56 Өндірістегі жоғалтулар есебі.

Қабылданатын шешімдердің нәтижелеріне ерекше әсер етуіне байланысты шығындар тиімді және тиімсіз болып бөлінеді.

Тиімді шығындарға өнімділігі жоғары шығындарды жатқызуға болады, басқаша айтқанда шығындарды жұмсау нәтижесінде жоғары табыстылыққа қол жеткізілсе, ондай шығындар тиімді де шығындар қатарына жатады.

Тиімсіз шығындар өнімсіз шығындар сипатына ие болады, оларды жұмсау нәтижесінде табыс алынбайды, сондықтан өнім өндірілмейді. Көп жағдайда, тиімсіз шығындарға өндірістегі жоғатулар жатады. Оларға өндірістегі ақаулардан, тоқтаулар мен тауарлық-материалдық құндылықтардың жетіспеушілігі мен бұзылуынан болған жоғалтуларды жатқызуға болады. Тиімсіз шығындарды бөліп көрсету жоспарлау мен мөлшерлеуде жоғалтуларды болдырмау үшін қажет болады.

Қабылданған басқару шешімдері жоспарлау үрдісімен тікелей байланысты болуы тиіс. Өндірістік және коммерциялық қызметті орындауға байланысты болжанатын шығындар жоспарлау үрдісімен тікелей байланысты болады.

Өндірістегі залалдар есебі– бухгалтерлік есептің ең маңызды функцияларының бірі.

Өндіріс шығындары туралы ақпарат ең алдымен кәсіпорын және оның бөлімшелерінің басқарушыларына, сондай-ақ оған қатысушылар (құрылтайшыларға) шығындарды азайту мен табысты барынша арттыру мақсатындағы басқару саясатын таңдауға маңызы зор.

Шығындар туралы ақпараттар келесі бағыттарда қолданылуы мүмкін:

-Болжамдар жасау, яғни өткен кезеңдегі өндіріс шығындарының өзгеру үрдісін болашақта шығындардың өзеру мүмкіндігін бағалау мақсатында анықтау;

-Жоспарлау (белгілі бір өнім түрлерін өндірістен алып тастау және жаңа өнімді өндіруді енгізу туралы шешімдер қабылдау, жаңа технологияларды пайдалану тиімділігі туралы есептілік және т.б.);

-Тауардың өзіндік құнын анықтау:

-Жоспарланған және нақты шығындар арасындағы айырмашылықты анықтау;

-Талдау, яғни шығындарды зерттеу, өзіндік құнның артуына себеп болған факторларды анықтау;

-Бақылау және реттеу, яғни өндірістік үрдістерді басқаруға байланысты шешімдер қабылдау мақсатындағы қызметтер нәтижесін бағалау.

­­-Өнімнің өзіндік құны ­– оны өндіруге және жүзеге асыруға кеткен шығындардың ақшалай көрінісі. Нарықтық экономика жағдайында өнімнің өзіндік құны кәсіпорынның өндірістік –шаруашылық қызметінің маңызды көрсеткіші болып табылады.

Ұйымның жекелеген өндірістік буындары бойынша жоспарлау және шығындарды есепке алу мақсатында өндірілетін өнімнің атқаратын қызметіне қарай барлық өндірістер негізгі және қосымша өндірістер болып екіге бөлінеді.

Шикізаттар мен материалдар – өнімді әзәрлеу негізінде пайда болатын немесе осы әзірлеу кезінде қажетті компоненттер болып табылатын шикізат пен негізгі материалдарға жұмсалған шығындар. Осы желде табиғи шикізаттардың құны, арнайы мамандырылған ұйымдардың жүргізетін жер құнарлығын арттырудың шаралары көрсетіледі. Лимиттік-алу карталары және талап-наклоднойы жұмсалған шикізат пен негізгі материалдарды, сондай-ақ сатып алынған материалдарды өндірісте есептен шығару үшін негіз болып табылады.

Көмекші материалдар - тұрақты технологиялық процестерді қамтамасыз ету^: үшін негізгі материалдарды шығару кезінде пайдаланған көмекші материалдардың шығыны (технологиялық мақсаттарға пайдаланғган көмекші материалдар). Бұндай көмекші материалдардың құны белгіленген шыгыс нормасы бойынша өмімнің өзіндік құнына енеді, ол үшін өнім бірлігіне есептелген сметалық мөлшерлемесі пайдаланылады.

57Өзіндік құнның функционалды калькуляциясы. Жауапкершілік орталықтардың есебінің дәстүрлі жүйелері көбіне қысқа мерзімді айнымалы шығындарды бақылауға бейімделген, бірақ айнымалы емес шығындарды басқаруға тіпті келмейді. Кейбір компаниялар аз уақыт бұрын, айнымалы емес шығындарды басқару және оларды бақылау үшін АВС менеджмент функциялары бойынша шығындар есебі арқылы басқару жүйелерін бекіткен. Бұл жүйелер басшыларды шығындардың негізінде жатқан себептеріне назар аударғызады. Өндірілген өнім жобалау, дизайн, өндіріс, маркетинг, жеткізу және қызмет көрсету нәтижелерінде пайда болған шығындарын есепке алады және ресурстардың пайдалануы қызметпен келтіріледі деп функциялар бойынша шығындардың есебі болжайды. Компания ішінде қызметтің негізгі маңызды түрлеріне кеткен шығындар туралы есептеме және жинақ жақсы түсінуге және шығындарды тиімді басқаруға мүмкіндік береді. Функциялар бойынша шығындар есебі жүйесінің ішінде ұзақ мерзімді жоспарда шығындардың себепшісі болып табылатын, қызметті бақылау арқылы шығындарды басқару жүзеге асырылады. Басқа сөзбен айтқанда, оның мақсаты – шығындарды емес, олардың себебін бақылауда. Шығындарды сақтаудың басқаруы шығындарды ұзақ мерзімді бақылауды қамтамасыз етеді. Мысалы: олар жабдықтарды жөндеу уақыты, сатып алудың талап етілетін көлемі, жабдықтаушылар саны. Материалдардың ауыстыру шығындарын қарастырайық. Олардың мөлшері іріктеуге және қоймаға коюына қажетті жеке бөліктердің көлемі арқылы анықталады. Сондықтан, материалдарды ауыстыру шығындары қажетті бөліктердің санына пропорционалды өнімнің сәйкестелген түріне апарылады. Бұл көзқараспен бөліктердің көлемі өнімнің өзіндік құнына әсерін тигізеді және өнімдерді, шығындары, оларды құрайтын бөліктер көлеміне пропорционалды болады. Соған орай, бұл жағдайда бөліктерді стандартизациялау қажеттілігіне және олардың көлемінің қысқартылуына көңіл бөлінеді. Өндірістік шығындар қысқартылады, егер белгілер саны қысқартылса. Бұл жобалаушыларды материалдардың ауыстыруын қысқартатын ұзақ мерзімді белгілер санын қысқарту арқылы өнімді жеңілдетуді ынталандырады. Сондықтан, өндірістік шығындарды калькуляция жүйесі басқарушыларды ұзақ мерзімді шығындарды бақылауды ынталандырады. Бірақ шығындарды басқару үшін көп жағдайларда өнімге кеткен шығындарға қарағанда, қызметке жұмсалған шығындарға назар аудару қажет. Функциялар бойынша шығындар есебі жүйесін пайдалану процедурасы үш сатыдан тұрады.Бірінші сатысы – қызмет түрлеріне компанияны бөлуді қамтиды. Қызмет түрлері дегеніміз – ол өнімді өндіру үшін немесе қызмет көрсету үшін қызметшілер және құрал-жабдықтар орындайтын операциялар.Екінші сатысында - әр қызмет түріне шығындар орталықтарын құру қажет.Үшінші сатысы – нақты қызмет түрінің шығындарына әсер ететін факторларды анықтайды. Кейбір қызмет түрінің шығындарына ықпалын тигізетін, негізгі факторлар болып табылатын оқиғаны немесе күшті анықтау үшін «шығындарды сақтаушы» термині қолданылады. Басқа сөзбен айтқанда, шығындарды сақтаушы деп іс-әрекеттері шығын шығаратын факторларды айтамыз.Өнімнің өзіндік құны бұл өндіріске жәнеөткізуге кететін ақшалай түрдегі шығындар.

58Мақсатты шығындар калькуляциясы Шығынды есептеу мен калькуляциялау тәсілін кәсіпорын өз бетінше таңдайды, өйткені жеке жағдайлардың бірқатарына: саланың кімге тиесілілігіне, қолданылатын технологияға өнім ассортиментіне және т.б. байланысты. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әртүрлі тәсілдермен жүзеге асады. Калькуляция тәсілі – калькуляциялық бірліктің өзіндік құнын есептеп шығару үшін қолданылатын әдістердің жүйесі. Өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау тәсілін талдау өндіріс түріне, оның күрделілігіне, бітпеген өндірісі бар-жоғына, өндірістік циклдің ұзақтығына шығарылатын өнімнің номенклатурасына және т.б. байланысты.Шығынды есептеу мен калькуляциялау тәсілдерін 3 белгі бойынша топтастыруға болады.Шығын есебі объектілері бойынша:-процестік;-бөлістік;-тапсырыстық.шығын есебінің толықтығына қарай:-толық өзіндік құнды калькуляциялау;-толық емес өзіндік құнды калькуляциялау.Шығындар есебі мен бақылаудың оперативтілігі бойынша:-нақты өзіндік құн есебі;-нормаға сай шығындар есебі.Есеп объектілерді көптігіне қарамастан, шығындарды екі тәсілмен – оперативті дәрежесімен айрықшаланатын нормативтік шығындардың есебінің нақты тәсілімен; және өзіндік құнның нормативті тәсілмен өндіріс процесінде калькуляцияланады, нақты есепті кезең біткен соң жете зерттеуге болады. Шығындар есебінің нормативті тәсілін қолданудың мүмкіндігімен қажеттілігі туралы шешімді қабылдау нормалар мен шығыстар сметасын дайындау мен үнемі түзеу жөніндегі ұйымның мүмкіндіктерін талдауға негізделуі тиіс. Басқаша айтсақ, ұйымдық құрылымда негізгі нормамен нормативті қалыптастыруды нақты шағындардың нормативтілерден ауытқуы талдауды, ус жүзіндегі норманы түзеу мен өнімді емес шығындарды жою туралы ұсыныстар әзірлеуді, өнімнің нақты өзіндік құнын азайтуды жұзеге асыратын арнайы бөлімшеніің бар болуы қарастырылған. Мұндай жағдайсыз есептің нормативті тәсілін енгізу ұйымға нақты пайда әкеле алмайды. Екі тәсілде түпкілікті шотта өнімнің нақты өзіндік құнын анықтау мен көрсетуге бағытталған, бірақ біріншісі – шығындарды тікелей есептеу жолымен, ал екіншісі – нормадан ауытқуы арқылы көрсетеді.