1.3 Минералдық тыңайтқыштың енгiзу тәсiлдерi және оған қойылатын агротеxникалық талаптар

Минералдық тыңайтқышты енгiзуiнiң мерзiмiн және тәсiлiн анықтағанда өсiмдiктiң өсуiнiнiң және дамуының толық кезеңiнде ең жоғарғы өнiм алу үшiн өсiмдiктi оңтайлы қорек мөлшерiмен қамтамасыз ету керек.

Минералдық тыңайтқыштарды өсiмдiктiң (15-25 см) тамырлы жүйесiнiң белсендi қызметiнiң зонасында ылғалды қабатында болатындай етiп енгiзу қажет. Ал егер тыңайтқышты жеткiлiксiз мөлшерде (0-5 см) ара жерде енгiзiлетiн болса, онда жауынның немесе суғарусыз тыңайтқыш топырақтың беткi бетiнде қалып қойады да, күткен нәтиже бермейдi. 

Сонымен қатар, топыраққа енгiзiлген минералды тыңайтқыш енгiзiлген жерде қалады және де әр түрлi бағытта жылжи алады. Тыңайтқыштың қоректiк заттары топырақта ылғалдың жылжуымен байланысты. Ал бұл өз кезегiнде топырақтың қасиетiне және тыңайтқаштың табиғатына байланысты. Ауыр балшықты және саздақ жерлерде кiшi құмды жерге қарағанда ақырын жылжиды. Сондықтан, қоректiк элементтердiң шайылуы тамырдың орналасқан қабатында жоғары.

Ескере келе, тыңайтқышты құмды жерге қарағанда балшықты жерлерге анықталған ең жоғарғы дозасын сирегiрек енгiзедi. Жеңiл топырақты жиiрек тыңайтады, бiрақ аз мөлшердегi дозаменен. Яғни, балшықты жерлерге тыңайтқыштың барлық дозасын бiр дегенде бередi, ал құмды жерде тыңайтқыштың мөлшерiн екi-үшке бөлiп бередi

Минреалды тыңайтқыштарды өздерiнiң нәрлi элементiнiң қозғалшықтығының дәрежесiн бес топқа бөлуге болады: бiрiншi - суда ерiмейтiн; екiншi - фосфорлық, суда ерiгiш; үшiншi - калийлық; төртiншi - азотты аммонилы және бесiншi - азотты нитратты.

Суда ерiмейтiн тыңайтқыштар жерде iс жүзiнде енгiзiлген орнынан қозғалмайды, жердi келесi өңдегенше дейiн енгiзiлген жерiнде қалады. Ерiгiш тыңайтқыштардың iшiнде фосфорлық тыңайтқыштың (1-1,5 см грануладан) фосфоры ерiгiштiгi кемiрек. Нитратты тыңайтқыштың (нитраттың ионы түрiнде, топырақтың бөлшегiмен ұсталынбайды) азоты ең қозғалғыш. Осының барлығын тыңайтқыштың қолданысының әдiс-айласының талғамында ескеру қажет.

Минералдық тыңайтқыштың енгiзуiнiң мерзiмдерiн келесiдей бөледi:

-негiзгi (егiнге дейiн);

-егiн кезiнде;

-егiннен кейiн ( өсiмдiктiң вегетациялық өсуi кезiнде тамырының түбiне немесе үстiнен шашыратып);

Тыңайтқыштың енгiзуiнiң әдiс-айлалары:

-шашыратып (топырақтың беткi бетiне немесе белгiлi бiр тереңдiкке енгiзiп);

-жергiлiктi (таспалардың (арнаулы саймандармен) шұңқырға, қатарларға немесе ұяларға егiс кезiнде және егiннен кейiн отырысқа және тамырды қоректендiруге).

Тыңайтқыштың негiзгi мөлшерiнiң нәрi өсiмдiктiң өсуiнiң және дамудың барлық кезiн қамсыздандырады. Оны күздiгүнi немесе жазғытұры топырақтың және климаттық шарттарға байланысты енгiзедi, сонымен қатар қолданылатын өсiмдiк пен тыңайтқыштың ерекшелерiне байланысты. Ара сапа негiзгi тыңайтқыштың (нәрлi заттардың) үлкен бөлiгi өсiмдiктерге қажеттi ортақ мөлшерiнен енгiзiледi.

Егiн кезiнде енгiзiлетiн тыңайтқыш тұқымды сепкен кезде немесе көшеттi отырғызған кезде жас өсiмдiктiң қатал шарттарға мықты тамырлы жүйесi топырақ фосфорын сiңiруi төмен болғанда орнығуына көмектеседi. Әншейiн тыңайтқыштың ең төмен дозасын топырақта қоректiк заттардың концентрациясын мөлшерде ұстау үшiн пайдаланады. Қоректiк заттардың көп болуы дәннiң өнiп шығуына және өсiмдiктiң өсуiне және дамуына керi әсерiн тигiзедi. Егiн кезiнде тыңайтқыш ретiнде әдетте суперфосфатты немесе аммофосты қолданады.

Егiннен кейiн қоректендiру өсiмдiктiң дамуының тағайынды кездерiнде қооректенуiн жоғарылату үшiн нәрiн оның немесе әлдеқандай микроэлементтiң жетiспеушiлiгiн жою үшiн қолданылады.

Егiннен кейiн қоректендiру ортақ жағдайлары:

тамырды қоректендiру - тыңайтқышты өсiмдiктiң тамырлы жүйесiне жақын орналастыру (суда жақсы еритiн тыңайтқыштар пайдаланылады);

тамырлы емес қоректендiру-өсiмдiктiң үстiнен себу үшiн әлсiз тыңайтқыштың аз концентрациясын қолданып (тәртiп ретiнде, 1 % аз), жапырақтың күйуiн болдырмайды (суда жақсы еритiн тыңайтқыштар пайдаланылады).

Минералды тыңайтқышты дайындауға және енгiзуге агротеxникалық шарттар талап етiледi. Минералдық тыңайтқыштарды бекiтiлген агротеxникалық мерзiмiнде анықталған норманы сақтай отырып енгiзу қажет. Анықталған нормасынан ауытқуына рұқсат етiледi. Тыңайтқышты ортадан тепкiш машиналармен бөлiп ашуының ауытқуы рұқсат етiледi. Машинаның жұмыс органдарының дұрыс жұмыс iстеуi үшiн топыраққа енгiзуге дайын тыңайтқыштардың ылғалдылығы нормативке сәйкес болуы керек және де берiлген деңгейден аспау керек: ұнтақталған суперфосфат-15 , түйiршiктелген суперфосфат-5 , фосфорит ұны-3 , натрий селитрасы және калий тұзы-2 , аммиак селитрасы-1,5 , xлорлы калий-1,2 . Агрегат алым енi жүрiсiнiң арасында саңылау қалуына рұқсат етiлмейдi, ал бiр жерге қайта себу 5 -дан аз рұқсат етiлген. Жабысып қалған тыңайтқышты қолданар алдында үгiту қажет. Үгiтiлгеннен кейiн бөлшенiнiң мөлшерi 5 мм-ден аспауы керек, ал 1 мм-ден кiшi 6 -дан аспауы керек. Тыңайтқыштарды араластырған кезде компоненттердiң ылғалдылығы стандарттан 25 аспауы қажет. Араласқан қоректiк элементтердiң қатынасы орташа қатынастан аспауы қажет. Тыңайтқышты алым енiне бiрқалыпсыз себу рұқсат етiледi.