Oqıw 3 kl
.pdf
Hámme birden shadlanǵaymız, Ókpe-giyne tarap ketkey, Jaqsılıqqa qarap ketkey, Biyǵárez bolǵay elimiz,
Abadan bolǵay jurtımız, Abadan bolǵay kúnimiz, Dúnyaǵa dańqımız jayılǵay,
Pútkil jáhán qayıl qalǵay. Shaǵla Qaraqalpaqstanım, Baylıǵıńız asıp-tasqay,
Doslar máńgi qushaq ashqay, Balalarım, sizler ándamlı, «Bes»ke oqıǵaysız mudamı. Bolǵaysız ádepli-ikramlı, Salamatlıq jáne en jayǵay, Júzlerińiz bolsın ayday! Tilegimizdi quday bergey,
|
Kózińiz |
máńgi |
jaqsılıq kórgey! |
|
|
|
|
|
|
Ábdirazaq |
Seyitjanov |
1. |
Shayır |
bizge |
qanday |
tilek bildiredi? |
|
2. |
Siz |
doslarıńızǵa Jańa jılda qanday |
tilek |
||
bildire alasız? |
|
|
|
||
3. |
Qosıqtı |
oqıń. |
|
|
|
81
Jańa jıl
Suwlar qatıp tońlaǵan, Terekte japıraq qalmaǵan, Qıstıń ózi qızıq-aw,
Áynekke naǵıs torlaǵan.
Aǵashlar qarǵa malınǵan,
Appaq kórpe jamılǵan,
Qar jawǵanda quwandıq,
Kóp eken onı saǵınǵan.
Sırǵanadıq qarǵa biz,
Tolıp turdı ortamız,
Kórinbey qaldı keshegi,
Biyday atız, arpa atız.
Qutlı bolsın jańa jıl,
Bolǵay jılım dana jıl.
Qar kóp bolsa — nan kóp der,
Xalıq quwanıp baratır.
Ziywatdin Zamatdinov
1.Jańa jılda qanday ózgerisler júz beredi?
2.Ne ushın qar kóp bolsa, nan kóp bolatuǵının
ata-anańızdan |
sorap |
biliń. |
3. Qosıqtı |
yadlap |
alıń. |
82
Jumbaq
Bir pálekte on eki túynek,
Altawı ashshı, altawı dushshı.
Jumbaqtıń sheshimin tabıń.
Sportshı
Asqar inim azanda, Shınıǵıwlar oynaydı, Úkesi bar, oǵan da,
Úyretiwdi oylaydı.
Kúnde erte umıtpay,
Shınıǵıwǵa qunıqqan,
Som deneli polattay,
Deneleri shınıqqan.
Sportshı bop eliniń,
Qorǵamaqta namısın,
Tuwıp ósken jeriniń,
|
|
Alıp talay alǵısın. |
|
|
|
Árepbay |
Xalmuratov |
1. |
Asqar |
qanday bala? |
|
2. |
Siz |
sport penen shuǵıllanasız ba? |
Qaysı túri |
menen? |
|
|
|
83
3. «Saw denede sap aqıl» degen naqıldıń mánisin túsinip alıń.
4.Qosıqtı yadlap alıń.
Shana
... Bıyıl qısta onshelli suwıq bolmadı. Qar da jawmadı. Qaytama qıstıń kúnleri jawın jawmas edi. Ǵarrı hayran qaldı.
|
|
|
Sonsha jıl jasap qısta jawın |
||
jawǵanın |
kórgen emes... Búgin bolmasa erteń kún |
||||
suwıtar, |
onnan |
keyin |
qar jawatuǵın shıǵar dese, |
||
azanda |
appaq |
qıraw |
túskenin |
kóredi. Kún jáne |
|
ısıp ketedi. Shanaǵa |
bir, |
hawaǵa |
bir kóz salǵan |
||
tınımsız |
aqlıqları atasına tınıshlıq |
bermedi. |
|||
— Ata, qashan qar |
jawadı? |
|
|||
—Nege jawmaydı?
—Shananı qashan aydaymız?
— |
Dekabr, Yanvar, |
Fevral ayları |
qısqa jatpay |
||
ma? |
|
|
|
|
|
Ǵarrı |
ne |
derin bilmedi. Erteń qar |
jawadı |
deyin |
|
dese jawmay qalsa... Ol da bolmaydı. |
Aspandı |
bult |
|||
qaplasa |
ózi |
de qar jawar dep dáme |
etedi. |
Biraq, |
|
ol dámesi |
pushqa shıǵadı. |
|
|
||
— Ata, |
qashan qar |
jawadı? |
|
|
|
84
— Jawar, shıraǵım. |
|
|
|
|
|
|
|
|||||
Aradan |
jáne bir |
kún |
ótedi. |
|
|
|
|
|||||
— |
Aspanda |
qalıń |
bult |
bar |
ǵoy, |
qar |
jawa |
ma, |
||||
ata? |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
— |
Bilmedim, |
shıraǵım. |
Jawsa |
jawar. |
Men |
|||||||
qayaqtan |
bileyin. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
Ǵarrı endi shana satıp alǵanına qıynaldı. |
||||||||||||
Sorawlar |
kún |
sayın |
miyin teser |
edi. |
|
|
||||||
Usı búgin aspandı |
tegis bult qapladı. |
Keshke |
||||||||||
qaray |
átirap |
túnerip |
turdı. |
Kóktegi |
bultlarǵa |
|||||||
qarasa |
|
qar |
bultlarına |
uqsaydı. |
Jáne |
qar |
iyisi |
|||||
shıǵıp turǵan yańlı... |
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
Biraq, kún qıstıń |
kúni |
degendey |
emes, |
jıllı... |
||||||||
Sonnan |
qáwiplense |
de |
boladı. |
|
|
|
|
|||||
— |
Ata, |
búgin qar |
jawa |
ma? |
— dedi oqıwdan |
|||||||
kesh |
qaytqan |
aqlıǵı. |
— |
Kúndi |
bult |
bastı. |
|
|||||
—Jawıp qalar, balam.
Úydegi eki aqlıǵı da |
sırtqa |
juwırdı. |
Azdan |
|||||
keyin |
úyge qaytıp kirdi. |
|
|
|
|
|
||
— |
Ata, juldız |
kórinbeydi. |
Ay |
da |
joq. Dala |
|||
qap-qarańǵı. Qar jawadı ǵoy, |
ya? |
|
|
|
|
|||
Kóp |
kúnnen |
beri |
balalardıń |
gápin |
esitpegenge |
|||
salıp |
shıdaǵan kempir, bul |
saparı |
belinen |
shorta |
||||
qayrılǵan qamıs kibi |
shırt |
etip ashıwlandı. |
|
|||||
— |
Otırıń-á |
túwe... |
Atańız |
qardıń |
baslıǵı |
ma? |
||
Jawsa jawar, jawmasa jawmas. Shana aydamaǵanda ólip baratırsızlar ma?
85
Kishkene |
balalar tım-tırıs |
|
qaldı. |
Jatarda |
jawın |
||||||||
jawıp turǵanın |
kórgen |
balalar |
qıynalıp tońqıldadı. |
||||||||||
— Áy, kerek emes bolsa |
da |
jawın |
jawıp |
atır. |
|||||||||
Shananı aydarsań endi! |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
Ǵarrı |
tań aldında sırtqa |
shıqtı. |
Samal |
turıp, |
úy |
||||||||
aldındaǵı |
|
tereklerdiń |
quwraq |
shaqaları shırtıldap |
|||||||||
sınıp ses berip tur |
|
edi. |
|
Qapını sırtqa |
qaray |
||||||||
ashqanda, |
aspannan |
bir |
túyirden |
appaq |
|
nárse |
|||||||
túsip turǵanın ańladı. |
Sonda da |
ele |
jer |
|
beti |
||||||||
aǵarmaǵan edi. Ol alaqanın jaydı hám oǵan qar |
|||||||||||||
túyirleri |
tústi. |
Qar. |
Sonsha |
kúnnen |
berli |
kútken |
|||||||
qar. Qıstıń kelbetin |
qubıltatuǵın qar! Shıdamsız |
||||||||||||
aqlıqları taqatsızlanıp |
kútken |
qar! |
|
|
|
|
|
||||||
— Jarıqlıq-á, quyıń! Quyıń! — dedi alaqanına |
|||||||||||||
erigen qarǵa sıǵalap |
qarap. — Jerdi appaq kórpe |
||||||||||||
menen jabıń. Aqlıqlarım |
shana |
aydaǵanday |
bolıp |
||||||||||
qalıń jabıń. Men de, |
aqlıqlarım da |
seni |
kúttik. |
||||||||||
Qádemińe |
|
gúl |
pitsin |
seniń, |
|
jarıqlıq appaq |
qar. |
||||||
Ǵarrı |
erte |
turdı. Aqlıqlarınıń |
pısıldaǵan |
murın- |
|||||||||
larınan |
qısıp |
kishkene |
qulaqlarınan |
tartıp |
oyattı. |
||||||||
—Qar jawdı, balalarım. Túrgeliń. Shanańızdı
jerge |
túsirip |
qoydım. Ádep dalaǵa shıǵıp qardı |
||
kórip |
qaytıń, |
onnan soń qalıń |
kiyinip alıń |
da |
shana aydań. Shanańızdı zırlatıń. |
|
|
||
Ǵarrı sol |
kúni aqlıqlarınıń shanaǵa eki-úshten |
|||
minip |
biyikten |
tómen quldırap |
júrgenlerine |
dalaǵa |
86
shıǵıp |
ta, |
úyde tereze aldında |
turıp |
ta |
qaradı. |
||||
Qıstan |
berli |
aqlıqları |
birinshi |
ret |
búgin |
kewilli |
|||
oynap, |
kúndi |
qızıqlı ótkerip atırǵanday edi oǵan. |
|||||||
Biraq, |
eki |
kúnnen |
keyin |
jáne |
jılıttı, |
qar erip |
|||
ketti. |
Endi |
tek kún nurı túspeytuǵın jerlerde |
|||||||
ǵana |
qarlar |
erimesten |
jatır |
edi. |
|
|
|
|
|
—Way-buw mına qar demde erip ketti.
Shananı |
bunnan |
jáne |
tóbege |
baylap |
qoyasań |
ba? |
||||
— dedi |
oǵan aqlıqları. |
|
|
|
|
|||||
— |
Olay etpeymen, shıraqlarım, — dedi ǵarrı |
|||||||||
olarǵa |
túsindirip. |
|
|
|
|
|
|
|
||
— |
Ana, |
erimey |
jatırǵan |
qarlar jáne qar |
kútip |
|||||
atır... |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
— |
Qar |
kútkeni |
qalay, |
ata? |
|
|
||||
— |
Barlıq jerdegi qar |
birden erip |
ketpese, |
onda |
||||||
jáne |
qar |
jawadı |
|
degen |
belgi... qar qardı kútedi. |
|||||
«Qardıń |
basın qar |
alar» |
degen. |
|
|
|||||
— |
Onda |
qar |
jáne |
jawadı |
dese... |
|
|
|||
—He-e, tap sonday. Qar jawadı.
Báribir |
ǵarrınıń aytqanı bolmay |
atır. |
Aqlıqları |
|
onnan: |
|
|
|
|
— |
Qar |
qashan jawadı? Mına |
qardıń basın |
|
qashan |
qar |
aladı? — dep kúnige |
júz |
ret soraydı. |
Ǵarrı |
hár |
saparı: |
|
|
—Jawadı, — dep qısqa juwap beredi.
Biraq, |
ishinen bıyılǵı qıstıń |
sonshama |
qarsız |
bolǵanına |
qıynaladı. Shana |
bolsa ele |
tóbege |
qoyılǵan |
joq. |
|
|
87
Qısta qar jawmaydı |
dep |
aytıwdıń |
ózi |
de |
bir |
|||
túrli. |
Hár máwsimniń |
ózine |
ılayıq belgisi, |
sáni, |
||||
saltanatı bar emes pe? |
Qıstıń |
sáni |
qar |
ǵoy. |
|
|||
Solay etip, bıyılǵı |
qıs qısqa |
hárgiz |
usamastan |
|||||
ótá |
ketti. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ábdimurat |
Atajanov |
|||
|
1. Ǵarrı aqlıǵına |
shananı |
ne |
ushın |
alıp |
keldi? |
||
|
2. Ǵarrı menen |
aqlıǵınıń |
mazasın |
alǵan |
ne |
|||
|
edi? |
|
|
|
|
|
|
|
3.Sizler qısta ne isleytuǵınıńızdı aytıp beriń.
Muzdaǵı oyın
I |
|
|
Awıldıń sırtındaǵı aydında |
gileń balalar |
bolıp |
xokkey oynar edik. Aydın |
awıldan biraz |
qashıq. |
88
Búgin de gezektegi oyın ushın kúnniń suwıǵına
qaramastan aydınǵa qaray jol |
tarttıq. Aydın |
shiy- |
||||||||||
shedey, |
kók-kóńbek |
bolıp tınıp |
turadı. |
|
|
|
|
|||||
Bul |
jer |
bizlerdiń eń bir |
súyikli ornımız. |
|||||||||
Sebebi, |
jazdıń ıssısında suwına shomılıp, ıssı |
|||||||||||
qumına |
awnap, tınıq suwına |
qarmaq qurıp, ház |
||||||||||
etip dem alamız. Bizlerden |
basqa |
da |
úlken |
|||||||||
adamlardıń |
da súyikli ornı. Qısta |
bolsa |
|
shiyshe- |
||||||||
dey tegis |
muzında konki tewip |
jarısamız. |
Bul |
|||||||||
aydındı |
kópshilik adamlar «bulaq» |
dep |
te |
ataydı. |
||||||||
Sebebi, |
aydınnıń suwı hesh |
waqıtta qurtılǵan |
||||||||||
emes. |
Báhár, jaz aylarında oǵan taza |
ılay |
suw |
|||||||||
jiberiledi. Biraq, |
ishiwge |
suwı |
ashshı. Sonlıqtan da |
|||||||||
qısta ortaǵa barıw qáwiplirek. |
Qaymaqlasıp |
qatpay |
||||||||||
turadı. |
Ásirese, |
onıń |
jazdaǵı sulıwlıǵın |
aytpaysań |
||||||||
ba? Aydınnıń dógeregindegi |
japıraqları suwǵa |
|||||||||||
malınıp |
turǵan |
nuw |
qaraǵay qamıslar. |
Qamıslıqqa |
||||||||
uya salıp palapanların ushırıp |
júrgen |
alma |
bas |
|||||||||
úyrekler |
hám |
taǵı |
basqa quslardıń |
aydın |
|
ústinde |
||||||
sayrasıp |
ushıp |
júrgeni |
adamǵa |
lázzet baǵıshlaydı. |
||||||||
Búgin |
de kúndegishe oyın |
eki |
tárepke |
bólinip |
||||||||
qızıp |
ketti. Birinshi komandanı Azat basqaradı. |
|||||||||||
Ekinshi |
komandanı Maqset. Ortada júretuǵın sudya |
|||||||||||
ádettegidey |
Narbay. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
Narbay |
bizlerge |
ne |
aytsa |
soǵan |
baǵınamız. |
|||||||
Sebebi, |
ol |
bizler |
bilmeytuǵın xokkey |
|
haqqında |
túrli |
||||||
tártipti |
sol |
|
sheship beredi. |
Hátteki, |
televizordan |
|||||||
89
xokkey bola qalsa awqat jemewine qayıl. Qaysı komanda menen qaysı komanda oynaǵanın, qaysı
komandanıń utqanın, |
kimniń shtrafnoy bolǵanı |
|||||||||
ushın |
shıǵarıp |
|
jiberilgenin |
túsigin |
qaldırmastan |
|||||
aytıp beredi. Sonlıqtan |
da |
onıń |
aytqanların durıs |
|||||||
shıǵar, |
— dep tártibine «lábbay» dep baǵınamız. |
|||||||||
Al, sál |
nárseniń ústinde eregise qoysań: |
|
|
|||||||
— |
Háy, sen |
bileseń |
|
be, |
ya |
men |
bilemen |
|||
be? Qoysań-á |
olay bolmaydı, |
bolmasa |
oyınnan |
|||||||
shıǵarıp |
jibereyin |
be? |
Sudyanıń |
erki |
ózinde |
dep |
||||
maqtanıńqırap ta qoyarı bar. |
Keshe |
de |
|
biziń |
||||||
komanda utıwı |
|
kerek |
edi. |
Azattıń |
komandasın |
|||||
jaqsı oynadıǵa shıǵarıp utıstı |
solarǵa |
berdi. |
||||||||
Biraq ta, oǵan Maqsettiń komandasınıń balaları |
||||||||||
kelisim |
bermey ókpelesip qaldı. |
Bul waqları teń- |
||||||||
be-teń |
bolsın, kimniń utatuǵının |
erteń |
kóremiz, |
|||||||
báribir |
Azattıń komandası utadı, — dedi nıǵızlap |
|||||||||
mardıyıp. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
— Yaqshı, kóremiz, — desti biziń komandanıń |
||||||||||
balaları ǵawırlasıp. |
|
|
|
|
|
|
|
|||
1. |
Balalar aydında qanday oyın oynadı? |
|
|
|||||||
2. |
Komandalardı kim basqardı? |
|
|
|
||||||
3. |
Xokkey oyınına kim sudyalıq etti? |
|
|
|||||||
4. |
Balalar |
nege ókpelesip qaldı? |
|
|
|
|||||
5. |
Qısta |
oynaytuǵın |
oyınlarıńız haqqında |
aytıp |
||||||
beriń.
90