19. Өзіндік құнды калькуляциялаудың тапсырыстық әдісі. Тапсырыстық калькуляциялай әдісінің ерекшелігі (спецификасы)

Бұл тәсіл бұйымға (бұйымның шағын тобына), жеке жұмысқа немесе көрсетілген қызметке ашылған өндірістік тапсырыстың калькуляциялаудың объектісі болып шығуына байланысты аталды. Әдетте, әрбір тапсырыс жеке тапсырыс беруші, тұтынушы, алушы үшін арналады.

Әдіс негізгі материалдар (технологиялық мақсаттарға арналған материалдар), өндірістік жұмысшылардың негізгі еңбекақысы және басқа тікелей шығындарды нақты өніммен, жұмыспен немесе көрсетілген кызметпен азды-көпті жеңіл ұқсастыруға болатын жағдайда ғана қолданылады.

Тапсырыстық тәсіл мынадай жағдайларда колданылады:

• бірлі-жарым немесе ұсақ сериялы өнім өндірісінде, не болмаса жұмысты (қызмет көрсетуде) орындау кезінде, әсіресе, әрбір тапсырыс бойынша жасалатын өнім бірегей болмаса да, басқа тапсырыс өнімдерінен елеулі айрықшаланған жағдайда;

•күрделі және ірі бұйымдар шығарғанда;

•ұзақ технологиялық циклды өндірісте;

•едәуір бөлігі қайталанбайтын және жеке тапсырыстар бойынша саны шағын болып шығарылатын өнімнің көп әр түрлілігінде;

•жұмыс орындарының технологиялық ерекшелігі мен жұмыс орындарына белгілі бір операциялар мен бөлшектетіктерді тұрақты бекітудің мүмкін болмауы;

•әдетте, әмбебап жабдықтармен керек-жарақтарды қолданғанда;

•барлық қолдан құрастырушы және жеткізу операцияларының салыстырмалы үлкен үлес салмағында;

•жұмысшылар арасында жоғары білікті мамандардың көп болғанында;

•өнім дайындаудың (өндірістік циклдін) салыстырмалы ұзақ мерзімінде.

Осы тәсілдің кейбір ерекшеліктері бар, атап айтсақ:

• Барлық шығарылған шығындар туралы мәлеттерді шоғырландырып және оларды жеке жұмыс түрлерімен дайын өнім партияларына жатқызу;

• Тек бір ғана шотты жүргізу «аяқталмаған өндіріс» (батыс есебінде барлық өндірісітік шығындарын жинақтау, тек осы «аяқталмаған өндірісітік» шоттында көрсетіледі). Осы шот өндірістегі әрбір тапсырысы бойынша шығындар есебінің жекеленген карточкаларын енгізуді ұғымдандырады.

Тапсырыс бойынша шығындар калькуляциясы (немесе шығындардың тапсырысты калькуляциясы) өте жай процедура болып табылады, өткені оны нақты физикалық өндірістік процеспен салыстыруға болады. Бірақта, тапсырыстап бойынша шығындар калькулякиясы, процестер бойынша шығындар калькуляциясына қарағанда мәліметтерді өңдеу, нәтижелерді салыстыру және бақылау бойынша жұмыстардың едәуір үлкен көлемін талап етеді.

22. Өзіндік құнды калькуляциялаудың тапсырыстық әдісі. Өзіндік құнды калькуляциялаудың тапсырыстық әдісінің есеп процедурасы.

Тапсырыстық есеп және өзіндік құнды калькуляциялау жүйесі. Бұл тәсіл бұйымға (бұйымның шағын тобына), жеке жұмысқа немесе көрсетілген қызметке ашылған өндірістік тапсырыстың калькуляциялаудың объектісі болып шығуына байланысты аталды. Әдетте, әрбір тапсырыс жеке тапсырыс беруші, тұтынушы, алушы үшін арналады.

Әдіс негізгі материалдар (технологиялық мақсаттарға арналған материалдар), өндірістік жұмысшылардың негізгі еңбекақысы және басқа тікелей шығындарды нақты өніммен, жұмыспен немесе көрсетілген кызметпен азды-көпті жеңіл ұқсастыруға болатын жағдайда ғана қолданылады.

Тапсырыстық тәсіл мынадай жағдайларда колданылады:

• бірлі-жарым немесе ұсақ сериялы өнім өндірісінде, не болмаса жұмысты (қызмет көрсетуде) орындау кезінде, әсіресе, әрбір тапсырыс бойынша жасалатын өнім бірегей болмаса да, басқа тапсырыс өнімдерінен елеулі айрықшаланған жағдайда;

• күрделі және ірі бұйымдар шығарғанда;

• ұзақ технологиялық циклды өндірісте;

• едәуір бөлігі қайталанбайтын және жеке тапсырыстар бойынша саны шағын болып шығарылатын өнімнің көп әр түрлілігінде;

• жұмыс орындарының технологиялық ерекшелігі мен жұмыс орындарына белгілі бір операциялар мен бөлшектетіктерді тұрақты бекітудің мүмкін болмауы;

• әдетте, әмбебап жабдықтармен керек-жарақтарды қолданғанда;

• барлық қолдан құрастырушы және жеткізу операцияларының салыстырмалы үлкен үлес салмағында;

• жұмысшылар арасында жоғары білікті мамандардың көп болғанында;

• өнім дайындаудың (өндірістік циклдін) салыстырмалы ұзақ мерзімінде.

Осы тәсілдің кейбір ерекшеліктері бар, атап айтсақ:

• Барлық шығарылған шығындар туралы мәлеттерді шоғырландырып және оларды жеке жұмыс түрлерімен дайын өнім партияларына жатқызу;

• Тек бір ғана шотты жүргізу «аяқталмаған өндіріс» (батыс есебінде барлық өндірісітік шығындарын жинақтау, тек осы «аяқталмаған өндірісітік» шоттында көрсетіледі). Осы шот өндірістегі әрбір тапсырысы бойынша шығындар есебінің жекеленген карточкаларын енгізуді ұғымдандырады.

Тапсырыс бойынша шығындар калькуляциясы (немесе шығындардың тапсырысты калькуляциясы) өте жай процедура болып табылады, өткені оны нақты физикалық өндірістік процеспен салыстыруға болады. Бірақта, тапсырыстап бойынша шығындар калькулякиясы, процестер бойынша шығындар калькуляциясына қарағанда мәліметтерді өңдеу, нәтижелерді салыстыру және бақылау бойынша жұмыстардың едәуір үлкен көлемін талап етеді.

Шығындардың тапсырысты калькуляциясының мынадай әр түрлы өндірістік жүйеде кең түрде қолдануға болады, мысалы:

• Авто көліктерді жөндеу шеберханадарында;

• Тапсырыс бойынша жихаз өндіруде;

• Кітаптар шығаратын баслымдық өндірістік процестерінде;

• Химиялық өнімді өндіруде.

Барлық келтірілген процестерді дискертті жұмыс деп санауға болады, өйткені олар уақыт дипазонымен реттелген, себебі басталуы мен аяқталуы белгіленіп қойылған. Осыдан, әртүрлі өндірістік жүйелерінде қолданылатын жоспарлы - есептік бірлігіне басты назар аударады, ал өнімді шығаруға кететін шығындарды топтастыру мен лакализациялау арқылы анықталады.

Шығындардың тапсырысты калькуляциялау процедурасы жұмыс карточкаларындағы жазуларға негізделеді. Қазіргі кезде есепті жүйеде шығындар элементтерін де, жұмыс карточкаларында кодтауға болады және шығындарды талдаудың компьютерлендірілген жүйесіне енгізуге болады – яғни тиісті автоматтандырылған жұмыс орындарныда тікелей бекітілген компьтер терминалы арқылы да іске асырылуы мүмкін.

Демек, бұл әдістің мәні мынада: өндірістің жекелеген жұмыстары «сыртқы ынталандыруға» тәуелді болып келеді, яғни тапсырыстың түсімімен анықталады, содан соң жоғарыда баяндалған іс-әрекеттер жүйелілігі басталады, барлық тікелей шығындар (негізгі материалдар шығындары және негізгі өндірістік қызметкерлердің еңбек ақылары) жекелеген өндірістік тапсырыстарын жекелеген калькуляциялық баптардың бойынша белгіленіп кескініінде есепке алынады. Қалған шығындар олардың пайда болу орындары бойынша ескеріледі және белгіленген бөлу (тарату) базасына (ставкасына) сәйкес жекелеген тапсырыстардың өзіндік құнына енгізіледі.

Осы әдіс кезінде жекелеген өндірістік тапсырысы шығындар есебі мен калькуляциялау объектісі болып табылады, оның нақты өзіндік құны тапсырыстың аяқталу деңгейімен анықталады.

Тапсырысты әдісі бойынша материалдарға, еңбек ақы және үстеме шығындарға байланысты нақты шығындардың бір қатар операциялары жүргізіледі. Осы жазулардың бухгалтерлік регистерлерге жазылуы мен мәнін ШС-нің мысалымен қарастырып көрейік.

Негізгі материалдар да, көмекші материалдарды да есептеу үшін, ШС-нің активті «материалдар» шотын пайдаланады. Бұл шоттың дебеті бойынша материалдардың қоймаға түсуімен сатып алынғандарды кредит бойынша - өндіріске босатылған материалдардың шығысы көрсетіледі.

Тапысырыстық әдістің жағдайдын қорытатын болсақ, онда біз есепті кезеңде орындалған жекелеген өндірістік тапсырыстар арасында жанама шығындардың (амортизациясының, жалға ақысы, жарықтандыру және жылыту шығындары және т.б.) тартуына байланысты пайда болатын бір қатар мәселерді байқаймыз, атап айтсақ: тапсырысытың бағасын жоспарлау және тапсырыс беруші мен тапсырыс беруші арасындағы келіскен-келісім шарттың орындалуы туралы шаралары, жұмыс барысында пайда болған мәселерімен толықтырылып отыруы мүмкін.