24.Джон Адамстың «теңдік» теориясы

Технолог Джон Стейси Адамс жұмысшылар ортасын және олардың іс-әрекет нәтижелерін зерттей келе 1963 жылы еңбекті ынталандырудағы өзінің әділдік теориясын ұсынды. Оның ұйғарымы бойынша еңбек процесінде әрқашан әрбір тұлға өзінің іс-әрекетін, қол жеткізген нәтижесін және алған сыйақысын қасындағы қызметкерлер көрсеткішімен үнемі салыстырып отырады. Осыған сәйкес көп жағдайда еңбек процестерінің нәтижесінде орын алған теңсіздіктер байқалып отыруы және бұл сыйақының дұрыс мөлшерде төленбеуі көрсеткіштерімен орын алады.

Жалақының әркелкі берілуі, біріншіден, наразылық тудырады, екіншіден, кінәлілік сезімін тудырады.

Жұмыстағы бағалаумен жалақының теңсіз бөлінуі жұмысшы да психологиялық күйзелістің пайда болуына әсерін тигізеді. Осының нәтижесінде келесі көрсеткіштер орын алуы мүмкін:

1) Жұмыс сапасы мен қарқындылығы төмендейді;

2) Төленбеген ақы көлемін өтемақымен төлеуін талап етуі;

3) Жалақыны көтеруді, қосымша сыйақылар төлеуді, қызметте өсіруді және еңбек жағдайын жақсартуды талап етуі мүмкін.

4) Ұжымдастарын, олардың жалақыны артық алуына байланысты көбірек жұмыс істетуге итермелеу

5) Теңдікті орнату мақсатында басшылыққа әртүрлі жолдармен әсер етугетырысады.

6) Басқа бөлімшеге ауысуды немесе жұмыстан шығуды көздеуі мүмкін.

Ұжымдағы теңсіздіктің нәтижесінде орын алатын осындай іс-әрекеттер нәтижесі ұжым және толықтай ұйым үшін әрқашан кері әсерін тигізеді.

25. Портер- Лоулердің процессуалдық теориясы.

Мотивацияның іс жүргізу ториясы біршама кейіндірек пайда болған. Ол негізінен алғанада, бірінші кезекте адамдардың түсінігі мен танымын ескере отырып, олардың өздерін қлай ұстайтындығына негізделген. Мотивацияның бұл категориясына Портер Лоулердің үміттену теориясы, әділдік теориясы және мотивация моделі жатады.Жұртқа мәлім адамдарда мұқтаждық қажеттілік туындайды. Адамдар ненднй бір физиологиялық немесе психологиялық жетіспеушілікке тап болғанда, қажеттілік сезінеді. Қажеттілік бірінші және екінші болып келеді.

Бірініші қажеттілікөз табиғатында физиологиялық болып саналады және де, әдетте тұрмыстан пайда болады. Бұған мысал ретінде тамаққа, суға, ауа жұтуға, ұйықтауға, жынысты қарым-қатынас жасауға қажеттіліктер жатады.

Екінші қажеттіліктіңтабиғаты психологиялық. Мәселен, табысқа жету, өзін құрметтеуіне, үйірсіктікке, билік етуге, бір нәрсені қажетсінуге құшатрлық.

Бірініші қажеттілік генетикалық негізде, ал екінші қажеттілік өмір тәжірибесі арқылы қаланады. Адамдарда тәжірибенің жинақталуы алуан түрлі болатындақтан, екінші қажеттіліктің біріншіден едәуір айырмашылығы болады.

Қажеттілік әрекет етуге себепші болады. Адам қажеттілікті сезіне бастағанда, онда талапатану күйі сезілдеі. Талаптану – бұл бір нәрсенің жетіспеушілігін сезіну, белігілі бір мақсат көздеу. Бұл мінез-құлықтағы қажеттілік көрінісі, әрі мақсатқа жеті ниеті болып саналады. Осы тұрғыдан қарастырғандағы мақсат – бұл қажеттілікті қанағаттандырудың өзіндік әрекеті. Адам өз мақсатына жеткен кезде оның қажеттілігі не қанағаттандылығы, не қанағаттанбайтын болады. Келесі схемада мінез-құлықтың осындай типі көрсетілген. Қажеттілік арқылы мінез-құлық мотивациясының моделі.

Қойылған мақсатқа жеткеннен кейінгі қанағаттану дәрежмесі адамның мінез-құлқына ықпал етеді. Адамдардың мінез-құлқында қанағаттану сезімін қайталау, керісінше жеткілікті қанағаттанбау сезіміне бой алдырмау байқалады. Бұл факт нәтиже заңы ретінде белгілі.

Әрекет етуге талаптанған адамдардың қажетін анықтау, әсіресе маңыздылық ауқымын айқындау үшін мотивацияның маңызды теорисяын зерттеу қажет.