55.Бұлт түрлерінің эволюциясы.Өтпелі түрлері.

Бұлт – атмосферадағы белгілі бір биіктікте орналасқан, көзге көрінетін конденсация немесе сублимация өнімдерінің жиынтығы. Бұлттар өте жеңіл болғандықтан қалқып тұрады және ауа ағынымен өозғалып, орын ауыстырады. Ауа ылғалдылығы тқмендегенде бұлт буланып кетуі мүмкін. Белгілі бір жағдайларда бұлт элементтерінің бір бөлігі іріленіп.жауын-шашын болып жерге түседі. Бұлттар жер бетіне сәулелі күн энергиясының келуін өзгерте отырып, ауа, топырақ және су қоймаларының жылу режиміне әсер етеді. Атмосферада бұлттар мен тұмандар су буының конденсация және сублимация нәтижесінде пайда болады. Бұлттар мен тұмандардың пайда болуы негізгі 2 факторға байланысты: температураның төмендеуі және ылғалдылықтың жоғарылауы.

Бұлттардың эволюциясы

Бұлттар өзiнiң алғашқы пiшiнiн, тек оны жасаған процесс жалғасып жүрiп жатса ғана сақтайды. Ол процесс өзгерсе бұлттың пiшiнi де өзгередi. Сондықтан да бұлттар ылғы дамып отырады. Егер конденсация деңгейi өзгерсе бұлттардың жер бетiнен биiктiгi өзгередi, ал атмосфера стратификациясы күйi мен ауадағы су мөлшерi өзгерсе олардың вертикальдi қалыңдығы өзгередi. Даму процесiнде шарбы бұлттар көбейсе шарбы-қатпарлы бұлтқа айналады, немесе ыдырау процесiнде шарбы-қатпарлы бұлт бiртектiлiгiн жоғалтып шарбы бұлтқа айналады. Кейде шарбы-қатпарлы бұлттар тығыздалып төмен түссе биiк-қатпарлы бұлтқа айналады. Бiрақ, егер де пiшiн

алмасу бiр жерде байқалса, онда ол бiр пiшiндi бұлттың екiншiге айналуы емес, бұлт жүйесiндегi əртүрлi пiшiндi бұлттардың бiртiндеп кезекпен өтуi болуы мүмкiн.

Биiк-будақ бұлттар тығыздалып, қатпарлы-будақ бұлтына жиi айналады. Мұндай жағдай инверсия қабатының төмен түсiп, ондағы ауа қабатында су мөлшерi өскенде байқалады. Қатпарлы-будақ бұлты төмен түсiп ыдыраса қатпарлы бұлтқа, ал тығыздалса қатпарлы-жауын бұлтына айналады. Керiсiнше, iрi қатпарлы-жауын бұлты ыдырап қатпарлы-будақ бұлтқа, ал биiк-қатпарлы бұлты бөлек-бөлек жiңiшке биiк-будақ бұлтқа айналуы мүмкiн. Кешкi мезгiлде конвекция əлсiреп тоқтаған шақта будақ бұлттардың шыңдары ыдырап жайылып, қатпарлы-будақ “кешкi” – vesperalis (Sc vesp) бұлтын құрайды. Егер дамып келе жатқан будақ немесе будақ-жауын бұлттары белгiлi бiр биiктiкте қалың инверсия қабатын кездестiрсе, онда оның шыңдары горизонтальдi бағытта жайылып, ал табаны ыдырап кетедi. Бұндай жағдайда инверсия қабаты астында толқынды бұлт қабаты пайда болады. Инверсия қабатының орналасу биiктiгiне байланысты, төменгi қабатта қатпарлы-будақ “күндiзгi” – diurnalis (Sc diur), ортаңғы қабатта биiк-будақ “будақтаншыққан” – cumuligenitus (Ac cug) бұлттары дамиды.

56.Күміс бұлттар

Бұлт – атмосферадағы белгілі бір биіктікте орналасқан, көзге көрінетін конденсация немесе сублимация өнімдерінің жиынтығы. Бұлттар өте жеңіл болғандықтан қалқып тұрады және ауа ағынымен өозғалып, орын ауыстырады. Ауа ылғалдылығы тқмендегенде бұлт буланып кетуі мүмкін. Белгілі бір жағдайларда бұлт элементтерінің бір бөлігі іріленіп.жауын-шашын болып жерге түседі. Бұлттар жер бетіне сәулелі күн энергиясының келуін өзгерте отырып, ауа, топырақ және су қоймаларының жылу режиміне әсер етеді. Атмосферада бұлттар мен тұмандар су буының конденсация және сублимация нәтижесінде пайда болады. Бұлттар мен тұмандардың пайда болуы негізгі 2 факторға байланысты: температураның төмендеуі және ылғалдылықтың жоғарылауы.

ТМДелдерінде бірінші рет күміс бұлттарының Церасский байқаған. Церасский 12 маусымнан 13маусымға қарайтын түнде 1885ж байқаған.

Күміс бұлттардың түсі күмісті ақ ж/е көкшіл ақ болып келеді. Бұлт/ң орналасуына б/ты зенитте н/е көкжиекте түсі де әртүрлі болады. Егер бұлттар зенитте орналасқан болса онда олардың түсі көкшіл ақ болып келеді. Егер көкжиекте орналасатын болса онда осы бұлттың түсі сарғылт н/е алтындай болып көрінеді.

Төменгі қабаттың силиктивті жұтуы бұлттардың негізгі түсін қызғылт түсіне келтіреді. Бұлттардың негізгі түсі көкшіл, күндізгі аспан түсіне сәйкес келеді. Бірақ олар бізге күмісті н/е жарқыраған болып көрінеді. Осы бұлттың ерекшелігі олар күндізде, түнде де көрінбейді. Күміс бұлттар тек кешкі ж/е таңертеңгі ымырт кезінде ғана байқалады.

Күндіздің биіктігі 6-18⁰ болғанда көбіне жазғы уақытта. Азаматтық ымыртта күн 3⁰қа дейін батқанда аспанда шұғыла түрінде жарықтануы байқ. Яғни, осы жағдайда күннің сәулелері атмосфераның төменгі қабатын және троп/ң бұлттарды жарықтандырады. Тропиктің бұлттарының түсі,яғни күн батқан кезде сары қызғылт болыа келеді. Бірақ ауаның шаңдылығынан ж/е ауаның ылғалдылығына байланысты бұлттардың түсі де әртүрлі болады. Күннің ортасы 6⁰қа батқанда, күннің сәулелері шаң мен су буы аз болатын атмосфераның жоғары қабаттарын жарықтандырады. Осы кезде шашырау процессі байқалады. Шашырау процессінде ауа молекулалары қатысады. Сондықтан аспанның түсі көк, күлгін болып келеді.

Күміс бұлттар күн көкжиектен 6-12⁰ дейін батқанда көрінеді.

Бекгаус неміс ғалымы осы бұлт/ды 8 маусымда 1885ж Германияда ал 10 маусымда Прагада байқаған. Күміс бұлттардың кейбір бөлшектері басқа бөлшектерге қарағанда жарық болып келеді. Сол себептен осы бұлттарды жарқылдаған бұлттар деп атайды. Осы б/ға бақылау және бірінші өлшеуді 1885ж жүргізілген. Зерт/лер бойынша күміс бұлттар/ң орналасу биіктігі 70-100 км биіктіктерде пайда болады деп есептейді.

Күміс бұлттар жоғарғы қабат бұлттарына ұқсайды. Өте жіңішке жұлдыздардың жарығын әлсіретпейді. Осы бұлттарды суретке 1887ж түсірген.

Жылдық жүрісінде барлық бұлттардың 94% маусым тамыз айларына келеді. Оның 51% маусым айына келеді. Жылдық жүрісінде бұлттардың мах ендікке бағынышты болады. Неғұрлым ендік жоғары болған сайын соғұрлым бұлттардың пайда болуы байқалады.

Күміс бұлттардың ипайда болу үш гепотезасы бар: вулканды, метеорды метеориттік, конденцасиялық.

27тамызда 1882ж Кракатау вулканының атқылауы байқалған, осыған байл/ы күмісті бұлт/ң пайда болуы осы вулкан шаңының ұйытындысы деп санаған. Бірақ көптеген ғалымдар осы шаңның ұйытындысы екі жыл бойы сақталмайды деген пікірлер айтқан. Сондықтан олар күміс бұлттар вулкан атқылауынан атм/ға көп су буы түсетіндіктен пайда болады деп санаған. Вулканның атқылау жағдайын талдаған кезде ол 1902ж Мон Пеле,1912ж Катман, 1932ж Кардильера. 1902 1912 жылы күміс бұлттар байқалмаған, ал 1932жылы бірнеше ай өткеннен кейін байқалған.Яғни к.б. вулканды гепотезасы толығымен зерттелген жоқ.

Екінші гепотеза Тунгус метеориттінің құлауымен байланыстырылған авторы Кулик 1926ж ол күміс бұлт/р метеориттің жануы салдарынан пайда болуы мүмкін деген пікір айтқан. Бұл гепотеза соңғы кездерге дейін толық қабылданбағыан. Бірақ, метеориттің шаңының бөлшектері конденцасия ядросының пайда болуына келтіруі мүмкін.

Үшінші жағдай конденсациялық гепотизасы бойынша күміс бұлттар су буының сублимация салдарынан пайда болады деп есептелінеді. Неміс ғалымы Вегенермен негізделген. Вегенердің есептері бойынша 80-85км биіктіктерде, яғни к.б/р байқалған деңгейде,конд/я процесі температура 163-173K п.б. мүмкін. 1960ж өткізілген ракеталы эксперименттер арқылы 80-85км деңгейде төмен температураларда ылғалдығы жоғары болған жағдайда конд/я процесі болатынын дәлелдеген.Осы бұлттардың ерекшелігі болып олардың тек биік ендіктерде және қыста ғана байқалады. Осы бұлттар тек белгісі аудандарда ғана байқ. Әдетте Шотландия, Скандинавия, Ұлыбритания,Аляскада п.б. бірақ 1971ж осы бұлттар экваторда пайда болған.