17.3. Parallel qo‘zg‘atishli generator

O‘zgarmas tok generatori o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish prinsipi shunga asoslanganki, avvaldan magnitlangan mashinaning magnit tizimi, uzoq vaqt kichik bo‘lsada (to‘la magnit oqimning 2-3%) qoldiq oqim F_qold saqlaydi. Yakor aylanganda qoldiq magnit oqim F_qold yakor chulg‘amida EYK E_qold induktivlaydi. Uning ta’sirida qo‘zg‘atish chulg‘amida kichik tok hosil bo‘ladi. Agar qo‘zg‘atish chulg‘ami MYUK ham magnit oqim F_qold bilan bir xil yo‘nalishda bo‘lsa, u holda u bosh qutb magnit oqimini oshiradi. Bu, o‘z navbatida, generator EYKni oshiradi, undan qo‘zg‘atish toki yana ortadi. Shunday jarayon generator kuchlinishi qo‘zg‘atish zanjirida kuchlanishlar pasayuvi bilan muvoza-natla­gungacha, ya’ni bo‘lgunga qadar davom etadi.

17.5-rasm. Parallel qo‘zg‘otishli generator sxemasi (a) va yu.i tavsifi (b)

17.5,a-rasmda paral­lel qo‘zg‘atishli gene­rator elektr sxemasi va 17.5,b-rasmda generatorning yu.i. tavsifi (1 egri chiziq), hamda qo‘zg‘atish zan­jiri­ning volt-amper tavsifi (2 egri chiziq) keltirilgan.

A nuqtasi o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish jarayonining tugaganiga mos keladi, chunki aynan shu A nuqtada bo‘ladi.

Generator qo‘zg‘atish jarayonining tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘zgarmas tok generatori o‘z-o‘zini qo‘zg‘atishi uchun quyidagi shartlar bajarilishi zarur:

a) mashina magnit tizimida qoldiq magnetizm mavjud bo‘lishi;

b) qo‘zg‘atish chulg‘ami shunday ulanishi kerakki, unda qo‘zg‘atish chulg‘amining MYUK bilan qoldiq magnit oqimi F_qold yo‘nalishlari bir xil bo‘lsin;

d) qo‘zg‘atish zanjiri qarshiligi kritik qarshilikdan kichik bo‘lsin;

e) yakorning aylanish tezligi kritik tezlikdan katta bo‘lishi.

Parallel qo‘zg‘atishli generatorning o‘z-o‘zini qo‘zg‘atish jarayoni faqat bir yo‘nalishda bo‘lishi mumkiligi uchun, generator­ning yu.i. tavsifi koordinata o‘qining faqat bir kvadrantida bo‘lishi mumkin.

Parallel qo‘zg‘atishli generatorning yuklanish va rostlash tavsiflari mustaqil qo‘zg‘otkichli generator tavsiflaridan deyarli farq qilmaydi.

Parallel qo‘zg‘atishli o‘zgarmas tok generatorining tashqi tavsifi (17.6-rasm, 1 egri chiziq) mutaqil qo‘zg‘otkichli (2 egri chiziq) generatorning tashqi tavsifiga nisbatan bikrli-gi kamroq. Bunga sabab, parallel qo‘zg‘atishli gene-ratorda yuklanish ortishi bilan kuchlanishning pasa-yishining mustaqil qo‘zg‘at-kichli generatordagi ikki sababga (yakor reaksiyasi va yakor zanjirida kuchlanishlar pasayuvi), uchinchi sabab qo‘shiladi - yuqoridagi ikki sabab tufayli qo‘zg‘atish tokining kamayishi.

17.6-rasm. Parallel qo‘zg‘otishli generator tashqi tavsifi

17.4. Aralash qo‘zg‘atishli generator

Aralash qo‘zg‘atishli genera­tor­da (17.7,a-rasm) parallel va ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘amlari mavjud. Qo‘zg‘atish magnit oqimi, asosan parallel qo‘z­g‘atish chulg‘ami yordamida hosil qilinadi. Ketma-ket chulg‘am, aksariyat parallel chulg‘am bilan mos (chulg‘amlar MYUKlari qo‘shilishi uchun) ulanadi.

YU.i. rejimida generator faqat parallel qo‘zg‘atish chulg‘amiga ega, chunki . YUklanish ulangandan so‘ng ketma-ket chulg‘amning MYUK paydo bo‘ladi va magnit tizimni magnitlaydi, yakor reaksiyasi va yakordagi kuchlanishlar pasayuvini kompensatsiyalaydi.

Shu sababli tashqi tavsif bikrligi ortadi (17.8, b-rasm), ya’ni yukla­nish ortishi bilan gene­rator kuchlanishi o‘zga­rishsiz qoladi. Agar istemolchining klemma­larida (liniyaning oxiri­da) kuchlanish o‘zgarishsiz qolishi talab etilsa, u holda ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘ami o‘ramlari soni shunday oshiriladiki, bu chulg‘am MYUK liniyadagi kuchlanishlar pasa­yuvini xam kompensatsiyalasin (1 egri chiziq).

17.7-rasm. Aralash qo‘zg‘otishli generator ulanish sxemasi (a)