Ana tili 4-kl
.pdf
3.Gimndi naması menen yadlap júriń.
197-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli kelbetlik sózlerdi qoyıp, kóshirip jazıń.
.... qala, .... qız, .... oramal, .... tas. |
|
|
Tiyisli sózler: sulıw, |
qalıń, kórkem, úlken. |
|
198-shınıǵıw. Tekstti oqıń. Kelbetlik sózlerdi |
tabıń. |
|
|
Ájiniyaz |
|
Ájiniyaz Qosıbay ulı |
1824-jılı Moynaq |
rayonınıń |
«Qamıs bóget» degen jerinde tuwılǵan. |
|
|
Ákesi Qosıbay shayır |
hám mergen adam bolǵan. |
|
Anası Naziyra sózge sheshen, dilwar hayal bolǵan.
Ájiniyaz |
jaslayınan-aq oqıwǵa |
berilgen |
ziyrek hám |
|
shaqqan |
bala bolıp ósti. Ol |
Xiywa |
medreselerinde |
|
bilim |
alǵan, óz xalqınıń eń oqımıslı shayırı. |
|||
1. |
Kelbetlikler qanday sorawlarǵa |
juwap |
beredi, aytıń. |
|
Kelbetlik sózler zattıń túr-túsin, sapasın, kólemin, mazasın, qásiyetin, salmaǵın bildirip, qanday? qaysı? sorawlarına juwap beredi.
Mısalı: Sulıw qız, mazalı qawın, qızıl gúl, jaqsı bala, awır júk, qattı metall.
199-shınıǵıw. Bir-birine sáykes keletuǵın atlıq hám kelbetlik sózlerdi baylanstırıp jazıń.
92
Ilimpaz, jazıwshı, muǵallim, mámleket, imarat, qız, kelinshek, jigit, qala, ullı, talantlı, álpayım, qúdiretli, jańa, shıraylı, ádepli, gózzal, sulıw.
Úlgi: Talantlı, jazıwshı.
1. Kelbetlik sózlerge tiyisli sorawların qoyıń.
2.Kelbetlik qaysı orında jazıladı?
200-shınıǵıw. Berilgen |
kelbetlik sózge sáykes atlıq sózlerdi |
tawıp kóshirip jazıń? |
|
quwanıshlı |
qalıń |
ziyrek |
taza |
dáwjúrek |
shıraylı |
Úlgi: Taza hawa.
1.Kelbetliklerdıń qanday máni bildirip turǵanına itibar beriń.
201-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń.
Sur qozı
Tuwıldı mine sur qozı.
Gáwharday bop tur ózi.
Emip atır anasın, Tirishe eken bul qozı.
(Sadıq Nurımbetov).
1. |
Qosıqtaǵı kelbetlik sózlerdi tabıń. |
2. |
Tirishe sóziniń mánisin bilip alıń. |
93
202-shınıǵıw. Kelbetliklerdi mánisine qaray toparlarǵa bóliń.
Móldir, qıp-qızıl, dámsiz, shıraylı, appaq, turıshlı, ashshı, aq, qara, qońır, góne, qattı, jumsaq.
Zattıń túri: sulıw, gózzal.
Zattıń dámi: mazalı.
Zattıń reńi: qıp-qızıl.
Zattıń sapası: jańa,
1.Kelbetlikler zattıń qanday belgilerin bildirip tur?
203-shınıǵıw. Kóp |
noqattıń |
ornına tiyisli |
kelbetliklerdi qoyıp, |
kóshirip jazıń. Tiyisli |
sorawların qoyıń. |
|
|
...shash,....sıyır, |
... qala, |
... burısh, |
... shóp. |
Kerekli sózler: ala, súmbil, ashshı, góne, kók,
1.Qálegen úshewin gáp ishinde keltirin.
204-shınıǵıw. Qawıstıń ishindegi sorawlardıń ornına kelbetlik sózlerdi qoyıp, kóshirip jazıń.
(Qanday?) aspan, (Qanday?) suw, (Qanday?) kóylek, (Qanday?) bult, (Qanday?) terek, (Qanday?) kóshe.
Kerekli sózler: móldir, kók, qara, keń, aq, taza.
1. Kelbetlik sózlerdi túbir menen qosımtaǵa ajıratıwǵa bola ma?
94
Tiykar kelbetliklerdi túbir menen qosımtaǵa ajıratıwǵa bolmaydı. Mısalı: sarı, ash, toq, qońır,
úlken, tómen, qara.
205-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına atlıq sózlerdiń tiyislisin qoyıp, kóshirip jazıń.
1.Jańa, biyik...
2.Aq, sarı...
3.Kishi, pás....
Kerekli sózler: imaratlar, gúller, orınlıqlar.
Túbir sózlerge sóz jasawshı qosımtalardıń qosılıwı arqalı dórendi kelbetlik jasaladı.
Mısalı: kewilli, aqıllı, maqtanshaq, elsiz, tapqır, qorqaq.
206-shınıǵıw. Naqıl-maqallardı kóshirip jazıń.
Jalqawdıń janı tatlı,
Miynettiń nanı tatlı.
Jaylawı otlı boladı.
Malı sútli boladı.
Bilimli mıńdı jıǵadı,
Bilekli birdi jıǵadı.
1. Dórendi kelbetliklerdi tawıp, astın sızıń. Qalay jasalǵanlıǵına itibar beriń.
95
2.Kelbetliklerdi túbir hám qosımtaǵa ajıratıp aytıp beriń.
207-shınıǵıw. Atlıq sózlerdıń mánisine qarap kelbetlik sózlerdi qosıp, kóshirip jazıń. Qosımtasınıń astın sızıń.
Qıyal, qoyan, mákan, oqıwshı, tún, suw, jaw, qız, muzday, bilgish, tilsiz, aysız, qorqaq, qutlı, ushqır, sawatlı.
Kelbetlikler sóz jasawshı: -lı-li, -sız, -siz,
-day, -dey, -tay, -tey, -ǵısh -gish, -awıq -ewik, -aq -ek, -iq -ik qosımtaları arqalı jasaladı.
208-shınıǵıw. Túbirleri birdey bolǵan sózlerdi dıqqat penen oqıń. Tiyisli sorawların qoyıń.
Miywe, miyweli, miywesiz, oy, oylı, oysız, bil, bilgish, bilim, bilimsiz, bilimli, tay, tayǵaq, súz, súzewik, kes, kesik, tas, tastay, qawın, qawınday.
Úlgi: Miyweli,...
1.Kelbetlik sózlerdi úlgi boyınsha terip jazıń.
209-shınıǵıw. Berilgen sózlerdiń arasındaǵı ayırmashılıqlardı bilip alıń. Sózlerdiń hárbirin gáp ishinde keltirip jazıń.
Kóylek, kóyleksheń, talap, talapshań.
Shaqır, shaqırawıq, kór, kórgish.
96
Úlgi: Bala jaqsı oqıwǵa talaplandı (ne qıldı?). Ol talapshań (qanday?) bala.
1.Sózlerdiń mánisi ne sebepten ózgerip tur?
210-shınıǵıw. Berilgen sózlerden qosımtalardıń járdeminde kelbetlik jasań.
baqır, qaraw, tártip, saya, polat.
1. |
Payda bolǵan kelbetliklerdiń hárbirine baylanıslı gáp |
qurap |
jazıń. |
2.Kelbetlik sózlerdiń astın sızıń.
211-shınıǵıw. Jańıltpashtı jańılıspay oqıń.
Basqalar kótere almaǵan,
Awır júkti kótere alaman.
Tayǵaq muzdan tayǵanamastan.
Tayǵanaqlamay óte alaman.
1.Sulıw etip kóshirip jazıń, Kelbetliktiń astın sızıń.
212-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń.
Tóbemizde quyash máńgi,
Jarqıraydı anamızday.
Turmısımız sulıw, sánli,
Awıl menen qalamız bay.
1. |
Kóshirip jazıp, sorawlarǵa awızsha juwap |
beriń. |
|
2. |
Turmısımız qanday? Awıl menen |
qalamız qan- |
|
day? |
|
|
|
7—Àíà |
òèëè, 4 |
97 |
|
|
|
|
|
213-shınıǵıw. Oqıń. Qanday degen sorawlarǵa juwap beretuǵın sózlerdi aytıp beriń.
...Men salpıldaq ayaq kiyimimdi asıǵıp ayaǵıma ildirdim de, sırtqa shıqtım. Qarasam, biziń tarǵıl pıshıq emes. Kirttaqanday, tırnaǵına shekem qap-qara, bir bala pıshıq, mayǵa túsken tıshqanday bolıp, esikte tur.
Sózlik
Kirttaqanday — kishkene
214-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
Tabanı jalpaq,
Qumǵa batpaǵan.
Asıqpay salmaqlı,
Adım atlaǵan.
Iri deneli,
Shıdamlı shólge,
Júgińdi kóterer,
Paydalı elge.
1. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń astın sızıń.
2.Kelbetlik sózler neni sıpatlap tur?
215-shınıǵıw. Tásirli etip oqıń.
Jawın-shashınlı gúz kúnleriniń biri edi. Kún batıp, gewgim túse basladı. Bir waqıtta sırtqı esik betten
98
qandayda bir pıshıqtıń múńlı miyawalaǵan dawısı esitiledi.
—Áziz, tarǵıl pıshıǵıń dalada, jawınnıń astında qalıp qoyıptı ǵoy, balam, —dedi apam.
(Alp Sultan).
1. Mazmunın óz sózińiz benen aytıp beriń.
2.Kelbetlik sózlerdiń jasalıwına itibar beriń.
216-shınıǵıw. Berilgen sózlerdi oqıń hám mánisi boyınsha
toparlarǵa |
bólip jazıń. |
Tebewik, parasatlı, domalaq, kishipeyil, awır, saqıy, |
|
súzewik, |
qıysıq, erinshek, tep-tegis, tártipli, biyik. |
Úlgi: 1. Kólemi hám mólsheri: jeńil.
2.Minez-qulıq: tebewik
1.Adamlarǵa tán bolǵan belgilerdiń astın sızıń.
2.Tebewik, súzewik sózlerin ǵ sózlerin ǵáp ishinde keltirip jazıń.
Sorawlar:
1. |
Kelbetlik |
dep qanday sózge aytıladı? |
|
2. |
Tiykar kelbetliklerdiń ózgeshiligi nede? |
||
3. |
Dórendi |
kelbetlikler qalay |
jasaladı? |
|
|
§ 23. |
Sanlıq |
217-shınıǵıw. sózlerge itibar beriń. sózleri menen sózleri menen
Tekstti |
oqıń. |
Qara hárip penen jazılǵan |
Sanlıq |
sózlerdi |
ózi baylanısıp turǵan atlıq |
birge kóshiriń. |
|
|
99
Altı jasar, segiz jasar |
hám on jasar |
úsh |
bala |
balıq |
|||
awlawǵa shıqtı. Qarmaqların suwǵa tasladı. Shelegin |
|||||||
suwdan |
otız adım alısıraqqa qoydı. Uslaǵan balıqların |
||||||
shelekke |
saldı. |
|
|
|
|
|
|
— Qansha |
balıq usladıq? — |
dep soradı |
balalardıń |
||||
úlkeni. |
|
|
|
|
|
|
|
—Menińshe, |
eliwdey |
balıq |
usladıq, |
— |
dedi |
ortan- |
|
shısı. |
|
|
|
|
|
|
|
Genjetay balanı balıqtı sanap keliwge jiberdi. Gen- |
|||||||
jetay bala tek |
jigirmaǵa shekem sanap biletuǵın edi. |
||||||
|
|
|
|
|
(Serik |
Baytuqaev). |
|
Sanlıqlar zattıń sanın, qatar tártibin, muǵdarın, shamasın bildirip, qansha? neshew? neshinshi? degen sorawlarǵa juwap beredi.
Mısalı: bes qız, tórtinshi klass, altınshı kún.
218-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. |
|||
Biziń |
klasta jigirma altı |
oqıwshı bar. |
||
Báhárde mektepke |
on |
túp júzim nálin alıp keldi. |
||
Segiz |
oqıwshı bel, bes |
qız |
shelek alıp kelgen. Ekewi |
|
birge |
nál |
otırǵızdı. |
|
|
1.Sanlıq sózlerdiń astın sızıń. Tiyisli sorawların qoyıń.
219-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli sanlıq sózlerdi qoyıp, kóshirip jazıń. Sanlıqlardıń astın sızıń.
100
Men ... -jılı tuwıldım.
Meniń ... úkem ... ajapam bar.
Bizler ... jayda turamız. Ajaǵam ... klasta oqıydı.
220-shınıǵıw. Oqıń. Sanlıq sózlerge itibar beriń.
Birinshisi sanaq san.
Balalar onı súyipti,
Ekinshisi atlıq sóz,
Bildirip tur biyikti.
Usı ekewi qosılsa,
Qubla bette jer atı,
Xalqımızǵa súyikli.
(Bes tóbe).
1. Tiyisli sorawların qoyıń, sanlıqlardıń ayırmashılıǵın túsindiriń.
221-shınıǵıw. |
Kóp |
noqattıń |
ornına tiyisli |
sánelerdi qoyıp, |
|
tekstti oqıń. Sanlıqlardıń sorawın |
qoyıń. |
|
|||
... -jıl ... -sentyabr — Ǵárezsizlik bayramı. |
|||||
... |
-jıl ... |
-dekabr — |
Qaraqalpaq tili bayramı. |
||
... |
-yanvar |
— |
Watan |
qorǵawshılar |
kúni. |
1.Jáne qanday bayramlardıń atların bilesiz?
222-shınıǵıw. Oqıń, mazmunın aytıp beriń. Sanlıqlardı sorawları arqalı anıqlań. Sanlıq sózlerdıń astın sızıń.
101