Oqıw 3 kl

Meniń oylaǵanımday bolıp, aradan

yarım

saattay

waqıt

ótkende

meniń qasıma sol

sumkasın

umıt

qaldırǵan hayal

keldi.

—

Kóptiń

nesiybesi,

hadal

zattıń

iyesine

buyır-

ǵanına qara,

mınaw meniń sumkam

edi,

— dedi.

—

Birden avtobus

kelip

soǵan

hámmemiz

mindik

te

kettik.

—

Men

dasturxandı qasımdaǵı Gúlxan alıp

mingen

shıǵar

dep

oylasam,

ol

meni

alǵan

shıǵar

dep

oylaptı. Bir-birimizge isenip qalıppız.

—

Men

úyge

ketpey

sumkanı

baǵıp

otırman,

—

dedim

oǵan.

Sonda

jolawshı hayal sumkanıń

awzın

ashtı.

Ishinen

maǵan

bir

bólek

pechenie

hám

qaltasınan

mıń som aqshanı shıǵarıp

uzattı.

—

Bul

mennen saǵan súyinshim bolsın dep,

jolawshı

hayal

qayta-qayta alǵıs

aytıp

ketti, —

dedi

sózin

juwmaqlap

Quwat.

Uljan

apa

balasınıń

bul

isine

júdá ırza boldı.

Xalmurat

Saparov

1.

Quwat

úyine ne ushın

quwanıp

keldi?

4.

Hadallıq haqqında óz pikirlerińizdi bildiriń.

5.

Gúrrińdi oqıp, mazmunın aytıp beriń.

XALÍQ AWÍZEKI DÓRETPELERI

Jaqsılıqqa jaqsılıq

(Qaraqalpaq xalıq ertegi)

Ótken

zamanlardıń

birinde,

zulımlıq

penen

dańqı

shıqqan

bir patshanıń

elinde

Barzıw

degen

ataqlı

mergen

bolıptı. Usı mergendi xan óz sarayına

xızmet

etiwge birneshe mártebe shaqırıptı.

Talabı

baslaptı. Qısqıǵa shıdamaǵan

mergen bir

túnde

bala-shaǵası

menen basın alıp dus kelgen

jaǵına

qaray

kóship

ketipti.

Kóp

júristen

keyin

Barzıw

bir

bayterektiń

janına

kelip,

ózleriniń sharshaǵanın

shıǵarıw ushın

dem alıwdı oylap júklerin túsiripti.

Barzıw bala-shaǵasına quslardıń, qoyan,

kiyiklerdiń

góshlerin

jegiziw

maqsetinde

ańǵa

shıǵıp

ketipti.

Oq jayınıń tek

ǵana eki oǵı

bar

eken.

Kesh

bolıp qas

qarayǵanǵa

shekem

onıń

aldınan

bir

de

ań

shıqpaptı.

Bir terekke

jaqınla-

ǵanda, shúykildegen qustıń palapanlarınıń dawısın

esitip,

juwırıp

barıp,

terektiń

basında

uyaǵa

jaqınlap

qalǵan

jılandı kóripti. Uyada kepterdiń

úsh

balası

menen anası shırıldap turǵan

eken.

Kóp

irkilip

turmay bir oǵı menen jılandı

atıp

túsirip

kepterdiń palapanların ólimnen qutqarıp,

óz

jayına

ketipti.

Kóp

júristen júdá sharshaǵan

hám ańlardı

taba almaǵan Barzıw bir

patshanıń

diywaldan

qorshalǵan

qorǵanınıń janına

kelip,

hayran

bolıp

turǵanda,

bir dáw kelip,

onı uslap

alıp,

óltir-

ótinish

etken

menen

dáw

kelisim

bermepti.

— Jaqsı adamzat! Seniń

menen keliseyik,

biraq

shárt

sol,

anaw

biyik

minaranıń

basında

turǵan

qońırawdı kórdiń be? Sonı bir atqanda tiygizseń

óltirmeymen.

Eger

de

tiygize

almasań

óletuǵınıń

dı umıtpa! — depti dáw.

Kúnniń

qarańǵı

túsip

baratırǵanı,

qońırawdıń

alısta biyik turǵanı Barzıwdı qansha

oylandırǵanı

menen ilajsızdan kónipti.

Oq

jaydı

qolına alıp,

gózlep turıp atıp jiberipti.

Oq

dál

tiyse,

qońı-

rawdan

ses

shıǵıwı

kerek.

Kóp

waqıtqa

shekem

ses shıqpaptı. Azdan keyin

qońırawǵa bir nárseniń

tiygen

sesti

esitilipti. Dáw

jigitti ólimnen qutqarıp,

mergenligine tańlanıp jónine ketipti.

Barzıw hayran bolıp, qorǵandı

jaǵalap

ketip

baratırsa, bası mılja-mılja

bolıp qanǵa boyalıp

jatqan

kepterdi

kóripti.

Sonda

ǵana

Barzıw bayaǵı

oq

jay

atılǵannan

keyin

kóp

waqıtqa

shekem

qońırawdıń sestiniń esitilmey turǵanınıń sebebin

túsinipti. Óytkeni, tiykarında oq

qońırawǵa

tiymegen

eken.

Kepter

palapanların

ólimnen

aman

alıp

qalǵan

jigittiń

basına

ólim

qáwpi

dóngende,

oǵan

járdem

beriw —

jaqsılıqqa jaqsılıq

etiw

ushın,

jigittiń

oq

jay

atıwın kútip

turıp,

oǵan

oǵı

tiymegen

soń, qońırawǵa barıp ózin-ózi

bası

menen urǵan eken.

«Jaqsılıqtı bilmeytuǵın

jan

bolmaydı»

degen

xalıq

sózi

usınnan

qalıptı.

1.

Barzıw

ne

ushın

kóship

ketti?

2.

Ol ne

maqset penen ań awlawǵa

shıqtı?

3.

Kepter

Barzıwǵa

ne ushın jaqsılıq etti?

4.

Tekstten

Barzıw

kepterge

etken

jaqsılıqtı

tawıp

oqıń.

Hiyleker

qoraz

(ertek)

Burınǵı

ótken

zamanda

bir qoraz

aǵashtıń

basında tań

ala gewgimde shaqırıp

turǵan

eken,

bunıń

dawısın esitken bir saǵal qorazdıń

qasına

kelipti.

—

Haw, qoraz jora, siz tań

atpay

atırıp

kimlerdi qıyquwlap

shaqırıp

turıpsız?

—

depti

saǵal.

Sonda

qoraz:

—

Doslarımdı awqamlasıp

jumıs

islewge

shaqırıp

atırman, — depti.

—

Olay

bolsa

qoraz

jora

tómenge

tús,

ekewimiz

birge

joldas bolıp barayıq, — depti saǵal

qorazǵa.

—

Házir

meniń

jerge

túsiwge

qolım

tiymeydi.

Usı shaqırıwım

menen

uyqıda

jatırǵan

joldaslarımdı

oyatıwım kerek. Eger

de

seniń awqamǵa qosılıp jumıs

islegiń

kelse,

anaw

aldıń

da kóringen jaydıń qasında

basshımız tawıqlardı kútip

otır,

sen

de

sol

káraǵa

bara

ber. Men de seniń

izińnen

baraman, —

depti.

Saǵal qorazdıń siltewine

quwanıp, «kóp tawıqtıń

ústinen shıǵatuǵın boldım»

degen

úmit penen qorazdıń siltegen

jerine

baradı.

Saǵal

tawıqlardıń qorasında shońqayıp otırǵan bir

tazını

kórip,

birden

tapıraqlap qashıptı. Saǵaldıń

qashıp

baratırǵanın kórgen

tazı

bas

salıp

quwıp

saǵaldı

tutıp

alıptı. Sonda

saǵal

tazıǵa:

xabarlassam, «sen kóp

keshigip qalıpsań, bas-

shımızǵa tezirek

jet» dedi. Sonıń menen asıǵıp

kiyatırǵanım edi,

iymanlı bolǵaysız, meni jiberińiz,

— dep jalınıptı.

Sonda

tazı saǵalǵa:

jibergen

eken. Sol tawıqlardı

bárha qorǵap júriwshi

basshısı

biz bolamız,—dep saǵaldıń bel

omırtqasın

úzip, onı óltirip, terisin tósek

etip

alǵan

eken.

Hiyleker

qorazǵa hám tazıǵa

tawıqlardıń

bári

de

raxmet

aytıptı.

1.

Qoraz saǵalǵa

ne

dedi?

2.

Saǵal

nege quwandı?

3.

Saǵaldıń tazı menen ushırasıwı.

4.

Sizler

úy

qusları

hám

úy

haywanlarınıń

atların dápterińizge

jazıp

alıń.

Maqtanshaq

qasqır

(ertek)

Bir

topar

qasqırlardıń

ishinde

basqalarına

qara-

ǵanda

kúshlirek

bir

ash

qasqır

bar

eken. Ol

janındaǵı qasqırlardı, nesiybesinen

ayırıp,

olarǵa

kún bermeytuǵın bolıptı. Onnan

keyin

ash

qasqır

joq waqıtta qasqırlar

bir

jerge

jıynalıp

oylasıptı.

«Qay

jerde

kórsekte

ash

qasqırdı «jolbarıs» dep

atayıq» degen pikirge kelipti.

Ash

qasqır

kelgen

waqıtta

wáde

boyınsha

qasqırlar

onı

«jolbarıs» dep

ataptı. Bul sóz ash

qasqırǵa

oǵada unaptı.

Endi

b u r ı n ǵ ı d a n

b e t e r

g á r d i y i p ,

«dúnyada

mennen

zor,

mennen

kúshli

haywan

joq»

degen

qıyalǵa

ketipti.

Kúnlerden

bir

kúni

qasqırlar toparlasıp ketip

baratırsa, dalańlıqta jayılıp

júrgen

esap-sansız

qoylardıń ústinen

shıǵıptı.

— Hey jolbarıs, sen

kúshliseń, sen batırsań, —

dep maqtaptı qasqırlar

ash qasqırdı. — Bizlerge

birneshe qoydı óltirip berseń,

toyıp alar edik. Bul

oljanı

kórip,

kózlerińiz

jaynap ketti ǵoy.

Ol qayılshılıq bildiripti

de qoylardıń jayılıp

júrgen jerine barıp,

eki

qoydıń qarnın jarıp

taslaptı. Qasqırlarǵa oń túsip hárqaysısına bir-bir

sannan tiyip toyıptı da alıptı.

Bular jolın dawam

ete

beripti.

Sol

júristen

júrip, bir seyisxanaǵa

ushırasıptı. Ishke úńilip

qarasa,

bir

árebi

at tur eken. Qasqırlar

jáne de

kórip

turmız,

siziń kózińiz

jaynap

ketti.

Bul

nadan

attıń

da

qarnın

jarıp

taslasań

bir

toyıp

alar

edik»,

—

depti.

Ash

qasqır

ózinshe

mardıyıp baylawlı

attıń

qasına

jetip

barıptı da

onıń sanına

jabısa beripti.

Árebi

at qasına

kelgen

qasqırdıń

qolayın

alıptı

da

tap

qaq

mańlayına

kelistirip bir

tewipti.

Ash

qasqır

attıń

tuyaǵınıń páti menen úsh adımday

jerge

barıp

domalap túsipti. Onı kórip

turǵan

qasqırlar júregi jarıla jazlap basınıń awǵan jaǵına

qaray qashıptı.

Birneshe

saattan

keyin

bayaǵı qasqır

ózine

ke-

lipti.

Biraq

ta,

endi

onı

heshkim

«jolbarıs»

dep

saqlaygór, —

dep

úyinen

shıqpastan jatatuǵın

bolıptı.

1.

Ash qasqırdı ne ushın «jolbarıs» dep atadı?

2.

«Jolbarıs» qanday «mártlik»

kórsetti?

3.

Ertekti

oqıp,

mazmunın

aytıp

beriń.

Kóp jıl burın

jer

ústinde

úsh ulı menen ákesi

jasaptı. Ulları bir-birinen

artıq bolıp,

jaqsı

jigitler

bolıp

jetisipti.

Ákesi

olarǵa

bılay

dedi:

— Balalarım, álem gezip,

ellerge sayaxatqa shı-

ǵıń. Adamlardı kórip hám qanday da

bir

kásipti

úyreniń. Ishińizde qaysısıńız

jaqsı

ónerdi

iyelep

qaytsańız,

men

soǵan

óz

úyimdi

miyras

etip

qaldıraman.

Aǵayinler saparǵa atlandı.

Úsh

jıl

jat

ellerde

gezip hám úsh jıldan keyin

tap

oylasqanday bir

kúnde

ákesiniń

úyine

qaytıp

kelgen.

—

Assalawma

áleykum, aǵa,

—

depti

olar.

Tap

sol

waqıtta atızlıqta

bir

qoyan zıńǵıp

kiya-

tırǵan edi.

—

Oh,

—

dep

qıshqırdı

kishkene

balası. —

Maǵan keregi de

usı

edi.

Ol lágen menen sabındı

alıp, onı

kópirtip

qoyannıń izinen

jetip

aldı

da,

eki

shekesi

menen

tumsıǵına jaǵıp tasladı. Ol áne

sonday

sheberlik

penen qırdı. Bir

jerin kesken

de

joq.

Bir

qılın

qaldırǵan da joq.

— Qatqan jumıs, — dedi

aǵası. Qolıń jeńil

eken. Ol gápin aytıp

awzın jumǵan

da

joq, jolda

baratırǵan

bir arbaǵa

kózi

tústi.

sheberligime

qara

endi,

aǵa. Ortanshısı

arbanıń

izinen

juwırıp

ketti

de, oǵan jetip

alıp,

shawıp

baratırǵan attıń

ayaǵındaǵı taǵaların

barıp

aldı

da, ornına tazadan

taǵa

qaqtı.

—

Pákize

jumıs, — dedi

aǵası. Tuwısqanınıń

islegeninen bir de kem emes.

Sonda úlken

balası

bılay

dedi:

—

Aǵa,

maǵan

da

óz

ónerimdi kórsetiwge

ruqsat

ber.

— Meyli, — dedi aǵası, — Kórset!

Tap

sol

waqıtta

sheleklep

jamǵır quyıp

ketti.

Úlken

balası

qolına qılıshın aldı da, tas

tóbesinde

tezlik

penen

aylandırdı. Kóz iliw múmkin

bolmay

qaldı.

Onı

sonshelli

tez aylandırǵanlıqtan

ústine

jamǵırdıń bir

tamshısı tambadı. Jamǵır quyǵan

ústine

quydı.

Biraq,

úlken

balası qılıshtı

tez

aylandırıp tap

bastırmanıń ishinde turǵanday ústi-

basın

qurǵaq

saqlap

qaldı.

Jamǵır

tamshıların

qılısh jolatpadı.

Aǵası

bunı

kórip

tańlandı

hám

balasına

bılay

dedi:

—

Sizlerdiń hámmeńiz de epshil usta —

ónerpaz

ekensizler. Men sizlerdiń qaysı birińizge

úydi

miyrasqa

taslap

ketiwdi

bilmey

turman.

Hámmeńiz

birge

tura

qoyıńlar.