Добавил:
Upload Опубликованный материал нарушает ваши авторские права? Сообщите нам.
Вуз: Предмет: Файл:
Fonologia_-_opracowanie.docx
Скачиваний:
0
Добавлен:
01.07.2025
Размер:
156 Кб
Скачать
☆

Opozycje fonologiczne

Dana cecha pełni funkcję dystynktywną wtedy, gdy wraz z inną cechą tworzy opozycję dźwiękową, wiążącą się ze zróżnicowaniem znaczenia wyrazu.

Opozycje fonologiczne dystynktywne1 można sklasyfikować wg 3 kryteriów, tzn. uwzględniając:

  • stosunek do podstawy porównania (całego systemu opozycji)

  • stosunek wzajemny między członami opozycji

  • zasięg funkcji dystynktywnych

Kryterium stosunku do podstawy porównania pozwala dzielić opozycje jedno- i wielowymiarowe oraz proporcjonalne i izolowane.

Opozycje jednowymiarowe charakteryzują się tym, że zespół cech wspólnych jest właściwy tylko danej opozycji.

  • cechami wspólnymi pary /d/ : /t/ są zwartość i przedniojęzykowość, jako zespół przynależny wyłącznie głoskom [d] : [t]

W opozycjach wielowymiarowych zespół cech wspólnych jednej opozycji dźwiękowej jest też właściwy też innym opozycjom.

  • parę /b/ : /d/ znamionuje zespół cech: zwartość, dźwięczność, charakterystyczne też dla opozycji /d/ : /g/ oraz /g/ : /b/.

Cechy różniące pozwalają wyodrębnić opozycję proporcjonalne i izolowane.

Opozycje proporcjonalne – gdy stosunek między członami danej opozycji jest taka sama, jak stosunek między członami innych opozycji.

  • np.: p : b = t : d = k : g = s : z (dźwięczność – dźwięczność)

W opozycji izolowanej różnica między jej członami jest wyjątkowa dla danego języka.

W polskim systemie dźwiękowym izolowana jest np. opozycja /r/ : /l/ ze względu na zespół cech: drżącość : boczność.

Kryterium stosunku wzajemnego między członami opozycji wyznaczają trzy opozycje: prywatywne (gradualne), stopniowe i równorzędne (ekwiwalentne), w których istotny jest stosunek członów do siebie.

Opozycja prywatywna – jeden z członów charakteryzuje się obecnością cechy, która nie posiada członu drugiego. Wyróżnia się w tej opozycji człon nacechowany i nienacechowany.

Człon nacechowany ma wszystkie cechy członu nienacechowanego oraz dodatkowo – cechę różniącą oba fonemy. Za nacechowany uznaje się ten człon opozycji, którego reprezentant występuje w mniejszej liczbie pozycji.

Opozycje stopniowe dotyczą minimum trzech członów, które różnicuje stopień natężenia jednej tylko cechy dystynktywnej.

  • /a/ : /o/ : /u/ (kara : kora : kura)

Opozycje równorzędne – każdy z członów posiada cechę, której nie ma człon drugi. Tych cech nie można hierarchizować. Człony posiadające są logicznie równouprawnione.

  • /p/ : /t/

Kryterium zasięgu funkcji dystynktywnych pozwala na wyróżnienie opozycji stałych i neutralizowanych.

Opozycja stała jest podstawą do różnicowania znaczenia w każdym otoczeniu.

Opozycja neutralizowana nie obejmuje wszystkich kontekstów dźwiękowych.

W niektórych pozycjach pewne cechy fonologiczne tracą swą relewantność.

  • kot [kot], kod [kot] – opozycja dźwięczność : bezdźwięczność w wygłosie absolutnym w języku polskim staje się nieistotna z fonologicznego punktu widzenia

Соседние файлы в предмете [НЕСОРТИРОВАННОЕ]