12 ‒ Дәріс бойынша орындалатын зертханалық жұмыстар

Неліктен тілдердің типологиялық жіктелімі дүние жүзі тілдерінің грамматикалық жүйесін (сөзжасам, сөз түрлендіру, синтаксис) негіз етіп алады? Өз ойыңызды тілдік фактілер негізінде дәйектеңіз.

Берілген тілдік фактілерді өзара салыстыра отырып, жалғамалы және даралаушы типті тілдердің арасындағы негізгі ерекшелікті айқындаңыз.

Орыс: подруга, подруги, подруге; брат, брата, брате, братья и т.д.

Түрік: ev (үй), evler (үйлер), evlerin (үйлерің), evlerinde (үйлерінде).

Қазақ: қала, қалалар, қалаларының, қалаларында, қалаларымен т.б.

Қытай: хао жень (жақсы адам), сию хао (қайырымдылық жасау), дэно хао

(ежелгі достық), жень хао во (адам мені жақсы көреді), гунжень (жұмысшы), шанжень (саудагер), цзюньжень (әскери адам).

Ағылшын тілі ‒ флективті типті аналитикалық тілдер қатарына жататыны белгілі. Төменде берілген мәтінді қазақ тіліне аударыңыз және ағылшын тіліндегі аналитикалық құралдардың қазақ тіліндегі синтетикалық құралдармен берілуіндегі ерекшелікті көрсетіңіз.

Once on a dark winter's day a little girl sat with her father in cab wich was slowly driving along the streets of London. She sat looking out of the window at the passing people with her big serious eyes.

It was an odd look for such a little girl because Sara Crewe was only seven. But she was an unusual girl and she was always dreaming and thinking about grown-up people and the world they belonged to (A Little Princess).

Флективті және агглютинативті тілдердегі флексиялардың жалғану ерекшелігіне назар аударыңыздар.

Орыс: чита-ю, чита-ет, чита-ем, чита-ют, чита-л, чита-л-а, чита-л-и.

Қазақ: терезе, терезе-лер, терезе-ге, терезе-нің, терезе-де, терезе-ден, терезе-мен.

Ф.Боастың «Руководства по языкам американских индейцев» еңбегінен алынған тұжырымданы негізге ала отырып, чинук тіліндегі инкорпорация құбылысының мәнін түсіндіріңіз.

Так, в языках вроде чинук мы обнаруживаем, что модифицирующие элементы выражаются отдельными звуками, фонетически обьединяющимися в группы, которые произносятся без всякого разделения. Например, слово ania'lot «я дал его ей» можно расчленить на следующие элементы: a (время), n (я), i (его), a (ей), l (к), o (направление прочь), t (давать). Здесь опять-таки слабость составляющих элементов и их тесная фонетическая связь не позволяют нам рассматривать их как отдельные слова, и только все выражение в целом представляется нам независимой единицей.

Аналитикалық және синтетикалық типті тілдердердің ерекшеліктерін сипаттаңыз. Қазақ тілінің синтетикалық типті тілдер жүйесіне жататыны белгілі. Ал орыс тілінің флектифті типті тілдер жүйесінің синтетикалық түріне жатады. Берілген мәтінді қазақ тіліне аудару барысында орыс тілді синтетикалық немесе аналитикалық құралдардың қазақ тіліндегі синтетикалық құралдармен берілуіндегі тілдік ерекшеліктерді айқындаңыздар.

Птицы-символы

Как вы думаете, изображение какой птицы чаще всего встречается на флагах и гербах государств? Правильно, орла. Силуэт его есть в гербах России, Германии, Испании, Кыргызстана, Польши, Мексики, Армении, Индонезии и многих стран. На государственном флаге Казахстана прямо под солнцем, широко раскинув крылья, летит золотой беркут. На флаг нашего государство он попал, конечно, не случайно.

Беркут ‒ это умная, сильная и бесстрашная птица, размах крыльев которой достигает порой трëх метров, а вес ‒ семи килограммов. Беркут издавна живëт на территории Казахстана. Беркут летает выше многих других птиц и может часами парить в воздухе, выслеживая добычу.

Для кочевников беркут всегда был и символом свободы и независимости. На языке гералдики беркут с нашего флага, мирно парящий над родными просторами, символизирует государственную власть, еë широту и прозорливость. Вместе с тем эта мощная птица предупреждает, что она, в случае необходимости, способна дать достойный отпор любому, кто посягнëт на интересы нашей страны и еë граждан.

Берілген тілдерді типологиялық жіктелімі бойынша топтастырыңыз: чех, неміс, түрік, азербайжан, араб, осетин, словак, итальян, ағылшын, қытай, вьетнам, пушту, армян, француз, грек, албан, түрікмен, болгар, португал, серб, хорват, румын, жапон, поляк, испан, грузин, македон, венгер, латыш, тәжік, парсы, литва, қазақ, башқұрт, украин, норвеж, швед, голланд, мордова, фин, қазақ, өзбек, эстон, қырғыз, авар, афган, хинди, баск тілдері.

Дәріс 13