Ana tili 4-kl
.pdf
onı, shıǵıs sepliginde — onnan, orın sepliginde
— onda túrinde túbiri ózgerip seplenedi.
242-shınıǵıw. |
Kóshirip jazıń. |
|
||
1. |
Nigarxan |
|
maǵan oqıp turıw ushın kitabın berdi. |
|
2. Onı klastaǵı |
barlıq joldasları sıylaydı. 3. Oǵan |
|||
hámme |
súysinip |
qaraydı. 4. |
Bul jumıstı orınlawdı |
|
saǵan |
tapsırdı. |
5. Onda qızıqlı |
kitaplar kóp. |
|
1.Túbiri ózgergen betlik almasıqların tawıp, astın sızıń.
243-shınıǵıw. Men, sen betlik |
almasıqların barıs sepliginde, |
|
ol betlik |
almasıǵın tabıs, shıǵıs, orın |
sepliginde keltirip, hárqaysısına |
ayırım |
gáp qurap jazıń. Olarǵa seplik jalǵawları qosılǵanda, |
|
túbirdiń ózgeriwine ser salıń. |
|
|
Sorawlar: |
|
|
1. |
Almasıq dep nege aytamız? |
|
2. |
Betlik almasıqların aytıp beriń? |
|
3.Betlik almasıqlarınıń sepleniwi dep nege aytamız?
4.Men, sen betlik almasıqların sepleń hám qaysı seplikte
túbiriniń |
ózgeretuǵının aytıp beriń. |
5. |
Ol betlik almasıǵı qalay seplenedi? |
112
§ 27. Feyil
244-shınıǵıw. Berilgen gáplerdi kóshirip jazıń.
1. |
Jazda |
Jaqsılıq meniń |
menen birge |
demalısta |
|
boldı. 2. Ol bizlerge qızıqlı gúrrińler |
ayttı. 3. Muǵallim |
||||
bizlerden úyge berilgen tapsırmanı soradı. 4. |
Oqıwshılar |
||||
sabaqtı |
ıqlas |
penen tıńladı. 5. |
Balalar |
dalada |
oynap júr. |
6.Oǵan hámme tańlanıstı.
1.Zattıń is-háreketin bildiretuǵın sózlerdiń astın sızıp, tiyisli sorawlar qoyıń.
Zattıń is-háreketin bildiretuǵın sózlerdi feyil deymiz.
Feyil sózler ne qıldı?, ne qıladı?, ne qılıp atır?, ne isledi?, ne qılıp júr? t.b. sorawlarǵa juwap beredi.
ne qıldı?
Mısalı: Sultanbek kitap oqıdı.
|
|
ne qılıp |
atır? |
|
|
|
|
|
|
Almagúl tazalap atır. |
|
|
|
|
|||
245-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|
|||
1. |
Aǵam |
Moskvanıń |
sulıw |
qala |
ekenligin |
aytıp |
||
berdi. |
2. Ótken |
háptede |
aǵam menen |
birge |
menen birge |
|||
dárya |
boyına bardıq. |
3. |
Injigúl |
qurdasına |
xat |
jazdı. |
||
4.Aysulıw erteńgi sabaqqa jaqsı tayarlandı.
113
ne qıldı?
Úlgi: Muǵallim tapsırmanı soradı.
1. Zattıń is-háreketin bildiretuǵın sózlerdi tabıń.
2.Tiyisli sorawların ústine jazıp kórsetiń.
246-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń.
1.Quba ǵazlar menen aqquw-tırnalar, Ketken jaqlarınan qaytıp kiyatır, Sestinen saǵınısh sazı ırǵalar, Kórgen-bilgenlerin aytıp kiyatır.
(Reyimbergen Ayapbergenov).
1. Qosıqtaǵı |
zattıń |
is-háreketin bildiretuǵın |
sózlerdi |
tawıp, |
olarǵa tiyisli sorawlar |
qoyıń. |
|
|
|
247-shınıǵıw. |
Súwretlerge qarap, birneshe |
gáp |
qurap |
|
jazıń. Jazǵan gáplerińizdiń ishinde feyil sózlerdi |
keltirip, tiyisli |
|||
sorawlar qoyıń. |
|
|
|
|
1.
114
2.
3.
115
248-shınıǵıw. Baǵananıń sol hám oń jaǵındaǵı gáplerdi bir-birine salıstırıp oqıń.
Samolyot ushtı. Balalar oynadı. Ulbosın sóyledi. Kún suwıttı.
Samolyot ushıp ketti. Balalar oynap atır. Ulbosın sóylep tur. Kún suwıta basladı.
1. Kóshirip jazıp, is-háreketti bildiretuǵın sózlerdiń astın sızıń.
Feyiller |
jay hám |
qospa túrinde qollanıladı. |
|
Jay feyil |
bir feyilden |
ibarat boladı. Mısalı: Men |
|
ayttım. Bunda ayttım |
— jay feyil. |
|
|
Qospa feyiller birneshe feyillerdiń |
dizbeginen |
||
jasaladı. Mısalı: Men |
aytıp berdim. |
Bundaǵı |
|
aytıp berdim qospa feyil. |
|
||
249-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1. Muǵallim sabaqtı qızıqlı etip túsindirdi. 2. Jumısshılar jumıstan qayttı. 3. Balalar stadionda juwırısıp júr. 4. Sultan kitap oqıdı.
1. Jay feyillerdiń astın bir, qospa feyildiń astın eki ret
sızıń.
2. Gáptegi jay hám qospa feyillerge sorawlar qoyıń hám olardıń bir-birinen ayırmashılıǵın aytıp beriń.
250-shınıǵıw. qurap jazıń. Jay sızıń.
Berilgen sózlerdi qatnastırıp, birneshe gáp feyildiń astın bir, qospa feyildiń astın eki ret
116
Jazdı, oqıdı, oynap júr, islep atır, |
qonıp tur, |
ushtı, |
||||||||
qondı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
251-shınıǵıw. Kóp noqattıń |
ornına tiyisli |
feyil |
sózlerdi |
qoyıp, |
||||||
kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1. |
Muǵallim oqıwshınıń |
juwabın ... |
. 2. Kún jarqırap |
|||||||
... . |
3. Jaǵımlı samal |
... . |
4. Hawa kem-kemnen ... |
|||||||
. 5. |
Ol |
úyge |
berilgen |
tapsırmanı ... . |
|
|
|
|||
Kerekli sózler: shıqtı, tıńladı, |
esip |
tur, |
ashıla |
|||||||
basladı, jazıp atır. |
|
|
|
|
|
|
|
|||
1. |
Gáplerdegi feyil sózler qaysı |
zattıń is-háreketin bildirip |
tur? |
|||||||
|
|
|
§ 28. |
Feyildiń betleniwi |
|
|
|
|||
252-shınıǵıw. Oqıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|||
1. |
Paxtalar |
appaq |
bolıp |
ashıldı. |
2. |
Bizler |
mek- |
|||
tep ustaxanasında hár kúni jumıs isleymiz. 3. Men
Tashkentke oqıwǵa baraman. 4. |
Sizler |
mekteptiń baǵına |
||
miywe aǵashların |
otırǵızasız. 5. |
Bizler |
jazıwshılardıń |
|
shıǵarmaların súyip |
oqıymız. |
|
|
|
1. |
Feyil sózlerdiń |
neshinshi bette |
turǵanın |
aytıp beriń hám |
tiyisli |
sorawların qoyıń. |
|
|
|
Feyildiń betlik qosımtaları arqalı ózgeriwin feyildiń betleniwi deymiz. Mısalı: bardım, bardıń, bardı, jazaman, jazasań, jazadı.
117
253-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1.Bizler bir mezgilde oqıymız. 2. Gúllerge waqtı-
waqtı suw quyıp turamız. 3. Bıyıl bizler terek nállerin
kóp otırǵızdıq. 4. Men |
muzıka mektebine qatnay- |
||||
man. |
|
|
|
|
|
1. |
Feyil sózlerdiń |
neshinshi |
bette qollanılıp turǵanın ústine |
||
jazıp |
kórsetiń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
3-bet. |
|
Úlgi: Sádirbay |
oqıwdan |
keldi. |
|||
|
|
|
|
|
|
254-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli betlik jalǵawların jalǵap, kóshirip jazıń.
1. Bıyıl bizler qawın-ǵarbızdı kóp ekti.... 2. Balalar hár kúni bes saat oqıy...ma? 3. Apam erte turıp sıyır saw....
4. Bizler búgin kinoǵa bara... . 5. Men kanalǵa qarmaq saldı... .
Kerekli |
betlik jalǵawları: -ńız, -k, |
-sań, |
||
-dı, |
-m, -mız. |
|
|
|
1. |
Gáptegi feyil |
sózlerdiń qaysı bette |
turǵanın aytıp |
|
beriń. |
|
|
|
|
2. |
Tiyisli |
sorawların |
qoyıń. |
|
118
Feyiller úsh bette, birlik hám kóplik sanda
betlenedi. |
|
|
|
|
|
I |
bet, birlik |
sanda: |
-m, |
-man, -men. Mısalı: |
|
oqıdım, kórdim, oqıyman, kelemen. |
|
||||
Kóplik sanda: -q, -k, |
-mız, -miz. Mısalı: |
||||
oqıdıq, kórdik, oqıymız, kelemiz. |
|
||||
II |
bet, birlik |
sanda: |
-ń, |
-sań, -seń. |
Mısalı: |
oqıdıń, kórdiń, oqıysań, keleseń. |
|
|
|||
Kóplik sanda: -ńız, |
-ńiz, |
-sız, -siz. Mısalı: |
|||
oqıdıńız, kórdińiz, oqıysız, kelesiz. |
|
||||
III bet, birlik |
hám kóplik |
sanda: -dı, |
-di, -tı, |
||
-ti. |
Mısalı: oqıdı, kórdi, qayttı, ketti. |
|
|||
255-shınıǵıw. Gáplerdi oqıp shıǵıń.
1. Sizler telefonnan kim menen sóylestińiz?
2.Men dayımnıń úyine bardım. 3. Sen demalısta
qayda boldıń? 4. |
Bizler mekteptiń janında turamız. |
|
5. |
Sen kitaplardı |
taza uslapsań. 6. Sizler házir ne |
islep |
atırsız? |
|
1. Feyil sózlerge jalǵanǵan betlik jalǵawların aytıń. Olardıń qaysı bette, qaysı sanda turǵanın túsindiriń.
256-shınıǵıw. Dáslep oqıń, keyin kóshirip ja-
zıń.
119
|
|
|
|
Feyillerdiń |
betleniw |
úlgisi: |
||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Bet |
|
|
Birlik |
|
|
|
Kóplik |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
jazdım |
|
|
|
jazdıq |
I |
bet |
Men |
isledim |
|
Bizler |
isledik |
||
|
|
|
|
tayarlanıp atırman |
|
|
|
tayarlanıp atırmız |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
jazdıń |
|
|
|
jazdıńız |
II |
bet |
Sen |
islediń |
|
Sizler |
isledińiz |
||
|
|
|
|
tayarlanıp atırsań |
|
|
|
tayarlanıp atırsız |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
jazdı |
|
|
|
jazdı |
III |
bet |
Ol |
isledi |
|
Olar |
isledi |
||
|
|
|
|
tayarlanıp atır |
|
|
|
tayarlanıp atır |
|
|
|
|
|
|
|
||
|
1. |
Feyillerdiń úsh bette, birlik |
hám kóplik |
sanda betleniwin |
||||
bilip |
alıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
257-shınıǵıw. Islep atır, oynap júr, qayt, jaz, kó- |
|||||||
mekles |
degen |
feyillerdi úsh bette, birlik |
hám kóplik sanda |
|||||
betleń. Feyildiń |
betleniw úlgisinen |
paydalanıń. |
|
|||||
258-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1.Oqıwshılar klasların taza saqlaydı. 2. Házir
hámmesi jawdırasıp kógerip shıqtı. 3. Sizler shembilikte jaqsı jumıs isledińiz. 4. Ana tábiyatımızdıń gózzallıǵın saqlaymız.
120
1. |
Feyil sózlerdiń betlik jalǵawlarınıń astın sızıń. |
2. |
Feyiller qaysı bette, qaysı sanda qollanılıp tur? |
§ 29. Feyil máhálleri
259-shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıp shıǵıp, ondaǵı feyil sózlerdi tabıń.
1.Men aǵama kómeklestim. 2. Jolda izli-izinen
mashinalar júrip |
tur. |
3. |
Paxtakeshler kelesi jıldıń |
|
egisine |
tayarlanajaq. |
4. |
Bizler demalıs kúni dárya |
|
boyına bardıq. 5. |
Erteń |
bizler sayaxatqa baramız. |
||
6. Olar |
jerlerin |
suwǵarıp |
atır. |
|
1. Feyillerdiń qaysı máhálde qollanılıp turǵanın aytıp beriń.
Feyiller úsh máhálde qollanıladı: házirgi máhál, keler máhál, ótken máhál.
Házirgi máhálge islep atırman, sóylep tur, jazıp atır, juwırıp júr.
Keler máhál: barar, keler, oqır, baraman, barajaqpan, jazaman, jazajaqpan, isleymen.
Ótken máhál: oqıdım, jazıp boldı, kómeklesti, otırdı, sóyledi.
260-shınıǵıw. Tásirli etip oqıń.
121