Proces mówienia I słyszenia

Mowa jest reakcją na bodźce, których mózgowi dostarczają zjawiska świata zewnętrznego bądź procesy zachodzące wewnątrz naszego organizmu.

Z ośrodka mózgowego za pośrednictwem nerwów dochodzi do narządów mowy impuls, który powoduje wykonanie kompleksu ruchów narządu oddechowego, krtani, języka, podniebienia miękkiego i warg. Ruchy narządów mowy wprawiają w ruch drgający powietrze, wywołują w nim powstawania fal głosowych. Fale drgań powietrza natrafiając na narządy słuchu, powodują w nim zmiany ciśnienia, przekazywane za pomocą nerwów ośrodkom mózgowym, gdzie są odbierane jako wrażenia słuchowe, z którymi kojarzą się pewne wyobrażenia.

GŁOSKA

Głoska – najmniejszy element w procesie porozumiewania się ludzi za pomocą mowy.

Głoski wyodrębniamy jako postarzające się w toku mowy się zespoły ruchów ludzkich narządów mowy, na które składają się:

• ruchy narządu oddechowego powodujące wydech,

• ruchy wiązadeł głosowych w krtani powodujące powstanie głosu, czyli fonacja,

• ruchy narządów ruchomych w jamie ustnej.

METODY OPISU I KLASYFIKACJA GŁOSEK

Klasyfikacja akustyczna

• oparta na wynikach badań struktury fali głosowej wytwarzanej przez narządy mowy

• zgodnie z nią dźwięki mowy dzielimy na:

  • samogłoskowe i spółgłoskowe

  • krtaniowe i ponadkrtaniowe

  • ustne i nosowe

  • raptowne i łagodne

  • skupione i rozproszone

  • jasne i ciemne

  • wysoko- i noskotonowe

  • dźwięczne i bezdźwięczne

Klasyfikacja audytywna

• oparta na wrażeniach zmysłowych

• zgodnie z nią dźwięki mowy dzielimy na:

  • syczące

  • szumiące

  • ciszące

  • twarde i miękkie

  • jasne i ciemne

  • wybuchowe

Klasyfikacja akustyczno-artykulacyjna

• stosowana przez Bożenę Wierzchowską

• uwzględnia zjawiska akustyczne oraz przedni, płaski lub tylny układ masy języka, a także miejsce artykulacji, położenie podniebienia miękkiego i stan wiązadeł głosowych

Klasyfikacja artykulacyjna

• oparta na obserwacji układu narządów mowy w trakcie wymawiania poszczególnych głosek

• metoda dobrze opracowana i udokumentowana

• kryteria opisu wspólne dla samogłosek i spółgłosek

  • stopień zbliżenia narządów mowy

    • otwarte – samogłoski (dźwięki wymawiane bez zwarć lub szczelin)

      • dźwięki o przebiegach regularnych złożone z tonów

      • w języku polskim większość samogłosek może stanowić ośrodek sylaby

    • nieotwarte – spółgłoski

      • w czasie ich wymawiania w nasadzie są wytwarzane przez określone narządy mowy szczeliny, zwarcia lub zwarcia przechodzące w szczeliny – przeszkody te powodują szmery

      • są dźwięki o przebiegach nieregularnych składające się ze szmerów (bezdźwięcznych) lub szmerów połączonych z tonami (dźwięcznych)

  • układ wiązadeł głosowych

    • bezdźwięczne – wiązadła są rozsunięte

      • część spółgłosek

    • dźwięczne – wiązadła są zsunięte

      • część spółgłosek

      • wszystkie samogłoski

  • położenie podniebienia miękkiego

    • ustne (podniebienie miękkie przylega do tylnej ścianki jamy gardłowej, zamykając przejście do jamy nosowej; prąd powietrza wydostaje się na zewnątrz nasady wyłącznie przez jamę ustną)

      • większość spółgłosek

      • część samogłosek

    • nosowe (podniebienie miękkie jest opuszczone i w ten sposób otwiera przejście do jamy nosowej; prąd powietrza wydostaje się częściowo przez jamę nosową, a częściowo przez jamę ustną; w jamie nosowej powstaje charakterystyczny pogłos – tzw. rezonans nosowy)

      • niektóre spółgłoski

      • część samogłosek