6. Әдебиеттер:

Қазақ тілінде

Негізгі:

1.Северин Е.С.(қазақ тіліне аударған және жауапты редакторы А.Ж.Сейтембетова) «Биохимия», Мәскеу, 2014.

2. Николаев А.Я. «Биологическая химия», 2007 г.

3. Сеитов З.С. «Биохимия», Алматы, 2012 г.

Қосымша:

1.Плешкова С.М., Абитаева С.А., т.б. «Нәруыздар...». – Алматы, 2000 ж. – 3-36 б.

2.Плешкова С.М. және басқалары Биохимияны студенттердің өздігінен оқып-білуіне арналған оқу құралы 1Бөлім. Нәруыздар, ферменттер, витаминдер. – Алматы, 2009 ж.

4. Клиническая биохимия учеб. пособие под ред Ткачук В.А. – М.: ГЭОТАР-МЕДИА, 2008

7. Бақылау:

Тесттер:

1. Төмендегі амин қышқылдарының қайсы тобы моноаминомонокарбон қышқылдарына жатады:

1. лейцин, валин, цистеин, аланин

2. лизин, глутамин қышқылы, изолейцин

3. аспарагин қышқылы, оксипролин, глицин, триптофан

4. фенилаланин, цистеин, аргинин, лейцин

5. метионин, серин, лизин, тирозин

2. Аталған аминқышқылдарының қайсы тобы циклді амин қышқылдарына жатады:

1. гистидин, пролин, валин, треонин

2. изолейцин, серин, аргинин, оксипролин

3. триптофан, тирозин,метионин, аспарагин қышқылы

4. фенилаланин, гистидин, триптофан, тирозин

5. метионин, фенилаланин, орнитин, лизин

3. Алмастырылмайтын амин қышқылдары:

1. молекулаларында тармақталған радикалдар бар

2. организмде түзіледі

3. организмде синтезделмейді

4. құрамында гетероциклдер бар

5. организмде түзіледі

4. Алмастырылмайтын амин қышқылдарына жатады:

1. глицин, цистеин, аргинин

2. глутамин, аспарагин қышқылдары

3. триптофан, лизин

4. треонин, валин, лейцин

5. фенилаланин, изолейцин, метионин

Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:

1. А, Б, В

2. Б, В, Г

3. В, Г, Д

4. Г, Д, А

5. Д, А, Б

5.Төмендегі амин қышқылдарының қайсысы жеңіл амидтенеді:

1. тирозин

2. глицин

3. аргинин

4. глутамин қышқылы

5. аспарагин қышқылы

Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:

1. 1,2

2. 1, 3

3. 2, 3

4. 2, 4

5. 3, 5

6. Төмендегі амин қышқылдарының қайсысы зат алмасуында түзілген улы өнімдерді залалсыздандыру процестеріне активті қатысады:

1. серин

2. валин

3. глицин

4. лизин

5. пролин

7. Метилдеу процестеріне қатысады:

1. аланин

2. валин

3. треонин

4. метионин

5. изолейцин

8. Алмастырылмайтын циклді амин қышқылдары болып табылады:

1. тирозин

2. фенилаланин

3. гистидин

4. триптофан

5. пролин

Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:

1. А, Б

2. А, Д

3. Б, В

4. А, Г

5. Б, Г

9. Нәруыздарға қышқылдық қасиет беретін аминқышқылдары:

1. глицин

2. глутамин қышқылы

3. валин

4. серин

5. аспарагин қышқылы

Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:

1. А, В

2. Б, Г

3. Б, Д

4. А, Б

5. Б,Г

10. Нәруыздарға негіздік қасиет беретін амин қышқылдары:

1. лизин

2. валин

3. глутамин қышқылы

4. аспарагин қышқылы

5. аргинин

Сәйкес комбинацияны таңдаңыз:

1. А, В

2. Б, Г

3. В, Д

4. А, Д

5. Г, Д

11. Нәруыз ерітіндісі коллоидты қасиеттерге ие, сондықтан оларда:

1. диффузия жылдамдығы баяу

2. жартылай өткізгіш мембраналардан өтпейді

3. нағыз ерітінділер түзеді

4. Тиндаль конусын береді

5. гель түзеді

12. Нәруыздың ерітіндідегі тұрақтылығы тәуелді:

1. нәруыз молекуласы көлемінің үлкен болуына

2. әр түрлі функционалдық топтардың болуына

3. диализге қабілетілігі

4. молекула бетінде зарядының болуына

5. молекулада гидратты қабаттың болуына

13. Нәруыздың құрылымы мен оны қамтамасыз ететін байланыс арасындағы сәйкестікті табыңыз:

А) Біріншілік а) екі немесе одан көп полипептидтік тізбектердің тығыз орналасуы

Б) Екіншілік б) амин қышқылдарының полипептид тік тізбекті түзуі

В) Үшіншілік в) полипептидтік тізбектің спиральдануы немесе ширатылуы

Г) Төртіншілік г) бір полипептидтік тізбектің тығыз жинақталуы

Сәйкес комбинацияны табыңыз:

1. А-б, Б-в, В-г, Г-а

2. А-б, Б-г, В-в, Г-а

3. А-а, Б-г, В-б, Г-в

4. А-б, Б-а, В-в, Г-г

5. А-г, Б-б, В-а, Г-в

14. Құрылым мен оны тұрақтандыратын байланыс арасындағы сәйкестікті табыңыз:

1) Біріншілік а) дисульфидті, сутекті, иондық, гидрофобты.

2) Екіншілік б) сутекті

3) Үшіншілік в) пептидтті

Сәйкес комбинацияны табыңыз:

1. А-б, Б-в, В-а

2. А-б, Б-а, В-в,

3. А-в, Б-б, В-а,

4. А-а, Б-б, В-в,

5. А-в, Б-а, В-б,

15. Денатурация бұл:

1. нәруыздың біріншілік құрылымының бұзылуы

2. нәруыздың екіншілік құрылымының бұзылуы

3. нәруыздың үшіншілік құрылымының бұзылуы

4. нәруыздың төртіншілік құрылымының бұзылуы

5. нәруыздың гидраттық қабаттың бұзылуы

16. Денатурациялаушы агент пен денатурация түрі арасындағы сәйкестікті табыңыз:

1. Жоғары температура а) гидрофобты әрекеттесудің бұзылуы

2. Ауыр металл тұздары б) сутектік байланыстардың үзілуі

3. Гуанидин, мочевина в) иондық байланыстардың үзілуі

4. Тиолды қосылыстар г) дисульфидтік көпіршенің үзілуі

5. Органикалық еріткіштер д) сутектік байланыстардың түзілуі

Сәйкес комбинацияны табыңыз:

1. А-б, Б-д, В-г, Г-а, Д-в

2. А-б, Б-г, В-в, Г-а, Д-д

3. А-б, Б-в, В-д, Г-г, Д-а

4. А-а, Б-б, В-в, Г-г, Д-д

5. А-г, Б-б, В-а, Г-д, Д-в

17. Тұнбаға түсіруші мен тұнбаға түсу механизмі арасындағы сәйкестікті табыңыз:

1. Минералды, органикалық қышқылдар а) зарядтың нейтралдануы

2. Алкалоидты реактивтер б) ерімейтін тұздардың түзілуі

3. Ауыр металл тұздары в) дегидратация

Сәйкес комбинацияны табыңыз:

1. А-б, Б-в, В-а

2. А-б, Б-а, В-в,

3. А-в, Б-б, В-а,

4. А-а, Б-б, В-в,

5. А-в, Б-а, В-б,

18. Тұздалу – бұл ерітіндіден нәруызты тұнбаға түсіру.

1. Ауыр металл тұздарымен

2. Сұйытылған қышқылдармен

3. Сұйытылған негіздермен

4. Бейтарап тұздармен

5. Алкалоидты реактивтермен

19. Ауыр металл тұздары нәруызты ерітіндіден тұнбаға түсіреді, себебі бұзады:

1. Гидратты қабатты

2. Нәруыздың үшіншілік құрылымын

3. Нәруыз зарядын

4. Молекула формасын

5. Нәруыздың екіншілік құрылымын

20. Концентрлі қышқылдар нәруызды ерітіндіден тұнбаға түсіреді, себебі бұзады:

1. Гидратты қабатты

2. Нәруыздың үшіншілік құрылымын

3. Нәруыз зарядын

4. Молекула формасын

5. Нәруыздың екіншілік құрылымын

Сұрақтар:

1. Нәруыздардың атқаратын функциялары.

2. Нәруыздардың жалпы қасиеттері.

1. элементтік құрамының ұқсас болуы

2. жоғары молекулалық массасының болуы;

3. Нәруыздардың белгілі бір пішінде болуы және көлемінің үлкен болуы;

4. ыдырау өнімдерінің ұқсастығы;

5. нәруыз молекуласындағы байланыс түрлері және олардың нәруыз молекуласын тұрақтандыруға қатысуы,

6. Нәруыздарға түсті реакциялар: жалпы және жеке амин қышқылдарына арналған реакциялар. Осы реакциялардың медицинадағы маңызы.

7. Нәруыздардың амфотерлік қасиеті. Орта рН-ының нәруыз зарядына әсері.

8. Нәруыздардың коллоидты қасиеттері. Нәруыздың ерітіндідегі тұрақтылығы, тұрақтылық факторлары.

9. тұнбаға түсу реакциялары және нәруыздардың тұздалуы. Осы реакциялардың медицинадағы маңызы.

10. Нәруыз молекуласының құрылымдары (структуралары). Денатурация, ренатурация.

Пікірталасқа арналған мәселелік жайттар:

Ауыр металдар және олардың тұздарымен уланғанда неліктен жедел жәрдем келгенше, зардап шегушіге көп мөлшерде су (сүт немесе жұмыртқаның ақуызын) ішкізу керек?

Блиц-сұрақтар:

1)Нәруыз құрамына қандай химиялық элементтер кіреді?

2)Нәруыздардың ыдырау өнімдерін атаңыз.

3) Нәруыз молекуласындағы ковалентті байланыстарды атаңыз.

4) Нәруыз молекуласындағы ковалентті емес байланыстарды атаңыз.

5) Моноаминомонокарбон қышқылдарын (2-3 мысал) атаңыз?

6) Гидрокси амин қышқылдарын атаңыз?

7) Құрамында күкірті бар амин қышқылдарын атаңыз?

8)Моноаминодикарбон қышқылдарын атаңыз?

9) Диаминомонокарбон қышқылдарын атаңыз?

10) Имин қышқылдарын атаңыз?

11)Ароматты амин қышқылдарын атаңыз?

12) Гетероциклді амин қышқылдарын атаңыз?

13) Қандай амин қышқылдары алмастырылатын деп аталады?

14) Қандай амин қышқылдары алмастырылмайтын деп аталады?

15) Алмастырылмайтын амин қышқылдарын атаңыз белгілі?

16) Қандай амин қышқылдары шартты түрде алмастырылатын деп аталады?

17) Неліктен нәруыздар амфотерлік қасиет көрсетеді?

18) Нәруыздардың амфотерлігі оның құрамындағы қандай функционалдық топтың болуына тәуелді?

19)Нәруыздың қандай күйі изоэлектрлік деп аталады (ИЭК)?

20) Изоэлектрлік нүкте (ИЭН) дегеніміз не?

21) Бейтарап нәруыздың ИЭН-сі неге тең?

22) Нәруыз заряды қандай факторларға тәуелді?

23)Егер нәруыз құрамында МАМҚ басым болса, нәруыз (бейтарап, қышқылды, негіздік) қандай қасиетке ие?

24) Егер нәруыз құрамында МАДҚ басым болса, нәруыз (бейтарап, қышқылды, негіздік) қандай қасиетке ие?

25) Егер нәруыз құрамында ДАМҚ басым болса, нәруыз (бейтарап, қышқылды, негіздік) қандай қасиетке ие?

26) Нәруыз ерітіндісінің тұрақтылық факторларын атаңыз.

27) Жалпы түсті реакциялар қандай мақсатқа пайдаланылады?

28) Жеке амин қышқылдарына арналған түсті реакциялар қандай мақсатқа пайдаланылады?

№1 тақырып бойынша глоссарий

Қазақ тіліндегі терминдер	Ағылшын тіліндегі терминдер	Орыс тіліндегі терминдер
Құнды нәруыздарға-құрамында барлық алмастырылмайтын амин қышқыл бар нәруыздар жатады.	Fullvalue protein is a protein with all essential aminoacids	Полноценный белок – это нәруыз, в составе которого имеются все незаменимые аминокислоты
Құнсыз нәруыз -егер нәруыз құрамында алмастырмайтын амин қышқылдарының ең болмағанда біреуі болмаса	Unfullvalue protein is a protein, in which there is no even one essential aminoacids	Неполноценный белок – это нәруыз, в составе которого нет хотя бы одной незаменимой аминокислоты
Алмастырылмайтын амин қышқылы- бұл амин қышқылы ағзада синтезделмейді .	Essential amino acid is an aminoacid which is not synthesized in the body	Незаменимая аминокислота – это аминокислота, которая не синтезируется в организме
Алмастырылатын амин қышқылы- бұл амин қышқылдары ағзада синтезделеді.	Non-essential amino acid is an aminoacid which is synthesized in the body	Заменимая аминокислота – это аминокислота, которая синтезируется в организме
Шартты түрде алмастырылатын амин қышқылы - бұл амин қышқылы ағзада әсіресе балаларда жеткіліксіз мөлшерде түзіледі	Semiessential aminoacid is an aminoacid which is synthesized in the body in small quantity, particularly in childhood	Условно-заменимая аминокислота – это аминокислота, которая синтезируется в недостаточном количестве, особенно в детском возрасте
Денатурациялаушы агент- бұл фактор, денатурацияны тудырады	Denaturating agent is a factor which causes denaturation	Денатурирующий агент – это фактор, который вызывает денатурацию
Нәруыздардың денатурациясы– нәруыз молекуласындағы екіншілік, үшіншілік, төртіншілік құрылымдарды ұстап тұруға қатысатын байланыстардың бұзылуы.	Denaturation of proteins is a process of derangement of bonds supporting secondary, tertiary and quaternary structures of proteins	Денатурация белка – это нарушение связей в молекуле белка, поддерживающих вторичную, третичную и четвертичную структуры
Нәруыздардың ренатурациясы– бұл денатурациядан кейін Нәруыздардың құрылымдарының қалпына келуі	Renaturation of proteins is a process of restoration of protein molecule after denaturation	Ренатурация белка – это восстановление структур белка после денатурации
Тұздалу- бұл бейтарап тұздарды қан сары суына қосу жолымен жай Нәруыздардың (альбуминдер мен глобулиндердің)бір-бірінен бөлу әдісі.	Salting-out method is a method of separating of simple proteins (albumins and globulins) by dint of addition of neutral salts to the blood serum	Высаливание - это метод разделения простых белков (альбуминов и глобулинов) путем добавления к сыворотке крови нейтральных солей
Электрофорез – бұл қан сары суының Нәруыздарын электр өрісінде бөлу әдісі.	Electrophoresis is a method of separating blood serum proteins into fractions in the electric field	Электрофорез – это метод разделения белков сыворотки крови в электрическом поле

№ 2 Сабақ.