1. Конструкциялық болаттарды таңдау және олардың жалпы сипаттамасы

2. Қазіргі заманғы бұрғылау қондырғысы сораптыциркуляциялық кешені.

Олар келесі негізгі функцияларды орындау үшін тағайындалған: бұрғылау ерітіндісін дайындау, бұрғыланған жыныстан және басқа зиянды қоспалардан бұрғылау ерітіндісін тазалау, бұрғылау сұйығының физико-механикалық көрсеткіштерін ыждағатты реттеу. Циркуляциялық жүйе құрамына сонымен қатар сораптың сору желілері, оның қажетті материалын дайындау үшін және ерітіндіні сақтау үшін ыдыстар, астаушалар, тұндырғыштар, бақылау-өлшеу аспаптары және т.б. кіреді Бұрғылау қондырғысының циркуляциялық жүйесіне қойылатын негізгі талаптар  бұрғылау сұйығының физика-механикалық құрамын бақылау, сапалы дайындау, және геолого-техникалық шарттағы берілгендер үшін қажетті құрамды ұстап тұру. Циркуляциялық жүйе блоктарының орналасуы негізгі бұрғылау жабдықтарының орналасуына байланысты анықталады.

ВЗБТ шығаратын бұрғылау қондырғыларын жабдықтау үшін ДАООТ «Хадыженский машзавод» компаниясы циркуляциялық жүйелерді құрылымдайды (11.1, 11.2суреттер, 11.1кесте).

11.1-сурет. ЦС100Э(01) циркуляциялық жүйесінің сұлбасы

1 – сору құбыры; 2 – ерітінді құбыры; 3 – тазалау блогы; 4 – қабылдау блогы;

5 –электржабдықты басқару шкафы

Циркуляциялық жүйеге виброелек, құмайырғыш, илайырғыш, дегазатор, центрафуга, гидравликалық және механикалық араластырғыштар, гидроциклон, диспергатор киреді.

3.Лақтыруға қарсы жабдықтардың конструктивтік параметрлерінің оның жұмыс

Ұңғы сағасын саңылаусыздандыру үшін плашкалы, әмбебап және айналмалы превенторларды қолданады.

Плашкалы превенторларда бұрғылау және шегендеу құбырлары бар ұңғы сағасын саңылаусыздандыру үшін құбырлық плашкалар және ұңғыда құбырлар болмағанда тұйық плашкалар қолданады. Қажет болған жағдайда құбырларды кесетін арнайы плашкалары болады.

Егер плашка деңгейінде бағыттаушы құбыр, бұрғылау құлпы, муфта және диаметрлері мен геометриялық формалары орнатылған плашкаларға сәйкес келмейтін құбырлар тізбегінің басқа да бөлшектері орналасқанда плашкалы превенторлар саңылаусыздықты қамтамасыз ете алмайды. Жабық превентор жағдайында тізбектің баяу қозғалуына жол беріледі, ал бұрғылау тізбегінің айналуы, көтеріліп және түсірілуі мүмкін емес.

Әмбебап превенторлар кең мүмкіндіктерге ие. Әмбебап превенторлар бұрғыланатын мұнай және газ ұңғылар сағасын саңылаусыздандыру, бұрғылау тізбегін бұру және құбырларды муфталарымен қоса тарту үшін қолданылады

Әмбебап превенторлар тығыздалатын заттың диаметрі мен геометриялық формасына тәуелсіз ұңғы сағасын саңылаусыздандыра алады.

Айналмалы превенторлар ұңғы сағасы мен бұрғылау тізбегі арасындағы сақиналық саңылауды герметизациялауға және саға саңылаусыздандырылған кезде бұрғылау тізбегін көтеріп-түсіру, айналдыру мүмкіндігімен қамтамасыз етуге арналған. ЛҚЖ құрамында айналмалы превентор роторлық бұрғылауда, ұңғыны кері жууда қолданылады.

№6 билет

1. Мұнайгаз салалық сортаментті болаттардың классификациясы.Болат (сталь). Болат деп құрамында 2,14%-ке дейін көміртегі болатын темір (Fe) мен көміртегінің (C) қорытпасын айтады. Болаттар басқа материалдармен салыстырғанда жоғары беріктік пен пластикалықтыққа ие, сонымен қатар термикалық, химика-термикалық және механикалық өңдеуге жақсы. Болаттар бір қатар белгілері, яғни химикалық құрамы, металдың сапасы, қызметті, структура-фазалық құрамы бойынша классификацияланады.

Болаттың химикалық құрамы көміртегі және легирлеуші қоспалар элементтері қосындысының шоғырлану (көміртегіден басқа) мөлшері бойынша регламенттенеді.

Көміртегінің мөлшері бойынша:

- төмен көміртекті болаттарға – көміртектің мөлшері 0,025%-тен 0,25%-ке дейін;

- орта көміртекті болаттарға – көміртектің мөлшері 0,25%-тен 0,55%-ке дейін;

- жоғары көміртекті болаттарға – көміртектің мөлшері 0,55%-тен астам ажыратады.

Көміртекті болаттарда арнайы енгізілген легирлеуші элементтердің болмауы және механикалық қасиеттері негізінде көміртегінің мөлшеріне байланысты. Оның шоғырлануының өсуімен болаттың беріктік қасиетті артта түсуімен бір уақытта пластикалық қасиетін жоғалтады және тұтқырлығы төмендейді.

Қазіргі кезеңде өнеркәсіпте пайдаланылатын болаттардың механикалық, физикалық, және химикалық қасиеттерін кеңінен кешенді жасауда болаттардың структурасы мен қасиеттін өзгертуде оған әр түрлі легирлеуші элементтерді қосу арқасында болуы мүмкін.

Легирлеуші элементтердің қосынды құрамы бойыша болаттарды:

- төмен легирленгенге – легирлеуші элементтер 2,5 %-ке дейін;

- орта легирленгенге – легирлеуші элементтер 2,5 %-тен 10 %-ке дейін;

- жоғары легирленгенге – легирлеуші элементтер 10 %-тен астам бөледі.

Егер легирлеуші компонеттер темірге қарағанда көп және темірдің құрамы 50%-тен кем болса, онда болаттарды қорытпа деп атайды (жаропрочные, корризионно-стойкие и т.п.).

Болатты сапасы бойынша классификациялау негізінде зиянды қоспалардың бар болуы және құрамы жатады. Зиянды қоспаларға күкірт (сера), фосфор (фосфор) және оттегі (кислород) кіреді.

Зиянды қоспалар шектік мүкіндік мөлшері бойынша болаттарды:

- жай сапалы болатқа;

- сапалыға;

- жоғары сапалыға;

- аса жоғары сапалыға ажыратады.

Қызметті бойынша болаттарды мына топтарға бөледі:

- жай сапалы;

- конструкциялық (конструкционный);

- аспаптық (инструментальный);

- ерекше қасиетті болаттар

2. Бұрғылау сораптары кинематикасы.Бұрғылау сораптары жуу сұйығын бұрғылау құбырлар тізбегі арқылы ұңғыға қашауды суыту және бұрғыланған жыныстарды шығару үшін, қашауды айналдыру үшін қозғалтқышқа қосымша энергия береді.Бұрғылау тереңдігінің артуымен бұрғылау сораптарының қуаты да артады. Екіжақты әрекетті екі поршенді сораптар кең таралған, қазір олардың орнына біржақты әрекетті үш поршенді сораптар қолданылады.Бұрылау сораптарына қойылатын негізгі талаптар:

- сораптың берілісі ұңғыны тиімді жуумен қамтамасыз ететіндей шекте реттелген болуы керек;

- сораптың қуаты ұңғыны және түпкі гидравликалық қозғалтқыштың жетегін жууға жеткілікті болуы керек;

- жуу сұйығының сораптан шығу жылдамдығы бұрғылауда қиындықтар тудыратын, қосымша энергетикалық шығындар мен қажу салдарынан бұзылатын инерционды күштер мен қысым бүлкілін жою үшін тепе-теңдікті ұстауы керек;

- сораптар құрамында абразивті майлары бар тоттануға бейім әртүрлі тығыздықтағы жуу ерітінділерімен жұмыс істеуге жабдықталған болуы керек;

- жуу ерітіндісімен жанасатын тораптары мен бөлшектерінің ұзақмерзімділігі жеткілікті және істен шыққан жағдайда оңай және тез ауыстыру мүмкіндігіне ие болуы керек;

- ірі габаритті тораптары мен бөлшектері жөндеу және техникалық қызмет көрсету кезінде сенімді қарпуға және орын ауыстыруға арналған жабдықтармен жабдықталған болуы керек;

- жетекті бөлігінің тораптары мен бөлшектері жуу ерітіндісінен қорғалған болуы және тексеру мен техникалық қызмет көрсетуге қолайлы болуы керек;

- сораптар жинақты күйде алыс және жақын қашықтықтарға тасымалдауға мүмкіндік беруі керек;

- сорап конструкциясы сорапты агрегаттың қозғалтқышының оң және сол жағына орналасу мүмкіндігіне ие болуы керек;

- сораптардың сенімділігі мен ұзақмерзімділігі олардың экономдығы мен пайдалану қауіпсіздігімен сәйкес болуы керек. Бұрғылау сорабы рамада орнатылған гидравликалық және жетектік блоктардан тұрады. Жетектік блок станинада отырғызылған трансмиссиялық,түптік біліктен және шатундық механизмнен тұрады.Трансмиссиялық білік айналдыру моментін сораптың түптік білігіне беру үшін арналған және ұштары сораптың жетегінде таңдалған беріліске байланысты сыналы-белбеулі шкив немесе шынжырлы дөңгелекті орнатуға арналған шығару білігі-тістегеріш түрінде орындалған.Бұрғылау сораптарының гидравликалық блоктары тұрықтық және ауыстырмалы бөлшектерден тұрады. Корпустық бөлшектерге гидроқораптар және олардың қақпақтары, қабылдау және айдау коллекторлары, ал ауыстырылатынға цилиндрлік төлкелер мен поршендер, клапан тәрелкесі мен ершігі, жылжымалы және жылжымайтын тығыздауыштары жатады.

3.Ұңғыларды бағыттап және көлденең бұрғылауға қолданылатын машиналар мен жабдықтар.Бұрғылау қондырғысы - бұл бұрғылау орнында жинақталған және бұрғылау аспабының көмегімен технологиялық операцияларды өздігінен орындауды қамтамасыз ететін бұрғылау машиналарының механизмдерінің және жабдықтардың кешені. МЕСТ 16293-82 СЭВ ұсынуы бойынша бұрғылау қондырғысының 11 класы енгізілген, олардың негізгі параметрлері болып ілмектегі рұқсат етілген жүктеме және бұрғылау тереңдігінің шартты диапозоны табылады. Бұрғылау қашауы – тау жыныстарының жарылуын және ұңғыманың түбі мен қабырғаларын бұрғылау кезінде құрауды қамтамасыз ететін құрал.Ұңғы түбінде тау жыныстарын бұзу сипаттамаларына байланысты бұрғы ұштары мен қашаулары: шарошкалы, қалақшалы, алмазды бұрғылау қашаулары және ИСМ қашаулары болып бөлінеді.Шарошкалы қашаулар кеңінен таралған. МЕСТ 20692-75 бойынша шарошкалы қашаулар үш түрде жасалады: біршарошкалы, екішарошкалы, үшшарошкалы.

№6 билет

1. Мұнайгаз салалық сортаментті болаттардың классификациясы.Болат (сталь). Болат деп құрамында 2,14%-ке дейін көміртегі болатын темір (Fe) мен көміртегінің (C) қорытпасын айтады. Болаттар басқа материалдармен салыстырғанда жоғары беріктік пен пластикалықтыққа ие, сонымен қатар термикалық, химика-термикалық және механикалық өңдеуге жақсы. Болаттар бір қатар белгілері, яғни химикалық құрамы, металдың сапасы, қызметті, структура-фазалық құрамы бойынша классификацияланады.

Болаттың химикалық құрамы көміртегі және легирлеуші қоспалар элементтері қосындысының шоғырлану (көміртегіден басқа) мөлшері бойынша регламенттенеді.

Көміртегінің мөлшері бойынша:

- төмен көміртекті болаттарға – көміртектің мөлшері 0,025%-тен 0,25%-ке дейін;

- орта көміртекті болаттарға – көміртектің мөлшері 0,25%-тен 0,55%-ке дейін;

- жоғары көміртекті болаттарға – көміртектің мөлшері 0,55%-тен астам ажыратады.

Көміртекті болаттарда арнайы енгізілген легирлеуші элементтердің болмауы және механикалық қасиеттері негізінде көміртегінің мөлшеріне байланысты. Оның шоғырлануының өсуімен болаттың беріктік қасиетті артта түсуімен бір уақытта пластикалық қасиетін жоғалтады және тұтқырлығы төмендейді.

Қазіргі кезеңде өнеркәсіпте пайдаланылатын болаттардың механикалық, физикалық, және химикалық қасиеттерін кеңінен кешенді жасауда болаттардың структурасы мен қасиеттін өзгертуде оған әр түрлі легирлеуші элементтерді қосу арқасында болуы мүмкін.

Легирлеуші элементтердің қосынды құрамы бойыша болаттарды:

- төмен легирленгенге – легирлеуші элементтер 2,5 %-ке дейін;

- орта легирленгенге – легирлеуші элементтер 2,5 %-тен 10 %-ке дейін;

- жоғары легирленгенге – легирлеуші элементтер 10 %-тен астам бөледі.

Егер легирлеуші компонеттер темірге қарағанда көп және темірдің құрамы 50%-тен кем болса, онда болаттарды қорытпа деп атайды (жаропрочные, корризионно-стойкие и т.п.).

Болатты сапасы бойынша классификациялау негізінде зиянды қоспалардың бар болуы және құрамы жатады. Зиянды қоспаларға күкірт (сера), фосфор (фосфор) және оттегі (кислород) кіреді.

Зиянды қоспалар шектік мүкіндік мөлшері бойынша болаттарды:

- жай сапалы болатқа;

- сапалыға;

- жоғары сапалыға;

- аса жоғары сапалыға ажыратады.

Қызметті бойынша болаттарды мына топтарға бөледі:

- жай сапалы;

- конструкциялық (конструкционный);

- аспаптық (инструментальный);

- ерекше қасиетті болаттар

2. Бұрғылау сораптары кинематикасы.Бұрғылау сораптары жуу сұйығын бұрғылау құбырлар тізбегі арқылы ұңғыға қашауды суыту және бұрғыланған жыныстарды шығару үшін, қашауды айналдыру үшін қозғалтқышқа қосымша энергия береді.Бұрғылау тереңдігінің артуымен бұрғылау сораптарының қуаты да артады. Екіжақты әрекетті екі поршенді сораптар кең таралған, қазір олардың орнына біржақты әрекетті үш поршенді сораптар қолданылады.Бұрылау сораптарына қойылатын негізгі талаптар:

- сораптың берілісі ұңғыны тиімді жуумен қамтамасыз ететіндей шекте реттелген болуы керек;

- сораптың қуаты ұңғыны және түпкі гидравликалық қозғалтқыштың жетегін жууға жеткілікті болуы керек;

- жуу сұйығының сораптан шығу жылдамдығы бұрғылауда қиындықтар тудыратын, қосымша энергетикалық шығындар мен қажу салдарынан бұзылатын инерционды күштер мен қысым бүлкілін жою үшін тепе-теңдікті ұстауы керек;

- сораптар құрамында абразивті майлары бар тоттануға бейім әртүрлі тығыздықтағы жуу ерітінділерімен жұмыс істеуге жабдықталған болуы керек;

- жуу ерітіндісімен жанасатын тораптары мен бөлшектерінің ұзақмерзімділігі жеткілікті және істен шыққан жағдайда оңай және тез ауыстыру мүмкіндігіне ие болуы керек;

- ірі габаритті тораптары мен бөлшектері жөндеу және техникалық қызмет көрсету кезінде сенімді қарпуға және орын ауыстыруға арналған жабдықтармен жабдықталған болуы керек;

- жетекті бөлігінің тораптары мен бөлшектері жуу ерітіндісінен қорғалған болуы және тексеру мен техникалық қызмет көрсетуге қолайлы болуы керек;

- сораптар жинақты күйде алыс және жақын қашықтықтарға тасымалдауға мүмкіндік беруі керек;

- сорап конструкциясы сорапты агрегаттың қозғалтқышының оң және сол жағына орналасу мүмкіндігіне ие болуы керек;

- сораптардың сенімділігі мен ұзақмерзімділігі олардың экономдығы мен пайдалану қауіпсіздігімен сәйкес болуы керек. Бұрғылау сорабы рамада орнатылған гидравликалық және жетектік блоктардан тұрады. Жетектік блок станинада отырғызылған трансмиссиялық,түптік біліктен және шатундық механизмнен тұрады.Трансмиссиялық білік айналдыру моментін сораптың түптік білігіне беру үшін арналған және ұштары сораптың жетегінде таңдалған беріліске байланысты сыналы-белбеулі шкив немесе шынжырлы дөңгелекті орнатуға арналған шығару білігі-тістегеріш түрінде орындалған.Бұрғылау сораптарының гидравликалық блоктары тұрықтық және ауыстырмалы бөлшектерден тұрады. Корпустық бөлшектерге гидроқораптар және олардың қақпақтары, қабылдау және айдау коллекторлары, ал ауыстырылатынға цилиндрлік төлкелер мен поршендер, клапан тәрелкесі мен ершігі, жылжымалы және жылжымайтын тығыздауыштары жатады.

3.Ұңғыларды бағыттап және көлденең бұрғылауға қолданылатын машиналар мен жабдықтар.Бұрғылау қондырғысы - бұл бұрғылау орнында жинақталған және бұрғылау аспабының көмегімен технологиялық операцияларды өздігінен орындауды қамтамасыз ететін бұрғылау машиналарының механизмдерінің және жабдықтардың кешені. МЕСТ 16293-82 СЭВ ұсынуы бойынша бұрғылау қондырғысының 11 класы енгізілген, олардың негізгі параметрлері болып ілмектегі рұқсат етілген жүктеме және бұрғылау тереңдігінің шартты диапозоны табылады. Бұрғылау қашауы – тау жыныстарының жарылуын және ұңғыманың түбі мен қабырғаларын бұрғылау кезінде құрауды қамтамасыз ететін құрал.Ұңғы түбінде тау жыныстарын бұзу сипаттамаларына байланысты бұрғы ұштары мен қашаулары: шарошкалы, қалақшалы, алмазды бұрғылау қашаулары және ИСМ қашаулары болып бөлінеді.Шарошкалы қашаулар кеңінен таралған. МЕСТ 20692-75 бойынша шарошкалы қашаулар үш түрде жасалады: біршарошкалы, екішарошкалы, үшшарошкалы.

№ 7 емтихан билеті

1.Болаттардың статикалық және айнымалы жүктеме кезіндегі механикалық қасиеттері.

Статикалық жүктемелер берілу нүктесі мен бағыты және мөлшері тұрақтылығымен немемсе өзгерісі азғантай болуымен сипатталады, сондықтан конструкцияны есептеу кезінде инерция күштері ескерілмейді. Өз кезегінде олар тұрақты және уақытша болып бөлінеді.

Тұрақты жүктемелерге мөлшері берілген конструкция үшін өзгермейтін жүктемелер қабылданады. Статикалық тұрақты жүктеме мысалы ретінде конструкцияның өз салмағын атауға болады.

Ал болаттардың механикалық қасиеттері менің ойымша мысалы болат майсады дефармацияға ұшырайды созылады, илемденеді, қасыммен нагрузка болғанда болаттың тығыздығы жоғарлап престеледі, яғни ішкі кернеуі артады т.с.с процестер механикалық қасиетіне жатады деп ойлаймын. Ой білдіруші Елгельды Абдил)))

Динамикалық жүктемелер конструкция элементтерінде біраз инерция күштерін туындатып, берілетін нүктеге шамасы мен бағытының тез өзгеруімен сипатталады. Динамикалық жүктемелердің пайда болу себебі жұмыс процессінің бірқалыпты еместігі, іске қосу кезіндегі үдеуі, тежелу және реверсті берілістер; тез айналатын бөлшектердің тепе-теңдігі болмауы; тісті және шынжырлы берілістердің қатты тозып кетуі; жылжымалы байланыстардағы саңылау ж т.б. Жұмыс процессінің бірқалыпты еместігінен пайда болатын динамикалық жүктемелер поршенді машиналарға әсіресе соққылық және вибрациялық машиналарға тән (балғалар, коперлар, бұрғылау қашаулары, виброелек және басқа).

2. Қазіргі заманғы БҚ бұрғылау шығырлары ерекшеліктері.Бұрғылау шығыры – бұрғылау қондырғысының көтеріп–түсіру кешенінің негізгі агрегаты. Ол негізінен тәл арқанының жетекші тармағының жүктелген және тежеу әрекеттері кезінде қолданылады. Шығыр бұрғылау тізбегін көтеру және түсіру, шегендеу тізбегін түсіру, жылжымайтын тізбекті ұстап тұру немесе ұңғыны бұрғылау немесе кеңейту үшін қашауға айналыс берілген кезде, бұрғылау тізбегін баяу түсіруге қажет. Шығырды орнатудың екі әдісі бар: бұрғылау еденінің үстіне немесе астына. Бұл әдістердің өзінің артықшылықтары мен кемшіліктері де бар. Еден үстіне орнату кезінде шығыр түйіндеріне қызмет көрсету мен жөндеу оңай жүргізіледі. Катушкалы біліктің қол жетім жерде орналасуы, қосымша шығырдың қажеттілігін жояды. Шығырдан ротор жетегінің жүйесі құрылымдалады. Еден астына орнату кезінде құрастырылатын бөліктің орналастыру биіктігі едәуір төмендейді, монтаждау мен демонтаждаудың жұмыс көлемі азайып, бұрғылау қондырғысын құрылымдау мерзімі тездетіледі.

Бұғылау шығыры көтеруші біліктен, катушкалы, трансмиссиялық, тербеткіш біліктерден тұрады және олар пісірілген қатты металл қорапқа бекітілген. Барлық біліктер өзара шынжырлы беріліспен кинематикалық байланысқан. Турлері:

ЛБУ22-720 ОАО «Уралмаш» зауыты. ВЗБТ зауыты шығыры Б7.02.00.000. Бұрғылау шығырларының негізгі параметрлері: қуаты, көтеру жылдамдығы, жүккөтергіштігі, шығыр барабанының диаметрі мен ұзындығы. Шығырдың өнімділігі, экономикалық тиімділігі көрсетілген параметрлерді дұрыс таңдауға байланысты, салмағы мен өлшемдері бұрғылаудың тиімділігіне, тасымалданғыштығына және монтаждалу жеңілдігіне үлкен әсер етеді.

3.Ұңғыларды бағыттап және көлденең бұрғылау технологиясы ерекшеліктері

.

№ 8 емтихан билеті

Қазіргі заманғы бұрғылау сораптары конструктивтік ерекшеліктері.

Ұңғыны жуу жүйесінде бұрғылау сораптары келесідей жұмыстарға арналған:

– ұңғы түбін және оқпанды шламнан тазарту үшін ұңғыға жуу сұйығын айдау;

– қашауды майлау және салқындату;

– саптамасы бар қашаулармен бұрғылаған кезде гидромониторлық эффект алу;

– түптік гидравликалық қозғалтқыштарды жұмысқа қосу.

Бұрғылау сораптары келесі талаптарға жауап беру керек:

– бұрғылау сұйықтығының берілісі үнемі бір мөлшерде болып және ұңғының нәтижелі жуылуын қамтамасыз етуіне;

– сорап қуаты ұңғыны жууға және гидравликалық түптік қозғалтқыштарды қозғалысқа келтіруге жеткілікті болуына;

– жуу сұйығының сораптан шығу кезіндегі жылдамдығы бұрғылау барысын қиындататын, қосымша энергия шығындарын туындататын және металдың шаршауынан болатын бұзылуына алып баратын инерциялық жүктеме мен қысым соққыларын жою үшін бірқалыпты болуы;

– сораптар абразивті және құрамына май кіретін коррозиялық – активті әр түрлі тығыздықтағы жуу сұйықтықтарымен жұмыс жасауға бейімделген болуына;

– жуу сұйықтығымен әсерлесетін түйіндер мен бөлшектер ұзақтұрақтылыққа ие болуы және ақауланған жағдайда тез ауыстырылуына;

– үлкен өлшемді түйіндер мен бөлшектер сенімді бұтарланып, жөндеу кезінде орын ауыстырылуы мен техникалық қызмет көрсетуге арналған қондырғылармен жабдықталынуына;

– жетекші бөлігінің түйіндері мен бөлшектері жуу сұйықтығынан қорғалынуына және техникалық қызмет көрсітілуіне қол жетімді болуына;

– сораптар жиналған күйінде алыс қашықтыққа тасымалдануға қолайлы болуына;

– сораптар құрылымы сораптық агрегат қозғалтқыштарының сол және оң орналасуына мүмкіндік беруіне;

– сораптардың сенімділігі мен ұзақ мерзімділігі олардың экономикалық тиімділігімен және қаупсіз пайдаланылуымен байланысты болуына.

10.1-сурет. Екіжақты әсерлі бұрғылау сорабының кинематикалық сұлбасы

1 – қозғалтқыш шкиві; 2 – сыналы белдік; 3 – трансмиссиялық білік; 4 – экцентрик; 5 – тісті беріліс; 6 – сырғақ; 7 – қабылдаушы компенсатор; 8 – айдау клапаны; 9 –поршень; 10 – гидравликалық қорапша; 11 – қабылдаушы клапан; 12 – айдау желісі компенсаторы.

10.15- сурет. Біржақты әсері бар үшцилиндрлі бұрғылау сорабының кинематикалық сұлбасы:

1,2 – жетекті және иінді білік; 3 – шатун; 4 – сырғақ; 5 – шток; 6 – поршень; 7 – цилиндр; 8,9 – сорушы және айдаушы клапандар; 10, 11 – сорушы және айдаушы коллекторлар.

2 Ұңғыларды бағыттап және көлденең бұрғылауда қолданылатын машиналар мен жабдықтар.

3. Иілмелі СКҚмен жұмыс жасайтын БҚ конструктивтік ерекшелігі және жұмыс жүргізу тәртібі.

Колтюбинговое бурение (КБ) зародилось в Канаде.

При КБ происходит замещение полых трубных замков непрерывной колонной стальных полых труб. Тот недостаток, что при использовании КБ нет возможности вращать трубу на поверхности для того, чтобы приводить в движение долото, был преодолен разработкой скважинных моторов, которые вращают долото. Алмазное долото или компактное долото с поликристаллическими алмазными вставками часто используются вместе со скважинными моторами, потому что они могут выдерживать большие скорости вращения мотора (350 об/мин). Как правило, большее число оборотов в минуту позволяет использовать меньшую нагрузку на долото, чем при роторном бурении. ЗАЧЕМ НУЖНО КБ?

КБ обеспечивает значительные экономические выгоды, если его правильно применять. В дополнение к потенциальному снижению затрат (затраты на бурение могут быть уменьшены на 15-50%), существует еще несколько преимуществ КБ:

• безопасный и эффективный контроль давления;

• более быстрое проведение спуско-подъемных операций (более 0,8 м/сек)

• меньший вес и площадь основания установки;

• более быстрый монтаж/демонтаж установки;

• меньшее воздействие на окружающую среду;

• меньшее количество обслуживающего персонала;

• возможность высокоскоростной телеметрии. 

Метод колтюбингового бурения позволяет размещать и извлекать

внутрискважинный инструмент во время непрерывной подачи жидкости, что существенно снижает возможность застревания в скважине. При использовании ГНКТ не нужно соединять и разъединять трубы при проведении спуско-подъемных операций. Таким образом сокращается время работы с трубами и, соответственно, повышается безопасность персонала. КБ позволяет непрерывно контролировать скважинные параметры, в особенности когда НКТ находятся в движении. Тот факт, что вы постоянно связаны с буровым насосом, также дает огромное преимущество, так как позволяет устранять или контролировать выбросы.

КБ может использоваться для бурения как ненаправленных (вертикальных), так и наклонно-направленных скважин. При бурении вертикальных скважин используется традиционный буровой снаряд совместно со скважинным мотором. Наклонно-направленное бурение требует использования направляющего устройства для управления траекторией бурения согласно проекту.

№ 9 билет

1. Болаттардың структуралық және фазалық құрамдас бөлігі.Болат (сталь). Болат деп құрамында 2,14%-ке дейін көміртегі болатын темір (Fe) мен көміртегінің (C) қорытпасын айтады. Болаттар басқа материалдармен салыстырғанда жоғары беріктік пен пластикалықтыққа ие, сонымен қатар термикалық, химика-термикалық және механикалық өңдеуге жақсы. Болаттар бір қатар белгілері, яғни химикалық құрамы, металдың сапасы, қызметті, структура-фазалық құрамы бойынша классификацияланады.

Болаттың химикалық құрамы көміртегі және легирлеуші қоспалар элементтері қосындысының шоғырлану (көміртегіден басқа) мөлшері бойынша регламенттенеді.

Көміртегінің мөлшері бойынша:

- төмен көміртекті болаттарға – көміртектің мөлшері 0,025%-тен 0,25%-ке дейін;

- орта көміртекті болаттарға – көміртектің мөлшері 0,25%-тен 0,55%-ке дейін;

- жоғары көміртекті болаттарға – көміртектің мөлшері 0,55%-тен астам ажыратады.

Көміртекті болаттарда арнайы енгізілген легирлеуші элементтердің болмауы және механикалық қасиеттері негізінде көміртегінің мөлшеріне байланысты. Оның шоғырлануының өсуімен болаттың беріктік қасиетті артта түсуімен бір уақытта пластикалық қасиетін жоғалтады және тұтқырлығы төмендейді.

Қазіргі кезеңде өнеркәсіпте пайдаланылатын болаттардың механикалық, физикалық, және химикалық қасиеттерін кеңінен кешенді жасауда болаттардың структурасы мен қасиеттін өзгертуде оған әр түрлі легирлеуші элементтерді қосу арқасында болуы мүмкін.

Легирлеуші элементтердің қосынды құрамы бойыша болаттарды:

- төмен легирленгенге – легирлеуші элементтер 2,5 %-ке дейін;

- орта легирленгенге – легирлеуші элементтер 2,5 %-тен 10 %-ке дейін;

- жоғары легирленгенге – легирлеуші элементтер 10 %-тен астам бөледі.

Егер легирлеуші компонеттер темірге қарағанда көп және темірдің құрамы 50%-тен кем болса, онда болаттарды қорытпа деп атайды (жаропрочные, корризионно-стойкие и т.п.).

Болатты сапасы бойынша классификациялау негізінде зиянды қоспалардың бар болуы және құрамы жатады. Зиянды қоспаларға күкірт (сера), фосфор (фосфор) және оттегі (кислород) кіреді.

Зиянды қоспалар шектік мүкіндік мөлшері бойынша болаттарды:

- жай сапалы болатқа;

- сапалыға;

- жоғары сапалыға;

- аса жоғары сапалыға ажыратады.

Қызметті бойынша болаттарды мына топтарға бөледі:

- жай сапалы;

- конструкциялық (конструкционный);

- аспаптық (инструментальный);

- ерекше қасиетті болаттар

2. Арқанының екі тарту ұшы бар БУ 5000/320 ЭК-БМЧ бұрғылау шығырының кинематикалық сұлбасы мен тарту сипаттамасы.Бұрғылау шығыры бұрғылау нәтижелілігін анықтайтын бұрғылау кешенінің басты агрегаты болып табылады. Олар түсірп-көтеру операцияларындағы сияқты құбыр бөліктерін бұрғылау кезінде де қолданылатындығын ескеру қажет.

Шығырдың негізгі технологиялық қызметтеріне келесілер жатқызылады:

-қашауға берілген жүктемені ұстап тұру және құбыр бөліктерін бұрғылау кезінде бұрғылау бағаналарды беру;

-құбырдың тереңдеуі шамасы бойынша бағаналарды арттыру;

-қашауды, забой қозғалтқыштарды ауыстыру мен кернді ажырату үшін бұрғылау бағаналарын құбырға түсіру және беткейге көтеріп шығару;

-құбырларды нығайту кезінде айналмалы құбырлар бағаналарын түсіру;

-құбырларды сынау және игеру, құбырдағы бөгеттер мен басқа да апаттарды жою кезінде қаққыш аспаптар мен бақылау-өлшегіш құралдарды құбырларды түсіру және көтеру.Көтеру жылдамдығының санына байланысты екі-, үш-, төрт- және алтыжылдамдықты бұрғылау шығырлары болады.Қолданылатын жетекке байланысты бұрғылау шығырларын көтеру жылдамдығы сатылы, үзіліссіз-сатылы және сатысыз өзгерісті деп бөледі.Білік санына қарай бір, екі және үшбілікті бұрғылау шығырлары болады. Қашауды беруді басқару түрі бойынша бұрғылау шығырларын қолмен және автоматты басқарылатын болып бөлінеді.

Көтеру кешенінің кинематикалық сұлбасы:

1 – қозғалтқыш; 2 – беріліс қорабы, трансмиссия; 3 – шығыр; 4 – кронблок;

5 – тәл блогы; 6 – ілмек

3.Ұңғыларды бағыттап және көлденең бұрғылауға арналған бұрғылау қашаулары.Бұрғылау қашауы – тау жыныстарының жарылуын және ұңғыманың түбі мен қабырғаларын бұрғылау кезінде құрауды қамтамасыз ететін құрал.Ұңғы түбінде тау жыныстарын бұзу сипаттамаларына байланысты бұрғы ұштары мен қашаулары: шарошкалы, қалақшалы, алмазды бұрғылау қашаулары және ИСМ қашаулары болып бөлінеді.Шарошкалы қашаулар кеңінен таралған. МЕСТ 20692-75 бойынша шарошкалы қашаулар үш түрде жасалады: біршарошкалы, екішарошкалы, үшшарошкалы. Қашау шарошкалары үш түрге топталады: фрезерлі тісті (М, МС, С, СТ, ТК түріндегі қашаулар үшін);салынбалы қатты балқымалы тістер (МЗ, СЗ, ТЗ, ТКЗ, К, ОК түріндегі қашаулар үшін);салынбалы және фрезерлі тісті (МСЗ түріндегі қашауға арналған).Қалақшалы қашаулар келесі түрлерге бөлінеді: екі қалақшалы 2Л; үш қалақшалы қажап-кесуші 3ИР; алты қалақшалы қажап-кесуші 6ИР; пико тәрізді (бір қалақшалы)П.Алмаз қашауларда қалақшалы қашаулардағы сияқты жылжымалы бөлшектер жоқ. Ол жалғамалы бұрандас және ұнтақ тәрізді қатты қорытпалы материалдан жасалған фасонды алмаз басы (матрица) бар тұрықтан тұрады.

№ 10 билет

1. Қазіргі заманғы бұрғылау қондырғылары көтеріптүсіру кешені.Бұрғылау қондырғысының көтеріп – түсіру кешені деп жеке агрегаттар мен механизмдер және түсіріп көтеру мен бұрғылау, шегендеу құбырлар тізбегін ұстап тұруға арналған технологиялық, апатты операциялардың кезінде қолданылатын аспаптар жиынтығын айтамыз.Ұңғыны бұрғылау процесінде көтеріп түсіру кешені келесі функцияларды орындайды:жүйеге түсетін жүктеме тізбектің ауадағы салмағынан аспайтындай болғанда, тозған қашауды ауыстыру үшін бұрғылау тізбегін көтеріп-түсіру (КТО); жүйеге түсетін жүктеме тізбектің ауадағы салмағынан асатындай кездегі, қосымша, технологиялық және апаттық жұмыстарды тындыру.

Қосымша және апаттық жұмыстарға:

бұрғылау процесімен бір кезде ұңғыны жуып, бұрғылау тізбегін көтеру және жіберу;

шегендеу құбырларын түсіру;

қиындықтарға байланысты немесе құбырды ұзартудан кейінгі элеваторды немесе сыналарды босату үшін шегендеу құбырларын көтеру;

 апатты жағдайдағы, тұтылған бұрғылау және шегендеу құбырларын шығарып алу;

жантайған және көлденең ұңғылардағы бұрғылау құбырларын көтеріп-түсіру.

Тәл жүйесібұрғылау қондырғыларының тәл жүйесі, шығыр барабаны айналмалы қозғалысын ілмектің ілгермелі қозғалысына айналдыру және тәл арқаны тармақтарына түсетін салмақты жеңілдету қызметін атқарады. Кронблок және тәл блогы тәл жүйесінің арқандары өтетін еркін айналатын шкивтердің қозғалмайтын және қозғалатын топтарын орналастыру үшін пайдаланылады.Бұрғылау қондырғыларының тәл жүйелерінде көлденең қимасы тек дөңгелек болат арқандар ғана қолданылады.

2. Лақтыруға қарсы жабдықтардың қазіргі заманғы кешендері.Лақтыруға қарсы жабдықтар (ЛҚЖ) ұңғы сағасын сұйықтық пен газды-сұйық қоспасының ашық лақтырулары және бұрғылау, сынау, тексеру және пайдалану барысында фонтандау болмауы үшін саңылаусыздандыруға арналған. ЛҚЖ құрамына превенторлар, сағалық крестовина, превенторүстілік катушка және превенторлы жабдықтың оқпанды бөлігін құрайтын ажырамалы науа, ЛҚЖ оқпанды бөлігін жабдықтайтын манифольдтер, превенторлар мен манифольдтерді басқаратын станция кіреді.

Превенторлар. Ұңғы сағасын саңылаусыздандыру үшін плашкалы, әмбебап және айналмалы превенторларды қолданады. Плашкалы превенторлар мұнай-газ атқылауынан сақтандыру мақсатында ұңғы сағасын саңылаусыздандыру үшін қолданылады. Плашкалы превенторларда бұрғылау және шегендеу құбырлары бар ұңғы сағасын саңылаусыздандыру үшін құбырлық плашкалар және ұңғыда құбырлар болмағанда тұйық плашкалар қолданады.Қажет болған жағдайда құбырларды кесетін арнайы плашкалары болады.Әмбебап превенторлар кең мүмкіндіктерге ие. Әмбебап превенторлар бұрғыланатын мұнай және газ ұңғылар сағасын саңылаусыздандыру, бұрғылау тізбегін бұру және құбырларды муфталарымен қоса тарту үшін қолданылады.Айналмалы превенторлар ұңғы сағасы мен бұрғылау тізбегі арасындағы сақиналық саңылауды герметизациялауға және саға саңылаусыздандырылған кезде бұрғылау тізбегін көтеріп-түсіру, айналдыру мүмкіндігімен қамтамасыз етуге арналған. ЛҚЖ құрамында айналмалы превентор роторлық бұрғылауда, ұңғыны кері жууда қолданылады.

3.Иілмелі СКҚмен жұмыс жасайтын БҚ арналуы, классификациясы, құрылымы және жұмыс жасау принципі.Бұрғылау қондырғысы - бұл бұрғылау орнында жинақталған және бұрғылау аспабының көмегімен технологиялық операцияларды өздігінен орындауды қамтамасыз ететін бұрғылау машиналарының механизмдерінің және жабдықтардың кешені. Бұрғылау қондырғысының жиынтығына бұрғылау жабдықтары, жуу ерітіндісінің циркуляциялық жүйесінің жабдықтары, лақтыруға қарсы жабдықтар, көтеріп-түсіру амалдарын автоматизациялауға арналған АСП механизмдерінің жинағы және қашаудың берілісін реттегіш және т.б. кіреді. Бұрғылау қондырғыларына қойылатын талаптар техникалық, пайдалану, технологиялық, экономикалық, әлеуметтік және арнайы болып бөлінеді. МЕСТ 16293-82 СЭВ ұсынуы бойынша бұрғылау қондырғысының 11 класы енгізілген, олардың негізгі параметрлері болып ілмектегі рұқсат етілген жүктеме және бұрғылау тереңдігінің шартты диапозоны табылады.

11-билет