Oqıw 3 kl

bizlerge:

— Balalar! Búgin sonday ıqlas

penen

oynayıq.

Keshegi Narbaydıń gápine taba

bolmayıq. Jan-

tánimiz benen ayanbay

tártipli

túrde bir-birińe

qarap oynań, — dedi hámmemizge

isenimli túrde.

— Kóremiz búgin kimniń utarın, — destik

hámmemiz birden. Oyın

baslanıp

ketti.

Maqset

nársege qayta-qayta

shertip

tur.

Báribir

haq

haqlıǵına shıǵadı.

Narbaydıń

inisi

de

tártipti

buzıńqırap shaybanı

aydınnıń ortasına qattı qaǵıp

jiberip tur. Onı balalar

Jiyenbay «jalaq»

der

edi.

Olar bizlerge qarsılas komandadan.

Mine,

taǵı

shaybanı aydınnıń ortasına

qaray

qaǵıp

jiberdi.

Biziń

komandanıń

hújim

jasawshısı

Ǵániy

shay-

banı quwıp ketti.

—

Toqta!

Qayt

keynińe, oyılasań. Aldıńda

jılıw bar, — dep

dawısımnıń barınsha baqırdım.

Dawısımdı Ǵániy

esite almadı. Aytqanımday-aq

jılıwǵa

oyıldı

da

ketti.

Hámmemiz

solay

qaray

shıbınday ushtıq. Endi ne

islew

kerek? Ǵániy

bolsa muzǵa tırmasıp

shıǵa

almay

atır. Janına

jaqınlaw hámmemizge

de qáwipli. Men balalarǵa:

qolıńızdan birińiz qattı

etip uslań, —

dedim.

Tap

solay etip qolımızdıń

ushın Ǵániyge

sozdıq.

Ǵániy

bolsa jan-táni menen

tırmasıp

sırtqa shıǵa

almay

batıp-shúmip atır. Zorǵa degende

shıǵarıp

aldıq.

Ǵániy

bolsa

mayǵa

túsken tıshqanday bolıp

úskini

qashıp

dir-dir

etedi.

Narbayda

shırpı

bar

eken.

Jaǵadaǵı qamıslardan

jıynastırıp

ot

jaqtıq.

Ǵániydi

Azat

shalbarın,

Maqset

jempirin

berdi.

Qalǵan

balalar bolsa jıńǵıldı ákelip ottı gúrletti.

Ǵániyge:

—

Qalaysań

Ǵániy,

tońbadıń

ba?

— desem:

— Joq, tońbadım. Raxmet,

doslarım,

sizlerdiń

bunday ǵamxorlıǵıńızǵa, — dep kúldi.

Solay etip, ot basında ısınıp, Ǵániydiń

kiyimlerin

de

keptirip

aldıq. Sol kúngi

oyınnıń utısı biziń komandaǵa sheshildi. Kún

qansha suwıq

bolsa da,

bizlerdiń

bekkem

awızbirshiligimizge

tásirin tiygize almadı.

Ǵániydi

awırıp qalarma

dep edik. Erteńine

azanda

oqıwǵa

kúlip-oynap

birge

bardıq.

Men

dúnyada

1.

Maqset óz komandasına qanday tapsırma berdi?

2.

Birinshi goldı kim ótkerdi?

3.

Narbay nege ashıwlandı?

4.

Jiyenbay

jalaq kim

edi?

5.

Ǵániy suwǵa qalay barıp qaldı?

6.

Dosları

onı qalay

qutqardı?

Ziywatdin

Zamatdinov

1.

14-yanvar qanday bayram?

2.

Biz Ana-Watandı qalay qorǵaymız?

3.

Sizler

Watanıńızǵa qanday úles qosa

alasız?

4.

Qosıqtı

túsinip oqıń.

Degeley*

Kúnde

azanda

quraq

sumkanı

iynimizge

asınıp

alıp,

ishine bir

zaǵaranı tıǵıp

mektepke

bara-

barǵansha juwırısamız. Ayaǵımızda qonıshı

dizemizden asqan sherim etik. Ol da

júrsek

tirsegimizdi

ǵayzaydı. Bir kúni

Baymurat maǵan:

—

Ha,

Elmurat jora,

etik

eki bastan

ayaǵı-

etigimizdi qoltıǵımızǵa qısıp

juwırısa bereyik. Áne,

sonda hámme

balalardan

burın oqıwǵa baramız,

— dedi. Onıń

bul aytqanı

shep bolmadı. Úyden

«mektep qaydasań» dep, góne

sheldi

jaǵalap

shapqılasıp otıramız.

Kún de bara-bara

ayaz

tartıp

ketti.

Ayaqtaǵı

etiktiń ısıwı

az,

bas

kiyimimiz

de

joqtıń

qasında.

Malaqay

da

qáhát.

Meniń qulaǵımnıń tońǵanına apam:

— Elmuratjan,

aǵań

malaqay

ákelgenshe aǵań-

nıń

góne

degeleyin kiyip

oqıwǵa

bara tur.

Oqıwıń-

nan

qalsań

bolmas,

shıraǵım,

—

dedi basımnan

sıypap.

— bas

kiyimniń

bir

túri.

*degeley

Erteńine

azanda

aǵamnıń

degeleyin

kiyip

oqıw-

ǵa bardım.

Barıwdan balalar degeleydi

hárqaysısı bir

kiyip

kórip,

biraz kúlisip

aldı.

Kúni

menen ermegi

men

boldım.

Ábden

qoymaǵan

soń muǵallimge

aytıp

berdim.

Keyin

barıp balalar mazaqlaǵandı qoydı.

Erteńine mektepte mendey degeley, jataq malaqay

kiygen balalar

biraz

kóbeye

basladı.

Qıs ótip, kún jılıǵannan

soń

degeleyin

ózine

qaytarıp berdim. Bilmeymen,

aǵamnıń

bası

ıssılamay ma,

úyde

chay

iship

otırsa

da,

bir

jerge

barsa

da,

jumıs

islese

de

degeleyin

basınan

sirá

taslamaydı.

Sóytip

júrgende

bir

kúni aǵamdı armiyaǵa

shaqırttı. Úyde

kewilsizlik payda boldı. Men de

ózimdi

úlken

adamlarday

sezip,

salmaqlı

bola

basladım.

Gúzdiń

keliwi

menen

eginlerdiń

aldı

jıynala

basladı.

Bir

kúni

apam

júweriniń

ortasınan

qırshılǵan tarı

qırmanǵa

góne

kamzoldı

tayaqqa

ildirip,

ushına

aǵamnıń bayaǵı men kiygen

degeleyin

qaraqshı

etip

ildirip

qoyǵanın

kórip

qaldım. Degeleydi kórip

aǵam yadıma

túsip

biraz muńayıp

qaldım.

Meni

aǵam janınday

jaqsı

kóretuǵın

edi. Degeley gónetozlaw bolsa da

dárriw aldım da, qaǵıp-qaǵıp jiberip, úyge

kelip

diywaldaǵı

jıńǵıl

qazıqqa

ildirip

qoydım.

Bir

kúni úkem men joqta ildiriwli

turǵan

degeleydi

kesew

menen

túrtip

túsirip,

oynap

basına

kiyipti. Keyin onı taslap,

dalaǵa

oynap

ketipti.

Jollı

degen

iytimiz

bar

edi,

ózi oyınshıl,

soǵan

tap

bolar

ma?! Degeleydiń

góne

astarın

tislep,

jırtıp taslaǵan eken. Juwırıp barıp

iytti

quwıp

jiberdim

de,

degeleydiń

astarınıń

astınan

puldıń

ushı shıǵıp turǵanın kórip

qaldım.

Ádewir

aqsha

eken. Men onıń neshe som ekenin

sanay

almadım. Keshte apama berdim.

Apam puldı kórip

biraz

quwanıp qaldı.

malaqay

satıp

áperemen»,

dep

júr

edi,

ákeń.

So-

nıń

arasınsha,

ózi

armiyaǵa

ketip

qaldı.

Al,

pu-

lın

qayda

qoyǵanınan

biyxabar

edim,

—

dep qam-

sıqtı ol.

Puldı

apam

aldı

da,

men

degeleydi

taza

bir

tartımday

bóz

oramalǵa

túyip,

puxtalap

joqarılaw

qaǵılǵan

jıńǵıl

qazıqqa

ildirip

qoydım.

T.

Tóremuratov

1.

Urıs

waqtında

balalar

qalay

kún keshirdi?

2.

Bala ákesiniń degeleyin ne ushın qádirledi?

3.

«Sherim»

degen

sózdiń

mánisin

muǵallim

arqalı

túsinip

alıń.

4.

Gúrrińdi oqıp,

mazmunın

sóylep

beriń.

Árepbay

Xalmuratov

1.

Qosıqta ne haqqında jazılǵan?

2.

Sizlerdiń de

ájaǵalarıńız áskeriy

xızmetke

barǵan ba?

3.

Ájaǵalarıńızdan

áskeriy xızmet haqqında sorap

bilip

alıń.

4.

Olar

qaysı bólimde xızmet etkenin sorap,

doslarıńızǵa

aytıp beriń.

ULLÍLARDAN ÚYRENEMIZ

Dosnazarov

kelgende

1924-jılı gúz

aylarınıń bir kúni

edi. Sabaqlar qızıp júrip atır.

Tánepis

waqtı

bolmay-aq

mektep

qońırawınıń shıńǵırlaǵan dawısı

shıqtı.

Muǵallimler

óz klasınıń

oqıwshıların qatarlastırıp dizip

qoydı.

Muǵallimlerdiń birewi

ortaǵa shıǵıp:

— Qaraqalpaq

xalqına

erkinlik

alıp kiyatırǵan Allayar Dosnazarov

degen jası úlken keshe Tórtkúlden

faeton

arba menen shıǵıp, búgin Shımbayǵa

kiyatır

eken.

Dosnazarovtıń aldına shıǵıp kútip

alamız!

kóshe

boylap baslap alıp

keldi.

Bir

waqıtları: Dosnazarov

kiyatır!

Dosnazarov

kiyatır!

— dep bir torı atlı

shawıp keldi. Sonıń

arasında

faeton arbanıń qońırawınıń shıńǵırlaǵan

dawısı

esitildi. Há demey-aq

qos at

jekken faeton

arba qos ayaqlap jetip

kelip

topqa

aralastı.

Faetonnıń

ishinen

arıqtan

kelgen

sarı

tatar

jigit

shıqtı. Bul Dosnazarovtıń járdemshisi

Paxratdiyin

Shunshaliev degen adam eken. Onnan

keyin

páskeltekten

kelgen

sarı

sınlı

kisi

shıqtı.

Ol

Allayar

Dosnazarov

eken.

Dosnazarov faetonnan shıǵıwdan-aq,

bir

nársege

qattı quwanǵan adamlarday

bolıp

«Aǵayinler!»

dep

baqırıp jiberdi.

Miting baslandı. Sheshenler sóz sóyledi. Ondaǵı

meniń esimde eles-eles qalǵanı: «Jasasın,

erkin

qaraqalpaq!

Qaraqalpaqqa erkinlik

alıp

bergen

Dosnazarov jasasın!» — degen sózler

boldı.

Sol

kúni

keshte Shımbaydıń qaq

ortasınan

aǵıp

turǵan Kegeyli arnasına

salınǵan

bálent

payapıldıń

qasındaǵı «Qala aqsaqallarınıń jayı»

dep

atalatuǵın

jayda

úlken

jıynaq bolıp,

onda

Allayar

Dosnazarov

sóz

sóyledi.

Terezeden

basımızdı tıǵıp

tıńlap

turdıq. Dosnazarovtıń «jas

balalardı oqıtıw

kerek»

— degen sózleri

dalaǵa

jańǵırıp

esitilip turdı.

Qallı Ayımbetov

1.

Allayar

Dosnazarovtı

xalıq

qalay

kútip

aldı?