59,60. Бұлттардың морфологиялық генетикалық классификациясы

Бұлт – атмосферадағы белгілі бір биіктікте орналасқан, көзге көрінетін конденсация немесе сублимация өнімдерінің жиынтығы. Бұлттар өте жеңіл болғандықтан қалқып тұрады және ауа ағынымен өозғалып, орын ауыстырады. Ауа ылғалдылығы тқмендегенде бұлт буланып кетуі мүмкін. Белгілі бір жағдайларда бұлт элементтерінің бір бөлігі іріленіп.жауын-шашын болып жерге түседі. Бұлттар жер бетіне сәулелі күн энергиясының келуін өзгерте отырып, ауа, топырақ және су қоймаларының жылу режиміне әсер етеді. Атмосферада бұлттар мен тұмандар су буының конденсация және сублимация нәтижесінде пайда болады. Бұлттар мен тұмандардың пайда болуы негізгі 2 факторға байланысты: температураның төмендеуі және ылғалдылықтың жоғарылауы. Ең алғашқы бұлттар классификациясын Ламарк (1802), Говард (1803) ұсынған. 1929 жылы Говардпен бұлттардың негізгі төрт түрі ажыратылған.

1. Шарбы(Сi)

2.Будақ(Cu)

3. Қатпарлы(St)

4. Жауын шашын беретін(ni)

Говард классификациясы х/а кл болып алынбаған., бірақ клас бұлттардың дамуын белгілі бір жүйеге келтіоген. Алғашқы бұлттардың калассиф 1889 жылы Парижде х/а метеорологиялық конгресте ұсынылған. Ол Гильденбрандсонмен,Кеппенмен және Неймайермен жасалған. Осы классиф бойынша барлық бұлттар бес пішінге оның ішінде он түрге бөлінген. Осы барлық түрлер сыртқы түріне және пайда болу процестеріне байланысты екі категорияға бөлінген:

а/ Құрғақ күндерге сәйкес келетін бөлек бөлімдерден тұратын бұлттар.

б/ Жаңбырлы күндерге сәйкес келетін қатпарлы бұлттар.

Бұл классиф 1932 жылға дейін қолданылған. 1932 жылы осы классификациясы бес емес, төрт пішінге келтірілген . Яғни көтерілген тұман осы классиф шығарылған және генетикалық белгісі бойынша барлық бұлттар үш негізгі категорияларға бөлінген.

1. будақ тәрізді

2. толқын тәрізді

3. қатпар тәрізді

Сонымен қатар шарбы будақ жоғары қабатқа енгізілген. Қаз. х\а бұлттылықтың классиф д\ж МҰ шешімі бойынша 1949 жылы және 1953 жылдары өңделген және 1957 жылы атлас құрастырылып тәжірибеде қолдануды бастады. Осы классиф негізінде морфологиялық белгісі алынған. Яғни бұлттылық структурасы орналасу биіктігі. Сонымен қатар, жауын шашын беретін бұлттарға Ns енгізілген (Ni орнына).

61,62,63 Ci, Cs,Cс,

(цирус,циростратус,цирокумулус)

Бұлт – атмосферадағы белгілі бір биіктікте орналасқан, көзге көрінетін конденсация немесе сублимация өнімдерінің жиынтығы. Бұлттар өте жеңіл болғандықтан қалқып тұрады және ауа ағынымен өозғалып, орын ауыстырады. Ауа ылғалдылығы тқмендегенде бұлт буланып кетуі мүмкін. Белгілі бір жағдайларда бұлт элементтерінің бір бөлігі іріленіп.жауын-шашын болып жерге түседі. Бұлттар жер бетіне сәулелі күн энергиясының келуін өзгерте отырып, ауа, топырақ және су қоймаларының жылу режиміне әсер етеді. Атмосферада бұлттар мен тұмандар су буының конденсация және сублимация нәтижесінде пайда болады. Бұлттар мен тұмандардың пайда болуы негізгі 2 факторға байланысты: температураның төмендеуі және ылғалдылықтың жоғарылауы.

Жоғарғы қабаттың бұлттары (Ci, Cs,Cc) Бұлттардың пайда болуына келесілер жатады.

1. Фронттық беткей б/ша ауаның ретті көтерілуі.

2. Инверсия қабатының астында ылғалдың турбуленттік арқылы тасымалы.

3. Конвективті бұлттардың ыдырауынан.

Қазіргі кезде жоғарғы қабат бұлттары синоптикалық п.б жағынан жақсы зерттелген.пчелко зерттеулері бойынша ең көп жоғ қаб п.б мүмкіндігі циклонның ортасында байқалады. 90% мүмкіндігімен осы бұлттар фронттарда п.б Сонымен қатар 34% мүмкін біртекті ауа масса ішінде п.б Джеймс зерт-і б/ша осы бұлттар жылудың адвекциясы байқалғанда п.б Сирек адвекция кезінде жоғарғы қабат бұлттары төмен температурада құрылатындықтан мұз кристалдардан тұрады. Түсі ақшыл, жіңішке болғандықтан әдетте күн дискісі анық көрінеді. Жауын жаумайды.

Ұшақ артындағы конденсация іздері.Бұл іздерді жасанды бұлттарға жатқызуға болады. Алғашқы рет мұндай іздер 1814-1818ж байқаған.1915ж осы іздерге сипаттама берілген. 1926ж осы іздермен бірге гало құб байқалғаны анықталған. Осы іздердің п.б алғашқы газдардың шығуымен байланысты деп санаған. Бірақ ұшақтың артында газ шығуы әрқашан байқ. Ал іздер тек кейбір кезде п.б Қазіргі кезде осы іздер келесі себептерге байланысты дейді.

1. Жанармай жанғанда су буы п.б

2. Ұшақтың қозғалтқыштарынан шығатын құйындар қысымның динамикалық төмендеуі ол температураның төмендеуіне ж/е су буы конденсация/қ процестеріне келтіреді.

Зерттеулер бойынша 2 себеп бірге б/а алмайды себебі газ бөлінетін жерде қысымның айтарлықтай динамикалық төмендеуі байқ. 1-ші себеп б/ша іздердің п.б конденсация/қ іздер д.а. Конденсациялық іздер тұрақты. Адиабаттық іздер тез ыдырайды. Іздердің өмір сүруі газ ылғалдылығы мен температурасына бағынышты. Ылғал үлкен температура төмен болғ жағ осы іздер аспанда көп уақытқа дейін сақталады. Ал ылғалдылығы төмен болған жағ тез ыдырап кетеді.

64,65 Ac Аs

(алтокумулус,алтостратус)

Бұлт – атмосферадағы белгілі бір биіктікте орналасқан, көзге көрінетін конденсация немесе сублимация өнімдерінің жиынтығы. Бұлттар өте жеңіл болғандықтан қалқып тұрады және ауа ағынымен өозғалып, орын ауыстырады. Ауа ылғалдылығы тқмендегенде бұлт буланып кетуі мүмкін. Белгілі бір жағдайларда бұлт элементтерінің бір бөлігі іріленіп.жауын-шашын болып жерге түседі. Бұлттар жер бетіне сәулелі күн энергиясының келуін өзгерте отырып, ауа, топырақ және су қоймаларының жылу режиміне әсер етеді. Атмосферада бұлттар мен тұмандар су буының конденсация және сублимация нәтижесінде пайда болады. Бұлттар мен тұмандардың пайда болуы негізгі 2 факторға байланысты: температураның төмендеуі және ылғалдылықтың жоғарылауы.

Ортанғы қабат бұлттарының жалпы сыртқы түрі: пластинадан н/е мақтадан тұратын, ақ кейде сұр, көк түсті толқынды бұлт. Әдетте соңғысы көгілдір аспан жарықтығымен бөлінген, бірақ кейде біртекті үздіксіз жамылғымен араласады. Биіктігі 2-ден 6 км аралығы. Қалыңдығы 200-700 м. Оптикалық құбылыс пен мөлдірлігі: жіңішке Ас шетінде күн мен ай жарықтанады. Сонымен қатар оның айналасында жиі венцы байқалады. Тығыздалған орталық бөлігінде ай мен күн жарықтанбайды немесе өте әлсіз жарықтанады. Жауын-шашын: Ас кейде жеке тамшы н/е қар жаууы мүмкін. Ac vir сыпырғыш тәрізді жауын сызығы байқалып, бірақ жауын жерге жетпейді.

Түрлері мен түршелері

1. Ac undulates- толқынды. Әр түрлі созылымды қатпарлармен орналасады. Кейде жеке бұлттылық жамылғысы участогында байқ.

1. Ac translucidus- жарықтандырушы. Әр түрлі біртекті емес тығыздықтылығымен сипатталады.

2. Ac opacus- жарықтанбайтын. Тығыз толық үздіксіз қабат құрып, қара толқынды болады.

3. Ac lenticularis- жасымық тәрізді. Жеке тығыз бұлттар

4. Ac inhomogenus- біртекті емес. Бұл бұлттарды тегіс емес деп атайды.

2. Ac cumuliformis- будақ тәрізді. Толықтырылған н/е бірге жинақталған жоғарғы будақ бұлт.

1. Ac floccus- мақта тәрізді. Өз түрін қасиеттерін салыстырмалы түрде тез өзгертеді.

2. Ac castellanus- ғимарат тәрізді. Ақ н/е сұр түсті бұлт қабаты.

3. Ac cumulogenitus- будақ бұлттардан п.б қуатты

4. Ac virga- жауын түсу сызығымен сипатталады.

Пайда болу процесі:

1. Толқынды қозғалыстар инверсия жоғарғы шекарасында, толқынды қозғалыстар әлсіз қисықты фронтальді беткейде.

2. Толқынды қозғалыстар тау кедергісі әсерінен

3. Қуатты будақ бұлттың жайылуы 2-5км қабатта, әсіресе инверсия болғанда.

4. Конвективті ауа қозғалысы 2км қабаттан жоғарыда.

Altostratus

Cыртқы түрі: сұр ж/е көк біртекті бұлт. Жер-жерімен аздап талшықты, жауын түсу сызығын құрады. Биіктігі: 3-5км аралығында. Қалыңдығы: орташа1км, кейде 2км. Оптикалық құбылысы: күн мен ай бұлттан әлсіз көрінеді. Жауын-шашын: жауады. Оңтүстік, орта ендіктерде жерге жетпей буланып кетеді. Ал қыста жиі қар жауады.

Түрі мен түршелері

1. As nebulosus- тұмантәрізді, біртекті сұр қабат түрінде.

2. As undulates- толқын тәрізді

1. As translucidus-көрінетін қатпарлы шарбы бұлттарына ұқсас,

2. As opacus-көрінбейтін. Біртекті сұр түсті бұлт жамылғысы.

3. As precipitans-жауын беретін. Әдетте интенсивтілігі төмен болады.

Пайда болуы

Әдетте салқындау нәтижесінде, кіруші қозғалысында п.б. Бұл процес әдетте жылы ауа келуімен, ж/е оның жоғары көтерілуімен байланысты. Бірінші негізді суық фронтта байқалады.

66,67,68 St,Sc,Ns

(стратус,стратокумулус,нимбостратус)

Бұлт – атмосферадағы белгілі бір биіктікте орналасқан, көзге көрінетін конденсация немесе сублимация өнімдерінің жиынтығы. Бұлттар өте жеңіл болғандықтан қалқып тұрады және ауа ағынымен өозғалып, орын ауыстырады. Ауа ылғалдылығы тқмендегенде бұлт буланып кетуі мүмкін. Белгілі бір жағдайларда бұлт элементтерінің бір бөлігі іріленіп.жауын-шашын болып жерге түседі. Бұлттар жер бетіне сәулелі күн энергиясының келуін өзгерте отырып, ауа, топырақ және су қоймаларының жылу режиміне әсер етеді. Атмосферада бұлттар мен тұмандар су буының конденсация және сублимация нәтижесінде пайда болады. Бұлттар мен тұмандардың пайда болуы негізгі 2 факторға байланысты: температураның төмендеуі және ылғалдылықтың жоғарылауы.

Томенгі қабаттың бұлттары. Stratocumulus сыртқы түрі: сұртүсті бұлт, үлкен толқыннан тұрады, көрінетін жерімен бөлінген н/е үздіксіз сұр толқынды жамылғымен жамылған. Биіктігі:0,5-1,5км. Қалыңдығы:0,2-0,8км. Оптикалық құб мен мөлдірлігі: үздіксіз қатпарлы будақ бұлтынан күн көрінбейді. Шет-шетінен күн көрінуі мүмкін. Сонымен қатар венцы құбылысы байқалады. Жауын:бұл бұлттардың көп түрі жауын-шашын бермейді. Көрінбейтін қатпарлы бұлтынан әлсіз жауын жаууы мүмкін.

Түрі мен түршелері.

1. Sc undulatus-толқынды.

1. Sc trans-көрінетін

2. Sc opacus-тығыз

3. Sc lenticularis-жасымық тәрізді.

2. Sc cumuliformis-будақ тәрізді.

1. Sc castellanus-мұнара тәрізді.

2. Sc diurnalis-күндізгі ағушы

3. Sc vesperalis-кешкі ағушы

4. Sc mamatus-омырау тәрізді

Пайда болуы: жер бетінен 2км биіктіктегі инверсия қабатындағы толқынды қозғалыс, Cu ж/е Cu cong бұлттарының 2км төмен инверсия қабатында сейілуі, желді беткейдегі толқынды қозғалыс.

Stratus Сыртқы түрі: біртекті қабат сұр ж/е сары сұр түсті, тұманға ұқсайды. Жиі төменгі беткейі жыртылған болып келеді. Биіктігі 0,1-0,7км аралығында кейде жер бетімен тұманмен араласуы мүмкін. Қалыңдығы 0,2-0,8км. Оптикалық құбылысы мен мөлдірлігі: әдетте күн мен ай көрінбейді, бұлттың өте жұқа шетінде көрінуі мүмкін. Жауын: сіркіреуік, кейде ұсақ қар жауып көріну қашықтығын төмендетеді.

Түрі мен түршелері

1. St nebulosus-тұман тәрәзді.

2. St undulates-толқынды біртекті құрылымды.

3. St fractus-жыртылған. Жинақ жеке бұлт түрінде болады.

1. Fractonimbus-жыртық жаңбыр бұлты.

Пайда болуы

Салыстырмалы жылы ауаның суық беткей әсерінен сууы, радиоционды суу әсерінен, Фронтальді беткей б/ша көтерілген қозғалыста ауаның сууы, салыстырмалы суық ауа массасында жылы су қоймасындағы су буы конденсацимясы.

Nimbostratus сыртқы түрі: қара сұр бұлт қабаты, кейде сарғыш, көк түстермен. Биіктігі 0,1-1км аралығында. Қалыңдығы 2-3км аралығында, кейде 5км оданда жоғары болуы мүмкін. Оптикалық құбылысы: күн мен ай мүлдем көрінбейді. Жауын жауады, кей-кейде мұзды жаңбыр жауады.

Пайда болуы: ауаның фронт сызығында, фронтальді иілуде көтерілуші қозғалыстың бойлай жылжып сууында байқалады

69,70 Cu,Cb

(кумулус,кумулонимбус)

Бұлт – атмосферадағы белгілі бір биіктікте орналасқан, көзге көрінетін конденсация немесе сублимация өнімдерінің жиынтығы. Бұлттар өте жеңіл болғандықтан қалқып тұрады және ауа ағынымен өозғалып, орын ауыстырады. Ауа ылғалдылығы тқмендегенде бұлт буланып кетуі мүмкін. Белгілі бір жағдайларда бұлт элементтерінің бір бөлігі іріленіп.жауын-шашын болып жерге түседі. Бұлттар жер бетіне сәулелі күн энергиясының келуін өзгерте отырып, ауа, топырақ және су қоймаларының жылу режиміне әсер етеді. Атмосферада бұлттар мен тұмандар су буының конденсация және сублимация нәтижесінде пайда болады. Бұлттар мен тұмандардың пайда болуы негізгі 2 факторға байланысты: температураның төмендеуі және ылғалдылықтың жоғарылауы.

Негізінде будақ бұлттар тығыз вертикалды жақсы дамыған, жоғары жағы мұнара тәрәздес ақшыл. Будақ бұлтының вертикалды ұзындығы атмос-дағы бөгет қабаттарға бағынышты. Егер де бөгет қабаты конденсация деңгейіне жақын орн, онда будақ жіңішке дамиды. Егер де инверсия қабатының ж/е конденсация деңгейінен ара қашықтығы бірталай б/са, онда Сu med . Егер инверсия қабаты өте жоғары орналасса Cu cong яғни егер де вертикалды ұзындығы горизонталды ұзындығынан кіші б/са:

Н Cu hum H→L-Cu med H≪L-Cu cong

Cu hum- жақсы ауа райы бұлттары (будақ жіңішке бұлт). Яғни олар әдетте жылдың жылы мезгілінде ж/е жақсы ауа райы кезінде байқ. Негізінде осы бұлттар таңертеңгі сағаттарда п.б. осы бұлттардың ең көп дамуы түсте байқалады. Ал кешке шамамен 19-да ыдырап кетеді. Будақ бұлттардың ортасында қарқынды жоғ бағытталған ағындар байқ, ал шет жағында төмен бағ ағындар байқ. Будақ бұлттың дамуына байланысты вертикалды ағынның сипаты өзгеруі мүмкін. Будақ жіңішке бұлттың орта жағ жоғ бағытталған ағын байқалады ж/е олардың жылдамдығы төбесіне қарай біртіндеп өседі. Бірақ осы бұлттарда жоғарғы бағ ағынның маңызды өзгеруі байқ. Яғни жылдамдығы ең басында өседі. Содан кейін азаяды. Кейбір жағ 0-ге ауысады.

Cu med- екінші кезеңде жоғарғы бағ ағындар өзгеруі аз білінеді. Кейбір кездерде осы бұлттарда жоғ бағ ағындар жылдамдығы 6м/с жетеді.

Cu cong- анық көрсетілген жоғары ағын байқалады. Жылдамдығы 15м/с. Будақ қалың бұлты будақ жауын бұлтына ауысады. Осы кезде жауын-шашын түсуі байқалады. Будақ қалың бұлттардың ортаңғы жағында төмен бағ ағын да байқ. Қоңыржай ендікте жаун сирек береді. Ал экваторда нөсерлі жауын-шашын түседі.

Св-будақ бұлттардың ары қарай дамуынан п.б. олар мұнара н/е тау тәріздес. Вертикалды жақсы дамыған. Жоғарғы жағы құрылымы талшықты, ал төменгі бөлігі қара түсті, бұйра болып келеді.Будақ жауын бұлтынан нөсерлі ж-ш п.б. белгілі бір жағдайда бұршақ түседі. Будақ жаңбыр бұлтының жоғарғы жағы мұз кристалдан тұратын бұршақ дамуы мүмкін.Будақ жауын бұлтының негізгі екі түрі байқалады.

1. Св тақыр.