Neutralizacja opozycji

Opozycje fonologiczne w pewnych pozycjach ulegają neutralizacji, tzn., że nie mogą w danych pozycjach występować.

Neutralizacja opozycji fonologicznych jest związana z ograniczeniami dystrybucyjnymi głoski.

Najważniejsze typy neutralizacji fonologicznych to:

• neutralizacja opozycji dźwięczności fonemów niesonornych przed niesonornymi bezdźwięcznymi i w wygłosie (wata : wada, ale wad [vat])

• neutralizacja opozycji sposobu artykulacji między fonemami zwartymi a szczelinowymi lub zwarto-szczelinowymi (/f xatce || f xacce/)

• neutralizacja opozycji miejsca artykulacji między fonemami:

  • zębowymi a dziąsłowymi przed dziąsłowymi

  • dziąsłowymi a palatalnymi

  • dziąsłowymi a palatalnymi przed palatalnymi

• neutralizacja opozycji sposobu i miejsca artykulacji między fonemami zwarto- -zębowymi a:

  • szczelinowymi lub zwarto-szczelinowymi dziąsłowymi przed dziąsłowymi

  • szczelinowymi lub zwarto-szczelinowymi palatalnymi przed palatalnymi

• neutralizacja opozycji /i/ : /y/:

  • po fonemach palatalnych po /l/ oraz /j/ możliwe jest tylko /i/

  • po fonemach dziąsłowych innych niż /l/ możliwe jest tylko /y/

Kategorie fonologiczne

Opozycje prywatywne i jednocześnie proporcjonalne tworzą kategorie fonologiczne (korelacje fonologiczne).

Do najważniejszych kategorii fonologicznych w j. polskim należą:

• kategoria dźwięczności

• kategoria sposobu artykulacji między:

  • zwartymi i zwarto-szczelinowymi

  • szczelinowymi i zwarto-szczelinowymi

• kategoria nosowości

Względność systemu fonologicznego

System ten nie jest w j. polskim jednolity. Wynika to z faktu zróżnicowania terytorialnego współczesnej polszczyzny.

1 Ich zas. stworzył N. Trubiecki, a rozwinął w teorii binatyzmu R. Jakobson.

2 Roman Laskowski, Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, s. 268.