10 ‒ Дәріс бойынша орындалатын зертханалық жұмыстар

Француз лингвисті А.Мейенің «Сравнительный метод в историческом языкознании» атты еңбегінен алынған пікірмен таныса отырып, тіл біліміндегі салыстырмалы-тарихи әдістің жалпы принциптері туралы баяндаңыздар:

Жалпы алғанда, тіл тарихы әр кезеңдегі тілдің жай-күйін өзара салыстыра зерттеу арқылы іске асырылады. Салыстыру ‒ тілші-ғалымның тіл тарихын сипаттаудағы негізгі қаруы. Бақылауға тілдік таңбалардың өн бойындағы тұлғалық және мағыналық өзгерістер нәтижесі алынады. Бұл өз кезегінде, тілдің тарихи даму сипатын айқындауда маңызды болмақ.

Кестеде көрсетілген тілдік материалдарды өзара салыстыра отырып, түркі, славян тілдері жүйесіне тән лексикалық және грамматикалық ортақтықты айқындаңыз.

Қазақ тілі	Түрік тілі	Қырғыз тілі	Якут тілі
Жыл	Yıl	Cıl	Sıl
Жаңбыр	Yaĝmur	Camĝır	Samır
Жалау	Yalamak	Caloo	Salaa
Жас	Yaş	Caş	Saaş
Жату	Yat	Cat	Sit
Жеті	Yedi	Ceti	Sette

Дене мүшелері атаулары

Орыс	Украин	Белорус	Поляк	Болгар	Серб	Чех
голова	голова	галава	glowa	глава	глава	hlava
сердце	серце	сэрца	еrce	сьрце	срце	srdce
рука	рука	рука	reka	рька	рука	ruka
нога	нога	нага	noga	нога	нога	noha

Іс-әрекет атаулары

Орыс	Украин	Белорус	Поляк	Болгар	Серб	Чех
есть	ïсти	усци	jeść	ям	ести	jisti
пить	пиць	пиць	pić	ия	ити	piti
работать	праца- ваць робити	праца- ваць робiць	praco- wać	работя	радити	pracovati
ходить	ходити	хадзiць	chodzić	ходя	ходити	сhoditi
торговать	торгу- вати	тарга- ваць гандля- ваць	targować handlo wać	тьргувам	трговати	obchodo- vati

Берілген етістіктердің ішінен «работать» сөзі ерекше назар аудартады, өткені орыс тіліне ең жақын туыс тілдер саналатын украин, белорус тілдерінде работать етістігі «праца» (еңбек) зат есімінен туындаған, сондай-ақ говорить және торговать етістіктерін таңбалауда да бірізділік жоқ.

Дәріс 12