16.Липидтер. Липидтердің топтастыруы, қасиеттері, биологиялық қызметтері. Сабынданатын, сабынданбайтын липидтер. Балауыздар. Терпендер. Стероидтар.

Липидтер дегеніміз-табиғи заттар тобы. Олар іс жүзінде суда ерімейді, бірақ полярсыз еріткіштерде ериді. Белоктармен, көмірсулармен қатар липидтер де мал, адам ж/е өсімдіктердің барлық ұлпалар клеткаларының құрамына кіреді. Липид грекше липос-май деген сөзінен шыққан.

Липидтерді химиялық құрамын мен құрылымы жөнінде3класқа бөлінеді:

Қарапайым, күрделі және стероидтер. Арапайым липидтерге май қышқылдары мен спирттердің күрделі эфирлері жатады. Бұл топты триацилглицеролдар мен балауыздар құрайды.

Күрделі липидтерге фосфолипидтер ж/е сфинголипидтер жатады. Сфинголипдтер тобына сфингомиелиндер, цереброзидтар, ганглиозидтар ж/е сульфолипидтер кіреді.

Стероидтар – бұлар стеролдар ж/е олардың май қышқылдарымен құралған күрделі эфирлері.

Табиғи майлар триглицеролдар қоспасынан тұрады. Трицилглицеролдар – бұл үш атомды спирт глицерол мен май қышқылының үш молекуласынан құралған күрделі эфирлер. Майдың құрылымын 1811ж француз ғалымы Шевраль анықтады, ал екінші француз ғалымы М.Бертло 1854ж майды синтездік жолмен алды. Майлардың физикалық қасиеттері. Майардың физикалық және химиялық қаситеттері құрамындағы қышқылдарына байланысты. Мал майы 40-60% қаныққан май қышқылдарынан, 30-35 моноқанықпаған май қышқылдарынан тұрады. Мал майында полиқанықпаған май ұышқылдары аз. Сондықтан мал майы үй температурасында қатып қалады. Жылқы майы мен қаз майында полиқанықпаған май қышқылдары көп. Сондықтан да олардың майы қатпайды. Өсімдік майында қаныққан май қышқылдары аз. Қанықпаған қышқылдар көп. Қанықпаған қышқылдардың құрамы өсімдік түріне байланысты. Зәйтүн майының 79% олеин қышқылынан тұрады. Триацилглицеролдардың иісі жоқ, бірақ төменгі молекулалы май қышқылдары бар триацилглицеролдар дәмі жағымды келеді. Бұл жағдай сүт майы ж/е сары майдың өздеріне тән жағымды дәміне ьайланысты. Майлардың химиялық қасиеттері триацилглицеролдар химиялық тұрғыдан бейтарап инертті келеді. Оларға тән реакциялар. Гидролиз рекциясы. Бұл реакция әсіресе майларға тән нәрсе. Тірі организмде гидролиз реакциясы катализатор әсерімен жүреді, ал организмнен тыс жерде сілті катализатор қызметін атқарады ж/е қыздыру қажет. Егер майдың гидролизденуі сілтінің әсері етуімен жүретін болса ондай реакцияны сабындану д.а. бұл кезде май қышқылдарының тұзы түзіледі, ондай ьұздар сабын д.а. сабын дегеніміз- май қышқылдарының натрий тұздарының қоспасы.

Гидрогендеу реакциясы. Қанықпаған май қышқылының қадығына сутек атомдарын қосады. Әдетте мұндай реакция сұйық майдан қатты май алу мақсатымен іске асырылады. Маргарин өндірісінде саломас алу үшін қолданылады. Мұндағы катализатор –никель н/е платина.

Сабынданатын липитер

Жогаргы молекулалы май кышкылдарынын жане С16 С30 бір атомдык жогары спирттердің курделі эфирлері балауыздың негізін курайды. Балауыздың курамында бос май кышкылдарының спиртттер комірсулар бояушы жане иісті затар болды. Онын курамы курделі. Линол курамында халестерол польмитин белогымен бірігіп коздің тор кабатында журетін химиялык парцессті реттейді. Корганыш белоктар мен лизотцим ферментерінің түзілуніне катысады. А витамині жануарлар организминде болады, балык баурыында, жануарлардын бауырында, жұмыртканың сары уызында , жас сиыр сүтінің майында кезедеседі.Картионоитар орікте сәбізде кездеседі қарнында микорорганизмдерді синтездеп дайындайды.

F витамині : линол кышкылы линолен кышкылы , архидион кышкылы. Поиканыкпаган май кышкылы адам организмінде синезделмейды және ауыстырылмайтын зат.Ауытырылмайтын май кышкылдарына линол кышкылы ғана жатады. Полиқанықпаған май қышқылы клетка мембраналарының құрылымының құрамына кіреді. Ауытырылмайтын май қышқылдарының айтарылқтай қызыметі олар проастотагландиндердің кышкылы,олейн кышкылы капрон кышкылы коп болды. Балауыз метеболизмнің сонгы онімі болып табылады. Ол жұка кабык турінде орналасады жане корганыш кызыметін аткарады. Балауыз су куыстарында жануарларга кажетті ол кустардың кауырсынында жануарлардың терісіне су жұкпайтын касет береді. Аранын ар 8 кг балынан 1 кг балауыз жиналады проастотагландиндердің алғы затты болып келеді. Простотогландиндердің

Көптеген биологиялык працессте реттеуші касиетті бар нерв жүйесінің кан айналу жүйесінің жұмысына жылтыр бұлшық еттердің жиырылуына катысады.

Сабынданбайтын липидтер: терпендер, стероидтар (құрылысы,өкілдері). Холестерин: құрылысы, қасиеттері, организмдегі рөлі. Стероидтар сабындалмайтын липидтерге жатады,сілтілі гидролизде сабын түзілмейді.Олар жануарлар,өсімдіктер ұлпаларында және микроорганизмдерде кездеседі.Стеридтер дегеніміз-стеролдар мен май қышқылдарының күрделі эфирі.Адам және мал организмінде холестерол және стеридтер таралған.Стеридтер құрамына көбінесе стеарин қышқылы,олеин қышқылы кіреді.Холестеролдың әлсіз амфипатиялық қасиеттері бар және ол жануарлар клеткасы мембранасының негізгі бөлігі.Холестерол жануарлар ұлпасында жиі кездесетін өте маңызды стеролға жатады.Жануарларда холестеролдың 90%бауырда ацетиль-А-коферменттен синтезделеді.Холестеролдың бір молекуласы түзілу үшін 18 молекула ацетиль-КоА жұмсалады.Холестеролдың және оның эфирлерінің көбеюі қатты ауруға-атеросклерозға әкелуі мүмкін.Холестерол мөлшері көбінесе қан аортасында,артериялық тамырларда липидтік түйіршіктер жиналып сақталады,олар холестеролдан және оның күрделі эфирлерінен тұрады.Осы процесс атеросклероздың белгісі.Қанда холестерол мөлшерін нормада ұстауға тағамның құрамы және кейбір дәрілік заттар көмекші болады.Қан плазмасында холестеролдың көпшілігі белокпен байланысқан түрінде липопротеин түрінде тасымалданады.