- •Przedmiot fonetyki
- •Działy fonetyki
- •Metody eksperymentalne stosowane w fonetyce
- •Dźwięk jako zjawisko fizyczne
- •Głos ludzki
- •Narządy mowy
- •Aparat oddechowy (ekspiracyjny, respiracyjny)
- •Fazy artykulacji
- •Nasada – wszystkie narządy znajdujące się ponad krtanią
- •Funkcje narządów mowy
- •Proces mówienia I słyszenia
- •Podział głosek samogłoski (wokalizm)
- •Spółgłoski (konsonantyzm)
- •Fazy wypowiedzi
- •Zasady ortografii polskiej
- •Alfabet fonetyczny
- •Zasady alfabetu slawistycznego
- •Zjawiska fonetyczne
- •Upodobnienia wewnątrz- I międzywyrazowe akcent
- •Przedmiot I zakres badań fonologii, jej stosunek do fonetyki
- •Fonologia
- •Fonem – podstawowa jednostka fonologii
- •2. Wargowa
- •2. Zębowa
- •Przykłady
- •Opozycje fonologiczne
- •Cechy dystynktywne I relewantne
- •Warianty fonemu – alofony
- •Warianty fakultatywne
- •Zasób fonemów współczesnej polszczyzny
- •Szczelinowe
- •Zwarto-szczelinowe
- •Tablica fonemów polskich Fonemy samogłoskowe
- •Fonemy spółgłoskowe
- •Neutralizacja opozycji
- •Kategorie fonologiczne
- •Względność systemu fonologicznego
Opozycje fonologiczne
Dana cecha pełni funkcję dystynktywną wtedy, gdy wraz z inną cechą tworzy opozycję dźwiękową, wiążącą się ze zróżnicowaniem znaczenia wyrazu.
Opozycje fonologiczne dystynktywne1 można sklasyfikować wg 3 kryteriów, tzn. uwzględniając:
stosunek do podstawy porównania (całego systemu opozycji)
stosunek wzajemny między członami opozycji
zasięg funkcji dystynktywnych
Kryterium stosunku do podstawy porównania pozwala dzielić opozycje jedno- i wielowymiarowe oraz proporcjonalne i izolowane.
Opozycje jednowymiarowe charakteryzują się tym, że zespół cech wspólnych jest właściwy tylko danej opozycji.
cechami wspólnymi pary /d/ : /t/ są zwartość i przedniojęzykowość, jako zespół przynależny wyłącznie głoskom [d] : [t]
W opozycjach wielowymiarowych zespół cech wspólnych jednej opozycji dźwiękowej jest też właściwy też innym opozycjom.
parę /b/ : /d/ znamionuje zespół cech: zwartość, dźwięczność, charakterystyczne też dla opozycji /d/ : /g/ oraz /g/ : /b/.
Cechy różniące pozwalają wyodrębnić opozycję proporcjonalne i izolowane.
Opozycje proporcjonalne – gdy stosunek między członami danej opozycji jest taka sama, jak stosunek między członami innych opozycji.
np.: p : b = t : d = k : g = s : z (dźwięczność – dźwięczność)
W opozycji izolowanej różnica między jej członami jest wyjątkowa dla danego języka.
W polskim systemie dźwiękowym izolowana jest np. opozycja /r/ : /l/ ze względu na zespół cech: drżącość : boczność.
Kryterium stosunku wzajemnego między członami opozycji wyznaczają trzy opozycje: prywatywne (gradualne), stopniowe i równorzędne (ekwiwalentne), w których istotny jest stosunek członów do siebie.
Opozycja prywatywna – jeden z członów charakteryzuje się obecnością cechy, która nie posiada członu drugiego. Wyróżnia się w tej opozycji człon nacechowany i nienacechowany.
Człon nacechowany ma wszystkie cechy członu nienacechowanego oraz dodatkowo – cechę różniącą oba fonemy. Za nacechowany uznaje się ten człon opozycji, którego reprezentant występuje w mniejszej liczbie pozycji.
Opozycje stopniowe dotyczą minimum trzech członów, które różnicuje stopień natężenia jednej tylko cechy dystynktywnej.
/a/ : /o/ : /u/ (kara : kora : kura)
Opozycje równorzędne – każdy z członów posiada cechę, której nie ma człon drugi. Tych cech nie można hierarchizować. Człony posiadające są logicznie równouprawnione.
/p/ : /t/
Kryterium zasięgu funkcji dystynktywnych pozwala na wyróżnienie opozycji stałych i neutralizowanych.
Opozycja stała jest podstawą do różnicowania znaczenia w każdym otoczeniu.
Opozycja neutralizowana nie obejmuje wszystkich kontekstów dźwiękowych.
W niektórych pozycjach pewne cechy fonologiczne tracą swą relewantność.
kot [kot], kod [kot] – opozycja dźwięczność : bezdźwięczność w wygłosie absolutnym w języku polskim staje się nieistotna z fonologicznego punktu widzenia
