Va uning tashqi tavsiflari (b)

Qo‘zg‘atish chulg‘amlari qara­ma-qarshi ulanganda, yuklanish ortishi bilan kuchlanish keskin pasayadi (3 egri chiziq). Bu ketma-ket qo‘zg‘atish chulg‘am­ining MYUK parallel qo‘zg‘at­ish chul­g‘ami MYUK bilan qarama-qarshi yo‘nalishda bo‘lib, uni magnit­sizlashi bilan tushuntiriladi. Chulg‘am­larni qarama-qarshi ulash maxsus belgi­langan generator­larda qo‘llanilib, tashqi tavsif­ning keskin tushuvchi bo‘lishi uchun qo‘llaniladi.

22-mavzu. O‘zgarmas tok motorlaridagi fizik jarayonlar. Motorni ishga tushirish. O‘zgarmas tok mashinalari maxsus turlari.

O‘zgarmas tok motori qaytarilish xususiyatiga ega, ya’ni u motor va generator rejimlarida ishlashi mumkin. Shu sababli, agar o‘zgarmas tok mashinasini o‘zgarmas tok manbaiga ulansa, u holda yakor va qo‘zg‘atish chulg‘amlarida toklar oqadi. Yakor tokining qo‘zg‘atish magnit oqimi bilan o‘zaro ta’siri natijasida yakorda elektromagnit momenti M hosil bo‘ladi. Bu moment generatordagi kabi tormozlovchi emas, balki aylantiruvchi moment bo‘ladi.

18.1-rasm. Motor yakorida teskari-EYK (E_a) yo‘nalishi

Elektromagnit moment ta’sirida yakor aylana boshlaydi, ya’ni mashina motor rejimida ishlaydi, bunda tarmoqdan elektr energiya istemol qiladi va uni valdagi mexanik energiyaga aylantiradi. Motor ishlashi jarayonida, uning yakori magnit maydonda aylanadi. Natijada, yakor chulg‘amida EYK induktivlanadi, uning yo‘nalishini “o‘ng qo‘l” qoidasi yordamida aniqlanadi. O‘zining xususiyati bo‘yicha motor EYKi generatorning yakor chulg‘amida induktivlangan EYKdan farq qiladi. Lekin, motorda EYKning yo‘nalishi yakor toki yo‘nalishi ga qarama-qarshi bo‘ladi, shu sababli uni yakorning teskari ta’sir etuvchi EYKi (teskari-EYK) deyiladi (18.1-rasm).

O‘zgarmas aylanish tezligi bilan ishlayotgan motor uchun kuchlanishlar (EYK) tenglamasi quyidagicha yoziladi

(18.1)

(18.1) dan shu ma’lum bo‘ladiki, tarmoqdan motorga keltirilgan kuchlanish teskari-EYK va yakor zanjiridagi kuchlanish pasayuvi bilan muvozanatlanadi. Ifoda (18.1) asosida yakor toki quyidagicha bo‘ladi

(18.2)

Tenglama (18.2)ning ikki tomonini yakor tokiga ko‘paytirib, yakor zanjiri uchun quvvat tenglamasini aniqlaymiz

(18.3)

bunda - yakor chulg‘ami zanjiridagi quvvat; - yakor chulg‘a­mi zanjiridagi quvvat isroflari.

Ifoda ning mohiyatini aniqlash uchun, quyidagi o‘zgar­tirish kiritamiz

yoki

Biroq, (15.24) ifodaga ko‘ra

u holda (18.4)

bunda yakor aylanishining burchak tezligi; motorning elektromagnit quvvati.

Demak, ifoda motorning elektromagnit quvvatini aks etadi.

Ifoda (18.3) ni o‘zgartirib, (18.4) ni e’tiborga olib quyidagini olamiz

.

Ushbu tenglamaning tahlili shuni ko‘rsatidiki, motor validagi yuklanish ortishi bilan, ya’ni elektromagnit moment M ortishi bilan, yakor chulg‘ami zanjiridagi quvvat , ya’ni motor kirishi­dagi quvvat ortadi. Biroq, kuchlanishning qiymatini o‘zgarmas qilib ushlaganimiz ( ) tufayli, motor yuklanish­i­ning ortishi bilan yakor chulg‘amidagi tok ham ortadi.

O‘zgarmas tok motorlari qo‘zg‘atish usullariga qarab, generator­lardagidek, o‘zgarmas magnitli motorlar va elektro­magnit qo‘zg‘a­tish­li motorlarga ajratiladi. Elektromagnit qo‘zg‘atishli motor­lar qo‘zg‘atish chulg‘amlarining yakor chulg‘ami bilan ulanishiga qarab parallel (shunt) qo‘zg‘atishli, ketma-ket qo‘zg‘atishli (series) va aralash qo‘zg‘atishli (kompaundli) motorlar turkumiga bo‘lina­dilar.

Yakor EYKning analitik ifodasiga ga ko‘ra motor yakori aylanish tezligi (ay/min)

EYKning qiymatini (18.1) ifodadan olib, ga qo‘ysak

,

ya’ni yakor aylanish tezligi kuchlanishga to‘g‘ri proporsional va magnit maydon qiymatiga teskari proporsional ekan. Bu fikrning fizik tushunchasi shunday tushuntiriladi: kuchlanishning ortishi yoki magnit oqimning kamayishi ayirmaning ortishiga; o‘z navbatida, bu tok ning olib keladi [(18.2)ga qarang]. Buning natijasida miqdori ortgan yakor toki aylantiruvchi moment­ni oshiradi, agar shunda yuklanish (qarshilik) momenti o‘zgarmay qolsa, yakor aylanish tezligi ortadi.

Ifoda (18.5) ga ko‘ra, motor aylanish tezligini, yakor chulg‘amiga keltirilayotgan kuchlanish , asosiy magnit maydon F (qo‘zg‘atish toki ) yoki yakor zanjiri qarshiligini o‘zgartirib boshqarish mumkin ekan.