Cechy dystynktywne I relewantne

W języku polskim następujące cechy dystynktywne:

1. dla fonemów samogłoskowych:

• układ języka

• położenie podniebienia miękkiego

• sylabiczność

2. dla fonemów spółgłoskowych

• sposób artykulacji

• miejsce artykulacji

• dźwięczność przeciwstawiona bezdźwięczności

• w obrębie sonornych:

  • nosowość

  • lateralność (boczność)

  • drżenie

Nie wszystkie cechy dystynktywne są relewantne dla każdego fonemu.

Dźwięczność przeciwstawiona bezdźwięczności:

• w języku ogólnopolskim bezdźwięczne spółgłoski sonorne występują wyłącznie w dwóch pozycjach:

  • są to warianty pozycyjne fonemów

  • dźwięczność nie jest cechą relewantną fonemów sonornych

• fonem /χ/ nie ma odpowiednika dźwięcznego; dźwięczne /γ/ jest jego wariantem pozycyjnym, występującym przed spółgłoską dźwięczną, lub wariantem fakultatywnym

  • dla fonemu /χ/ dźwięczność jest nierelewantna

Nosowość – w języku ogólnopolskim nie ma spółgłosek zwarto-wybuchowych, zwarto-szczelinowych i szczelinowych, które byłyby równocześnie nosowe.

Palatalność:

• w języku ogólnopolskim nie występują spalatalizowane fonemy wargowe, prepalatalne (zazębowe, zadziąsłowe) oraz postpalatalne; głoski [p’], [b’], [f’], [v’], [t’], [d’], [χ’] itp. pojawiają się tylko przed i oraz j lub przed innymi spółgłoskami palatalnymi albo spalatalizowanymi

  • są wariantami pozycyjnymi fonemów /p/, /b/, /f/, /v/, /t/

Dla fonemów samogłoskowych nierelewantny jest układ warg, ponieważ wszystkie fonemy przednie są równocześnie płaskie, a tylne – okrągłe (wyjątkiem jest a).

Dla fonemu y nierelewantny jest pionowy, dla fonemu a – poziomy układ masy języka, gdyż y jest jedynym fonemem środkowym, a zaś – jedynym fonemem niskim w systemie samogłoskowym systemie języka polskiego.

Warianty fonemu – alofony

Cechy niefonologiczne przedstawiają sobą właściwości z fonologicznego punktu widzenia nadwyżkowe, czyli redundantne.

Na wartość głoski składają się zarówno cechy fonologiczne, jak i niefonologiczne.

Na wartość fonemu składają się wyłącznie cechy fonologiczne.

Fonem stanowi wartość niezmienną, jest on bowiem wiązką cech pełniących w danym języku funkcję komunikatywną.

Wariant (alofon) fonemu – reprezentacja określonego fonemu. O jakości artykulacyjnej danej głoski decyduje kontekst.

W zbiorze właściwości każdego z wariantów fonemu wystąpić musi zespół cech niezmiennych, dzięki którym warianty te przypisuje się temu samemu fonemowi (cechy dystynktywne).

Cecha dystynktywna może być co najwyżej w pewien sposób zmodyfikować w konkretnym alofonie.

Oprócz cech fonologicznych, które stanowią wartości niezmienne, warianty fonemów charakteryzują się też cechami niefonologicznymi – różnymi w zależności od otoczenia. „Określenie sposobu artykulacji nie są tu efektem świadomego wyboru, lecz automatycznie narzucane przez kontekst”². Pojawiające się wtedy głoski nazywamy wariantami pozycyjnymi (kombinatorycznymi).

Warianty główne (podstawowe)

Warianty pozycyjne występują w największej liczbie pozycji w tym poziomie swobodnej; uznaje się za wariant główny.

Charakteryzuje się on takim zbiorem fonetycznych właściwości, jaki dana głoska posiada, występując w pozycji najbardziej swobodnej.

Warianty poboczne pojawiają się w otoczeniu, które tak oddziałuje na artykulację głoski, że powoduje zmianę jej cech dla wariantu głównego.

Sąsiedztwo może też czasem modyfikować jedną z cech fonologicznych.