Warianty fakultatywne

[r] – w języku ogólnopolskim – dziąsłowe

[R] – tzw. „francuskie”, realizowane za pomocą języczka stanowiącego zakończenie podniebienia miękkiego

Są to dwie różne głoski, które jednak nie pełnią funkcji dystynktywnej, gdyż nie powodują zmiany znaczenia wyrazu.

Są to warianty tego samego fonemu /r/. Nie są to warianty pozycyjne, lecz fakultatywne. Są one uwarunkowane indywidualnymi cechami użytkowników danego języka.

Zasób fonemów współczesnej polszczyzny

Fonemy samogłoskowe (wszystkie sylabiczne)

FONEM	CECHY DYSTYNKTYWNE	WARIANTY REALIZ.
/i/	wysoki, przedni	i, ĩ
/y/	środkowy	y, ỹ
/e/	przedni, średni, ustny
/a/	niski
/o/	średni, tylny, niski
/u/	wysoki, tylny	u, ũ
/ę/	średni, przedni, nosowy
/õ/	średni, tylny, nosowy

Fonemy spółgłoskowe

Samogłoski niesylabiczne

FONEM	CECHY DYSTYNKTYWNE	WARIANTY REALIZ.
/j/	niesylabiczny, przedni
	niesylabiczny, tylny

Spółgłoski

Fonemami spółgłoskowymi są wyłącznie:

• wargowe niespalatalizowane („twarde”)

• zębowe

• dziąsłowe

• palatalne właściwe

• welarne

Głoski wargowe spalatalizowane („miękkie”), prepalatalne i postpalatalne są wariantami odpowiednich fonemów wargowych, zębowych, dziąsłowych, palatalnych i welarnych.

Sonorne

FONEM	CECHY DYSTYNKTYWNE	WARIANTY REALIZ.
/f/	sonorny, wargowy, nosowy
/n/	sonorny, zębowy, nosowy
/ń/	sonorny, palatalny, nosowy
/l/	sonorny, dziąsłowy, nosowy
/r/	sonorny, dziąsłowy, drżący

Szczelinowe

FONEM	CECHY DYSTYNKTYWNE	WARIANTY REALIZ.
/f/	szczelinowy, wargowy, bezdźwięczny	f, f’
/v/	szczelinowy, wargowy, dźwięczny	v, v’
/s/	szczelinowy, zębowy, bezdźwięczny	s, s’
/z/	szczelinowy, zębowy, dźwięczny	z, z’
/š/	szczelinowy, dziąsłowy, bezdźwięczny	š, š’
/ž/	szczelinowy, dziąsłowy, dźwięczny	ž, ž’
/ś/	szczelinowy, palatalny, bezdźwięczny	ś
/ź/	szczelinowy, palatalny, dźwięczny	ź
/χ/	szczelinowy, welarny	χ, χ’