Podział głosek samogłoski (wokalizm)

1. ze względu na układ warg

1. okrągłe: o, u, õ

2. obojętne: a

3. płaskie: i, y, e, ę

2. ze względu na położenie języka – ruchy poziome

1. przednie: e, ę, i, y

2. środkowe: a

3. tylne: o, õ, u

3. ze względu na położenie języka – ruchy pionowe

1. wysokie: u, y, u

2. średnie: e, ę, o, õ

3. niskie: a, ã

4. ze względu na szerokość kanału głosowego

1. szerokie: a

2. półprzymknięte: e, o

3. przymknięte (wąskie): y, u

Spółgłoski (konsonantyzm)

1. ze względu na stopień zbliżenia narządów mowy

   1. otwarte – wszystkie samogłoski

   2. półotwarte (sonorne)

   3. zwarto-wybuchowe: p, b, k, g, t, d i ich odpowiedniki zmiękczone

   4. zwarto-szczelinowe: c, dz, cz, dż, ć, dź

   5. szczelinowe: f, w, s, z, sz, ż, ch i ich odpowiedniki zmiękczone, ś, ź

2. ze względu na układ wiązadeł głosowych

   1. dźwięczne

   2. bezdźwięczne

3. ze względu na położenie podniebienia miękkiego

   1. ustne (prawie wszystkie)

   2. nosowe:

• spółgłoski: m, n, ń, m’, ŋ, ŋ’

• samogłoski – nosowe odpowiedniki samogłosek ustnych

4. ze względu na sposób i miejsce artykulacji

   1. dwuwargowe: p, b, p’, b’, m, m’

   2. przedniojęzykowo-zębowe: ł, t, d, n, s, z, c, dz i ich odpowiedniki zmiękczone

   3. wargowo-zębowe: f, f’, w, w’

   4. środkowojęzykowe: ś, ź, ń, dź, ć, k’, g’, ch’

   5. tylnojęzykowe: k, g, ch

5. ze względu na położenie środkowej części języka

   1. twarde: p, b, f, w, m, s...

   2. miękkie: p’, b’, f’, w’, m’, s’...

6. ze względu na efekty akustyczne

   1. syczące: s

   2. szumiące: sz, ż

   3. ciszące: ć, ź, ś

Fazy wypowiedzi

Nagłos – początkowe głoski wyrazu (sylaby, morfemu, zestroju akcentowego).

Śródgłos – środkowa część wyrazu, głoski znajdujące się wewnątrz wyrazu, z których żadna nie jest pierwszą czy ostatnią.

Wygłos – końcowa część wyrazu, głoska znajdująca się na końcu wyrazu.

d o m

głoska głoska głoska

nagłosowa śródgłosowa wygłosowa

Wygłos absolutny – końcowa część wyrazu występująca przed pauzą.

Zasady ortografii polskiej

Alfabet polski nie nadaje się do dokładnego, naukowego zapisu badanych głosek, bo nie zawsze oddaje to, co rzeczywiście wymawiamy.

pisownia	wymowa	znaczenie liter
koza, bez	koza, bes	litera z oznacza głoski z i s
bompka	bompka	litera b oznacza głoski b i p
kęs, pręt, wzięła	kęs, prent, wzieła	litera ę oznacza głoski ę, e oraz e+n
trudów	truduf	litery u i ó oznaczają głoskę u
chart, hart	chart	litera h oraz połączenie literowe ch oznaczają tę samą głoskę
krzyk, kszyk	kszyk	połączenia literowe r+z oraz s+z oznaczają tę samą głoskę

Alfabet fonetyczny

W celu dokładnego zapisu badanych głosek (transkrypcji fonetycznej) używa się tzw. alfabetu fonetycznego.

Najczęściej stosowane w Polsce alfabety to:

• alfabet międzynarodowy,

• alfabet slawistyczny.