Przykłady
polski : eolski
p – spółgłoska zwarta, wargowa, dźwięczna, niespalatalizowana
samogłoska przednia, średnia, płaska, ustna
brak podstawy porównania
cecha dystynktywna p: spółgłoska w opozycji do samogłoski
pakt : fakt
podstawa porównania – obie są wargowe, bezdźwięczne, niespalatalizowane
cecha dystynktywna p: zwarta w opozycji do szczelinowej f
pot : kot
podstawa porównania – obie spółgłoski zwarte, bezdźwięczne
cecha dystynktywna p: wargowa w opozycji do welarnej k
pas : bas
podstawa porównania – obie spółgłoski zwarte, wargowe, niespalatalizowane
cecha dystynktywna p: bezdźwięczność w opozycji do dźięczności b
Z analizy opozycji, w którym może uczestniczyć głoska p, wynika, że ma ona następujące cechy dystynktywne:
fonem spółgłoskowy (w opozycji do e)
fonem zwarty (w opozycji do f)
fonem wargowy (w opozycji do k)
fonem bezdźwięczny (w opozycji do b)
Fonem /p/
spółgłoska
zwartość
wargowość
bezdźwięczność
Głoska [p]
spółgłoska
zwartość
wargowość
bezdźwięczność
mocna
niespalatalizowana
Fonem nie pokrywa się z głoską. Na głoskę składają się wszystkie jej cechy artykulacyjne, na fonem zaś – tylko cechy dystynktywne realizującej go głoski fonem to zespół równocześnie występujących cech dystynktywnych głoski.
Głoska – elementarny składnik potoku mowy. Jej wartość fonetyczna, tzn. artykulacyjne i akustyczne właściwości aktualizują się każdorazowo w określonym kontekście w mówieniu. O realizacji tych wartości decyduje w znacznym stopniu pozycja w konkretnym wyrazie bądź na styku wyrazów w otoczeniu sąsiadujących głosek.
Fonem – jednostka abstrakcyjna w sferze langue; atom językowy dający się rozbić; wiązka cech dystynktywnych (znaczących). Stanowi element nie mówienia, lecz systemu językowego. Scharakteryzować go można jedynie na tle całości systemy dźwiękowego, przez opozycję z innymi elementami systemu.
Fonetyczne właściwości głoski można opisać niezależnie od języka, czyli wyizolowanej w jakimkolwiek języku da się wszystkie artykulacyjne cechy przypisać bez odwoływania się do innych głosek w tym języku.
Definicja konkretnego fonemu możliwa jest w ramach danego języka i tylko przez wskazanie funkcji w procesie komunikacji.
FONEM
GŁOSKA
Cechy diakrytyczne (znaczące)
dystynktywne – odróżniające znaki językowe
delimitacyjne (akcent) – oddzielające znaki językowe
Cechy diakrytyczne (znaczące) znaków językowych:
mają wpływ na komunikację językową
nie naśladują rzeczywistości i do niej bezpośrednio się nie odnoszą
umożliwiają odbiorcy zidentyfikowanie usłyszanego znaku ze znakiem już dawniej zapamiętanym, a to głównie przez odróżnienie tego znaku od wszystkich innych występujących w tym samym systemie językowym
np. kość : gość
Cechy dystynktywne:
konwencjonalne
przeciwstawne
jedyną ich funkcją jest odróżnianie znaków są one elementem znaków tylko o tyle, o ile odróżniają je od innych znaków
Cechy diakrytyczne istnieją tylko dzięki wzajemnym opozycjom.
Aby sprawdzić, czy cecha różniąca dwóch głosek jest równocześnie cechą różniącą fonemy, tj. czy należy do zbioru cech konstytuujących fonem, trzeba sprawdzić, jak zmiana owej cechy wpłynie na znaczenie wyrazu. W tym celu stosuje się metodę substytucji. Polega ona na podstawianiu w tym samym otoczeniu fonetycznym innej głoski, która odróżnia się od pierwszej tylko jedną cechą.
Jeśli to działanie spowoduje zmianę znaczenia wyrazu, to ową cechę uznać należy za cechę dystynktywną.
Zwartość głoski [d] przeciwstawia się w przytoczonych parach kolejno:
zwarto-szczelinowości, zębowości, dźwięczności głoski dz
szczelinowość, zębowość, dźwięczność głoski z
nosowości, zębowości, dźwięczności głoski n
Zwartość głoski [d] należy więc uznać za cechę istotną (relewantną) z fonologicznego punktu widzenia.
Fonologiczna relewancja wynika z komunikatywnej funkcji tej cechy.
Służy ona (wraz z cechą, z którą tworzy opozycyjną parę) do odróżniania znaków językowych i dlatego został nazwany cechą odróżniającą (dystynktywną).
