54. Шығындарды бағалау: ең кіші квадраттар әдісі

Шығындарды дәл бағалау және шығындар динамикасын есептеу маңыздылығы бухгалтерлердің талдаудың қазіргі заманғы әдістерін белсене қолдану қажеттілігін білдіреді. Персоналды компьютерлер мен сәйкес бағдарламалық қамсыздандыруды енгізу шығындарды бағалауда математикалық және статистикалық тәсілдерді қолдануға мүмкіндік береді.

Қатаң бәсекелестік жағдайында кәсіпорындар шығындар динамикасының дәл бағалануына мұқтаж болады. Ол үшін шығындардың әрбір түрінің функциясын анықтау қажет, яғни тәуелді айнымалының шығындардың тәуелсіз факторынан байланысын анықтау керек.

Шығын факторының өзгеруі жалпы шығындардың өзгеруіне әкеп соғатын кез келген фактор ретінде анықтауға болады. Мысалы, еңбек-сағат, машина-сағат, шығарылған өнім бірлігі және т.с.с.

Жоғарыда аталған есептің орындалуы регрессия теңдігі арқылы жүзеге асырылады. Регрессия теңдігі тәуелді айнымалы (мысалы, бұл шығындар) мен негізінде алдыңғы байқаулар жататын бір немесе көп санды тәуелсіз айнымалылар (өндіріс белсенділігінің көрсеткіштері немесе шығын факторлары) арасындағы күтілетін тәуелділікті көрсетеді. Түрдің сызықтық тәуелділігі неғұрлым көп байқалады:

Шығындар функциясын бағалау үшін әралуан әдістер қолданылуы мүмкін:

- инженерлік әдістер;

- бухгалтерлік есептерді тексеру;

- графикалық әдіс;

- ең үлкен және ең кіші шама әдісі;

- ең аз квадраттар әдісі.

Ең аз квадраттар әдісі барлық алынған нәтижелерге барынша сәйкес келетін регрессия сызығын математикалық анықтайды. Оның мәні мынада: бүкіл жеке шамалардың таңдап алынған сызықтан тігінен ауытқуларының квадраттарының сомасы нүктелер арасынан жүргізіле алатын кез келген сызықтан тігінен ауытқулардың квадраттарының сомасынан кем болуы керек. Осы талапқа жауап беретін регрессия теңдігін а және b параметрлерін анықтай отырып, келесі теңдік жүйесінен анықтауға болады:

Сол сияқты, а және b параметрлерін математикалық статистикада дайындалған формулалар арқылы да анықтауға болады:

Алынған формуланы пайдалана отырып, қызмет түрінің әралуан деңгейінде орын алуы ықтимал шығындарды болжауға болады, оның ішінде алдыңғы мәліметтері болмайтындар үшін де.

55Көмекші қызмет шығындарын өндірістік бөлімшелерге бөліп тарату.Көмекші өндіріс негізгі өндіріс тұтынатын өнім өндіріп немесе қызмет көрсетумен айналысады, сондай-ақ ол бір-біріне өзара қызмет көрсетеді.Қызмет көрсетуші бөлімшелердің жұмысында ішкі айналым көрсеткіші болады. Ішкі айналым деп бір бөлімшенің екінші бөлімшеге көрсеткен қызметінің құнын атайды.Қызмет көрсетуші бөлімшелердің үстеме шығыстарын бөліп тарату 4 әдіс арқылы жүргізіледі.1.Тікелей әдіс;2.Қадамдық әдіс;3.Қайта бөлу әдісі;4.Теңдіктер жүйесі әдісі.Тікелей бөлу әдісі – бұл әдіс өзара қызмет көрсетуші бөлімшелердің шығындарын өндірістік бөлімшелер арасында қолма қол бөліп таратумен сипатталады. Қадамдық әдіс – бұл әдіс бойынша шығындар сомасы басым бөлімшенің шығындарын алдымен бөлуден басталады. Аталған шығындар бөлімшелер арасында көрсетілетін қызметке пропорционалды бөлінеді. Ал басқа қалған қызмет көрсетуші бөлімшелердің шығындары тек өндірістік бөлімшелер арасында бөлінеді.Қайта бөлу әдісі - әр қызмет көрсетуші бөлімшелердің үстеме шығыстарын кезек бойынша өндірістік және қызмет көрсетуші бөлімшелер арасында пайдаланудың бағалық деңгейі негізінде бөліп тарату. Бұл процесс үстеме шығыстардың сомасы ең аз мөлшерге жеткенге дейін қайталанады.1.Теңдіктер жүйесі әдісі-бұнда тұтыну бағамы математикалық теңдік түрінде көрсетіледі.1–саты. Өзара қызмет көрсетулер сызықтық тәуелділік көрсетіледі.F=600000дол.+0,1R,)(1)...R =116000 дол. + 0,2 F, (2)..F – әкімшілік шығындары, R – цех шығындары.2 – саты. Сызықтық теңдеулер жүйесі шешіледі. Егер өзара қызметтер көлемі аз болса, шешім келесідей түрге келеді:(2)теңдеуді (1) теңдеуге қоямыз.F=600000дал.+0,1(116000дол.+0,2F)...F=600000дол.+11600дол.–0,02F.....0,98F=611600дол.;F=624082дол...Есептелген санды екінші теңдеуге қоямыз:R=116000 дол.+0,2 (624082 дол.)=240816 дол.3 – саты. Ары қарай цех шығындарын пропорционалды түрде бөлеміз. Цех шығындарының жалпы сомасы 240816 дол. болды, және ол келесідей бөлінді:әкімшілік(1/10)24082.;механикалық цех (8/10) – 192652;.жинақтаушы цех (1/10) – 24082