылау жасауда мемлекеттік инспекторлар жүзеге асырады. Ауаны қорғауды бақылау бойынша инспектордың жұмысын 3 негізгі бағытқа бөлуге болады:

• Кәсіпорынның істері және құжаттарымен жұмысы;

• Ауаны қорғау кәсіпорындарын толық тексеру;

• Жедел және мақсаттық тексерулер;

Толық инспекторлық тексеру мерзімділгі кәсіпорындарының санатына, атмосфераға тасталатын зиянды заттардың жалпы көлеміне байланысты анықталады және жылына 2 реттен 5 жылда 1 рет аралықтарында жүзеге асырылады. Кәсорындарды толық тексеруде инспектор жұмысы келесідей негізгі кезеңнен тұрады:

1. Атмосфералық ауаны қорғайтын ұйым жұмысымен танысу; нормативті және заңды құжаттардың кәсіпорын бойынша,жарлықтың атмосфераны қорғау туралы жоспарлы және есептік құжаттың техникалық қайта жабдықтау және жаңа құрылыс жобалаудың бар болуы және атмосфераға ластаушы заттарды шығаруға рұқсаттың болуы және т.б

2. Кәсіпорынды тексеру- ауаны қорғау жағдайын тексеру, өндіріс алаңдарына тікелей қатысты келесі кезеңдерден тұрады:

• Техникалық регламентпен танысу, өндіріс ерекшеліктерімен танысу

• Атмосфераның тұрақты ластаушы көздерін техникалық тексеру;

• Ұйымдастырылмаған шығарынды көзі;

• Ауаны тазарту жабдықтары орнатылмаған ұйымдастырылмаған шығарынды көзі.

• Ауа тазарту құрылғылары бар ұйымдастырылған шығарынды көзі;

• Ауа тазарту құрылғысы

• Ұсталған қалдықтарды жинау және тазрту;

3. Атмосфераға тасталатын шығарындыларға бақылау бойынша зертхананың жұмысын және бақылау нәтижелерін тексеру;

4. Шығарындыдан сынама алатын орынмен және жабдықтың орналасуымен танысу;

5. Өндіріс нысанының құрылыс жағдайын және тазарту құрылғысы жағдайын тексеру;

6. Кәсіпорынның автокөлікті бөлімшелерін тексеру, бақылауды реттеу пунктінің техникалық жабдықталғандығы;

7. Тексеріс қорытындыларын жинақтау:

• Тексеру актісін құрастыру және рәсімдеу;

• Айыппұлға хаттамаларда рәсімдеу;

• Кәсіпорынды тексеру қорытындысы бойынша кәсіпорын жетекшілігімен, қызметшілерімен техникалық мәжілістің өткізілуі;

• Белгіленген тәртіппен тексеру актісіне қол қою;

Акт жобасын кәсіпорын әкімшілігімен бірге талқылау ұсынылады. Егер талқылау кезінде қарсы пікір орын алса, мемлекеттік инспектор актке ескертулер жазады. Бұл ескертулерді жоғарғы лауазымды тұлғалар қарап, нақты шешім қабылдайды және кәсіпорын жетекшісіне арнайы хат түрінде жіберіледі.

Тексеру актісі заңды құжат болып табылады. Осының негізінде прокуратураға жіберрілетін құжаттар жасалуы мүмкін және жеке бөлімшелердің цехтардың өндірістердің жұмысын тоқтатуы мүмкін. Сонымен қатар акт қоршаған ортаны қорғау туралы ақпараттық база, осының негізінде төлемдер талаптар жасалады. Сондықтанда актте көрсетілген ақпараттың толықтығы және анықтығы өте маңызды.

Заңға сәйкес атмосфералық ауаны қорғауда өндірістік және қоғамдық экологиялық бақылаулар ұйымдастырылды. Атмосфералық ауаны қорғау бойынша іс шарада белсенді қатысушы қоғам болып табылады. Мемлекеттік органдар қызметіне қоғамдық табиғат қорғау ұйымдарымен атмосфераны қорғауда, бақылауды жүзеге асыруда өзара әрекет ету болып табылады.

Тұрақты шығарынды көзі бар заңды тұлға шығарындыны тазартуға және өңдеуге аз қалдықты технологиялар енгізуге, ластану қалдықтарын жоюға және атмосфералық ауаны қорғаудың талаптарын сақтауға міндетті.

Заңды атмосфералық ауаны қорғау заңдылығын бұзғаны үшін ҚР заңы бойынша жауапкершілікке тартылады. Жауапкершілік келесідей бөлінеді: тәртіптік, мүліктік, әкімшіліктік, қыллмыстық және азаматтық құқықтық жауапкершілік.

Экологиялық заңды бұзушы субъект физикалық заңды және лауазымды тұлға мен азаматтар боллуы мүмкін. Субъекттің құрамы экологиялық заң бұзушулыққа тәуелді. Тәртіптік жауапкершіліктің субъектісіне лауазымды тұлға мен кәсіпорын жұмысшысы, қылмыстық жауапкершілік субъектісіне лауазымды тұлға және азаматтар, әкімшілік жауапкершілікке – заңды лауазымды тұлғалар және азаматтар жатады.

Экологиялық заң бұзушының субъективті жағы заңды бұзу кінәсімен сипатталады. Кінәнің екі түрі болады: Әдейі (тікелей немесе жанама) және байқаусызда ( менменсінушілік немесе немқұрайшылық )

Тәртіптік жауапкершілік.

Ресей федерациясының еңбек кодексімен реттеледі. (2001 ж 30 желтоқсаннан бастап). Кәсіпорынның әкімшілігіне ұйымның кінәлі жұмысшысына орындалмаған міндеттері үшін тәртіптік өндіріп алу. Тәртіптік теріс қылмыс жасағаны үшін, яғни салық кінәсімен жұмыстың орындалмағаны үшін, жұмыс беруші келесі тәртіптік өндіріп алуларды пайдалануға құқылы:

• Ескерту;

• Сөгіс;

• Жұмыстан шығару;

Тәртіптік жарғы және жағдайларға байланысты жеке санаттағы жұмысшыларға тәртіптік өндіріп алудың басқа түрі қарастырылуы мүмкін. Төмен жалақылы жұмысқа уақытша ауыстырылуы мүмкін немесе қызметінен төмендеуі мүмкін. Әр бұзушылыққа бір тәртіптік өндіріп алу тиесілі. Дегенмен тәртәп өндіріп алудағы жауапкершілік, басқа жауапкершілік түрлеріне қарағанда қатал болмайды.

Тәртіптік жауапкершілік ауаны қорғау жөніндегі шаралар орындалмағанда, ауаның нормативті сапасын бұзғанда және заңды талаптарды орындамағанда орын алады.

Әкімшілік жауапкершіліктің қылмыстық жауапкершіліктен айырмашылығы тәртіпті жауапкершілікте өндірітің және жұмысшылардың атқаратын қызметімен анықталады.

Басқа жауапкершіліктерге қарағанда тәртіптік жауапкершілік ауаны қорғау саласында тиімді болып келеді. Бұл терісқылықты анықтаудың және өндіріп алудың қарапайымдылығымен түсіндіріледі.

Тәртіптік жауапкершілікті өндіріп алу жұмысшылардың ұсынысымен мемлекеттік еңбек инспекторы қайта қарауы мүмкін. Егер жұмысшы тәртіптік жауапкершілікке тартылған күннен бастап бір жыл ішінде жаңа тәртіптік өндіріп алу болмаса, ол жауапкершіліктен босатылады.

Әкімшілік жауапкершілік

Әкімшілік заң бұзушы болып заңға қарсы кінәлі іс - әрекет жасаған физикалық немесе заңды тұлға саналады.

Заңды тұлғалы әкімшілік жазалауды белгілеу оның заңды бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершіліктен босатылмайды, сол сияқты әкімшілік немесе қылмыстық жауапкершілікке физикалық тұлғаны тарту оның заңды бұзғаны үшін, әкімшілік жауапкершіліктен босатылмайды.

Әкімшілік жауапкершілікке лауазымды тұлғаның әкімшілік құқық бұзуға қатысты орындалмаған немесе лайыұсыз орындалған қызметтік міндеттері жатады.

Әкімшілік жазалауда мемлекеттік қолдану шаралары бекітілген, әкімшілік құқық бұзу кезінде ескерту ретінде немесе жаңа құқық бұзуға ескерту болып табылады.

Әкімшілік жазалау физикалық тұлғаның адами құндылықтарын төмендетуге, заңды тұлғаның іскерлік абыройына нұқсан келтіруге бағытталмаған. Әкімшілік заң бұзғаны үшін келесідей әкімшілік жазалау бекітіледі және қолданылады:

• Ескерту;

• Әкімшілк айыппұл;

• Әкімшілік заңды бұзғаны үшін жабдықтарды немесе затты өтемелі алу

• Әкімшілік заңды бұзғаны үшін жабдықтарды немесе затты тәркілеу;

• Физикалық тұлғаға пайдалануға берілген арнайы құқықтан айыру;

• ҚР шекарасынан шетел азаматтарын немесе азаматтығы жоқ тұлғаларды әкімшілік қуып шығу;

Дисквалификация.

Атмосфералық ауаны және қоршаған ортаны қорғау сомасында негізгі айыппұлдар қолданылады. Оның өлшемі бұзылған құқықтың түріне және сипатына, келтірген зиянына сонымен қатар сәйкес келетін құзырлы органдарға байланысты. Өндіріп алу шешімі сотта қайта қаралуы мүмкін. Жауапкершілігін айыппұл түрінде тарту, кінәләні келтірген зиянын өтеуден босатылмайды.

Әкімшілк белгілерімен сыртынан қарағанда қылмысқа ұқсас. Сондықтан әкімшілік өндіріп алудың бір шарты - орын алған заі бұзушылықта қылмыстық белгілердің жоқ болуы. Экологиялық қылмыс пен экологиялық теріс қылық белгілерін ажырату УК – ға тура келеді.( қайталау, шығын көлемі )

ҚР кодексінде атмосфералық ауны қорғауда әкімшілік заң бұзушылыққа 8.21 – 8.23 бапқа арналған.

8.21 бап. Атмосфералық ауаны қорғау ережесін бұзу.

1. Атмосфералық ауаға зиянды заттарды тастағаны үшін немесе рұқсатсыз іс әрекеттер жасағаны үшін – әкімшілік айыппұл – азаматқа оның еңбек жалақысынан 20 – 25 мөлшері; лауазымды тұлғаға оның еңбек жалақысынан 40 – 50 мөлшерде, заңды тұлғаға 400 ден 500 ге дейін мөлшерде еңбек жалақысынан айыппұл алынады.

2. Атмосфералық ауаға тасталатын зиянды заттардың арнайы рұқсат шарттарын бұзған жағдайда және физикалық зиянды іс – әрекет жасаған жағдайда келесідей әкімшілік айыппұлдар салынады: азаматқа, оның еңбек жалақысының он бестен жиырмаға дейінгі мөлшері лауазымды тұлғаға – отыздан қырыққа дейінгі мөлшерде еңбек жалақысынан үш жүзден төрт жүзге дейінгі мөлшерде болады.

3. Пайдалану құқығын бұзу құрылымдарды, газ тазарту жабдықтарын пайдаланбау, атмосфералық ауаның ластануына алып келетін атмосфералық ауаға тасталатын зиянды заттарды бақыламау келесідей әкімшілік айыппұлдар төлеуге әкеледі: лауазымды тұлғаға – еңбек жалақысынан оннан жиырмаға дейінгі мөлшерде, заңды тұлғаға – жүзден екі жүзге дейінгі мөлшерде еңбек жалақысынан алынады.

8.22 бап. Пайдалануға механикалық көліктерді, яғни зиянды заттарды ластау нормасынан асқан немесе белгіленген нормадан асқаншу немесе дыбыстары бар көлік құрылымдарын шығару.

Әуе кемелерін ұшыруда, теңіз кемелерін шығаруда, ішкі теңіз кемелерін пайдалануда және де басқа да механикалық көлік құрылымдарын пайдалануда атмосфералық ауаны ластауда нормадан артық кеткен немесе дыбыс деңгейінің жоғары болуы ҚР мемлекеттік стандарттарға сай әкімшілік айыппұл бекітілген, лауазымды тұлғаға – еңбек жалақысының бестен онға дейінгі мөлшері алынады.

8.23 бап. Атмосфералық ауадағы зиянды заттарды нормадан артық тастайтын механикалық көлік құрылымдарын пайдалану, әуе немесе теңіз кемелерін мотоцикл немесе басқа да көлік құрылымдарын пайдаланғанда нормадан асатындай зиянды заттар тастағанда ҚР ның мемлекеттік стандартына сай әкімшілік айыппұл бекітілген: еңбек жалақысынан бәрден үшке дейінгі мөлшерде алынады.

Әкімшілік жауапкершілікке он алты жасқа толған азаматтар тартылады.

Қылмыстық жауапкершілік.

Қоршаған ортаны қорғау заңына сәйкес экологиялық қылмысқа, яғни қоғамға қауіпті іс – әркеттер жасаған, қоршаған ортаға және адам денсаулығына зиян келтіретін іс – әрекеттер жасаған лауазымды немесе азаматтық тұлға ҚР УК да қаралған қылмыстық жауапкершілікте тартылады. ҚР УК - да ( 1997 ж 1 қаңтар ) арнайы экологияның қылмыс бөлімі ( № 26) бар. Атмосфераны ластағаны үшін қылмыстық жауапкершіліктің 251 бабында қаралады.

251 бап. Атмосфераның ластануы.

3. Атмосфераға зиянды заттарды тастау немесе құрылымды пайдалануда, қоршаған ортаға келетін зиян, табиғи ауаның ластануына немесе құрамының өзгеруіне алып келетін іс – әрекеттер болған жағдайда келесідей жазалаулар бекітілген: айлық жалақысынан жүзден екі жүзге дейінгі мөлшерде, қызметінен айыру немесе анықталған қызметте бес жылға дейін айналысу, үш айға дейін тұтқындау.

4. Адам денсаулығына зиян келтіретін іс –әрекеттер келесідей жазаланады: екі айдан бес айға дейін еңбек ақысынан немесе басқа да табыстарынан екі жүзден бес жүзге дейінгі мөлшерде алып отыру, бір жылдан екі жылға дейін түзету жұмыстарына жіберу немесе үш жылға бас бостандығынан айыру.

5. Баптың бірінші және екінші бөлімін қарастыра отырып, адам өліміне әкелетін байқаусыз іс – әркеттер – екі жылдан бес жылға дейін бас бостандығынан айырумен жазаланады.

Мүліктік жауапкершілік

Жауапкершіліктің бұл түрі ҚР ның Конституциясының 42 бабында қаралған, әрбір азамат өзінің денсаулығына тигізген залалды немесе мүлкіне тигізген зиянды өтеп алуға құқы бар.

Қоршаған ортаға зиян әкелетін заңды немесе жеке тұлға оның ластану нәтижесіне сай толық көлемде жауапкершілікке тартылу керек.

Шаруашылық немесе басқа саладағы келтірілген зиянды өтеу келісілген түрде немесе сот шешімімен әртүрлі әдістермен залал мөлшерін есептеу, қоршаған ортаны қорғау басқармасымен жүзеге асырылады.

Әдістер арқылы залалды өтеу жоқ болған жағдайда қоршаған ортаны қорғауды қалпына келтіруге кететін шығынды есептейді.

Зиян келтіруші болып іздену, жобалау, құрылыс ұйымдары болуы мүмкін.

Мүліктік жауапкершілік тәртіптік әкімшілік және қылмыстық сипаттамаларды қолдану шараларында артуы мүмкін.

Азаматтық – құқықтық жауапкершілік.

Заң бұзушыға экологияның талаптарды бұзу нәтижесінде жапа шегуші жағынан мүліктік және моральдық шығындарды өтеу міндеті жатады. Тәртіптік, әкімшілік және қылмыстық сипаттамаларының қолдануымен артуы мүмкін. Заңға сай сотпен және соттан тыс зиянды өтеу тізімі қаралған.

Атмосфераны қорғаудың құқықтық жүйесіне президент жарлықтары, үкімет қаулысы министрліктер мен мекеменің нормативтік актілері жатады.

Міндетті нормативтік актілерді шығарумен келесі табиғатты қорғау органдар айналысады: Табиғи ресурс министрлігі, Госкомсанэпиднадзор ҚР, министрлік ҚР ГО бойынша, күтпеген апат сандарын жою және т.б

Мекемелік актілерді қабылдау мен өңдеуде қатаң тәртіп орнатылған. Біріншіден, осы актілерді міндетті түрде әділет министрлігіне тіркеу, екіншіден азаматтар құқығына қатысыты мекемелік актілер міндетті түрде « Российские вести» газетіне жарияланады. Сол газетте жарияланған сәттен бастап акт қолданысқа енеді.

Нормативтік ережелер – санитарлы, құрылыстық, техникалық, техно экономикалық, технологиялық және т.б қоршаған ортаның нормативтік сапасы кіретін нормативтік ережелер маңызды рөл атқарады. Олар техникалық ережелерді көрсетеді және құқықтықтың шығу көзі ретінде қарастырылмайды. Алайда қоршаған ортаны қорғау туралы заңды тұлғаның міндеттерін және орындалуын бекітеді.

Мемлекеттік стандарттар – нормативті техникалық құжаттар, ережелермен талаптарды орындауда міндетті кешендерді бекітуде, яғни қоршаған ортаны қорғау және табиғат ресурстарын пайдалану саласында ерекше орынды алады.

ҚР да қоршаған ортаға өндірістік, көліктік, ауылшаруашылық және техникалық шығарындыларды шектеу мақсаттарында және атмосферадағы зиянды заттарды төмендету мақсатында табиғатты қорғау аясында стандарттар жүйесі құрылған және қызмет етеді. (ССОП) (МЕСТ 17.00.01 – 76)

Стандарт белгісі (ССОП) (МЕСТ) индекстен техникалық талаптар мен байланыстарды жіктеу бойынша жүйе көмегімен (17) нүктелерден, топ нөмерінен (2 атмосфераны қорғау аясында стандарттар үшін ) нүктелер, түр нөмері (мысалы 2 – ластаушы заттарды өлшеу әдістері, табиғат ресурстарын қарқынды пайдалану нүктелер стандарттың реттік номері және стандартты қаралған жыл.

Мысалы, МЕСТ 17.2.3.02-78 «Табиғатты қорғау. Атмосфера. Өндіріс орындарынан щығаруға рұқсат етілген зиянды заттардың бекітілген ережесі.

Арнайы заңдарда салынған экологияның құқық нормасы әрқашан экологиялық сұрақтарды реттеуде тікелей әрекет етуге қабілетсіз. Сондықтан қазіргі уақытта экологиялық – құқық талаптарына енгізулер жүріп жатыр. Мысалы, кәсіпорын және кәсіпкерлік туралы заңда кәсіпорынның залалына жауапкершілік анықталады және денсаулықты қорғау бойынша санитарлы – гигиеналық нормативтерінің бұзылуы жауапкершілікке алып келеді.

Аппараттар	Уақыт,адам*сағат/смена жалпы	кезекші	жөндеу жұмысшылары	мамандықтары	дәреже
Жеке циклон	0,62	0,50	0,12	жұмысшы	¾
Топтық циклон (2,4,6,8 элементтері)	0,70	0,55	0,15		¾
Батареялық циклон сециясы	0,70	0,55	0,15		¾
Кеуемен скруббер	2,0	1,70	0,30		4/3
Скруббер сұғындырмамен	1,0	0,80	0,2		4/3
Турбулентті жуғыш,аппарат, жылжымалы сұғындырмамен, көпіршікті жуғыш	1,6	1,35	0,25		4/3
Дымқыл электрсүзгіш (бірпольді)	1,1	0,85	0,25	электрик жұмысшы	43/4
Кебу электрсүзгіш (бірпольді)	1,7	0,90	0,80	электрик жұмысшы	43/4
Жандандыру подстанциясы (электрсүзгішдің агрегатты нәрленуі)	0,75	0,70	0,05	электрик жұмысшы	4-5/3
Женұшы фильтр (бір секция)	1,1	0,90	0,20		¾
Түтін сорғыш	0,7	0,5	0,2		¾
Шнек	0,7	0,6	0,1		3
Жағымсыз иісті жандырғыш пештер: каталитикалық жоғарғы температуралы	2,6 2,6	2,2 2,2	0,4 0,4		5/3 4/5
ректификациялық сап	2,70	2,3	0,4		3/4