Ana tili 4-kl
.pdf
dostımnan ( ) aldım. 3. Gáwhar úkesin ( ) baqshaǵa apardı. 4. Jańadan otırǵızılǵan tereklerge ( ) waqtı-
waqtı |
suw jiberip turdım. |
1. |
Qara hárip penen jazılǵan sózlerge qawıstıń ishine tiyisli |
sorawların qoyıń.
Kimdi?, neni?, kimge?, nege?, kimnen?, neden? kimde?, nede?, kim menen?, ne menen?, kim tuwralı?, (haqqında?) ne tuwralı? (haqqında?) sorawlarına juwap beretuǵın gáp aǵzasın tolıqlawısh deymiz. Tolıqlawısh bayanlawısh aǵzanıń mánisin tolıqtırıw ushın qollanıladı. Mısalı: Nurpolat inisine (kimge?) kómeklesti. Men aǵam haqqında (kim haqqında?) oyladım.
349-shınıǵıw. Kóshirip jazıp, tolıqlawıshtıń astın sızıń.
1.Aǵashtı pıshqı menen kestim. 2. Miynet adamdı
dańqqa |
bóleydi. 3. |
Shaxsánem |
súwretti jaqsı saladı. |
||
4. |
Men topıraqtı |
oy jerlerge |
jaydım. |
||
|
|
|
|
neni? |
|
|
Úlgi: Bizler tapsırılǵan |
jumıstı isledik. |
|||
|
350-shınıǵıw. Kóp |
noqattıń |
ornına kerekli tolıqlawısh sózlerdi |
||
qoyıp, kóshiriń. |
|
|
|
||
|
1. |
Muǵallim |
sabaqtı |
... soradı. 2. Birge júrgen |
|
... |
sıyla, húrmetle! |
3. Bul |
kitap |
... jazılǵan. 4. Biziń |
|
xalqımız ... súyedi.
162
Kerekli tolıqlawıshlar: joldasıńdı, A. Dosnazarov haqqında, paraxatshılıqtı, Maqsetten.
Úlgi: Men joldasım menen (kim menen?) kinoǵa menen?) kinoǵa bardım.
1.Tolıqlawıshlardıń astın sızıń.
2.Sorawların qasına qawıs ishinde kórsetiń.
351-shınıǵıw. |
Berilgen gáplerdi oqıp |
shıǵıp, pısıqlawısh |
hám tolıqlawıshlardı |
tawıp, aytıp beriń, tiyisli |
sorawların qoyıń. |
|
1. |
Baǵdaǵı pisken miywelerdi terdik. |
2. |
Kólde |
||||||||
júzip |
júrgen |
úyreklerdi |
kórdim. 3. |
Bizler jazda toǵaydı |
||||||||
araladıq. 4. Ayzada Arıwxan menen birge |
mektepke |
|||||||||||
ketti. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
352-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. |
Tolıqlawıshlardıń |
astın |
sızıń. |
|||||||
|
1. |
Muǵallim gúrrińdi |
qızıqlı etip |
aytıp |
berdi. 2. |
|||||||
Ol |
salmanı |
qazdı. 3. |
Ol jolda dostı |
menen ushırastı. |
||||||||
4. |
Balalar |
ushın |
arnalǵan |
kitaplardı |
súyip |
oqıy- |
||||||
man. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1. |
Gáptegi |
tolıqlawısh |
sózler qaysı |
aǵzanıń |
mánisin |
tolıqtırıp |
|||||
tur? |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
163
353-shınıǵıw. Kimdi?, neni?, kimge?, nege?, kim menen?, ne menen? sorawlarına juwap beretuǵın tolıqlawısh sózlerdi qatnastırıp, birneshe gáp qurap jazıń. Tolıqlawıshlardıń gápte qaysı aǵzanıń mánisin tolıqtırıp turǵanın aytıp beriń.
§44. Anıqlawısh
354-shınıǵıw. |
Kóshirip |
jazıń. |
Qara |
hárip penen jazılǵan |
|
sózler |
qanday sorawlarǵa juwap |
berip |
tur. |
||
1. |
Uzın |
(qanday?) |
terektiń |
shaqaları shayqalıp |
|
tur. |
2. Meniń (kimniń?) |
inim |
baqshaǵa qatnaydı. |
||
3.Jıynalıs usı (qaysı?) jerde boladı. 4. Kún
dógerekke nurlı (qanday?) sáwlesin shashıp tur.
Qanday?, qaysı?, qansha?, neshe?, ne shinshi?, kimniń?, neniń? sorawlarına juwap beretuǵın gáp aǵzasın anıqlawısh deymiz. Anıqlawısh kóbinese anıqlaytuǵın sóziniń aldında keledi. Anıqlawısh ózinen sońǵı sózdiń belgisin, sanın, túrtúsin, kimge yamasa nege tiyisli ekenin bildirip, anıqlap keledi. Mısalı: Bazarda túrli (qanday?) jemisler bar. Meniń (kimniń?) inim oynap atır. Klasta jigirma segiz b a l a oqıydı.
355-shınıǵıw. |
Kóshirip jazıp, anıqlawıshlardıń astın |
sızıń.
164
1.Biziń sanatoriyamızdıń miyweli baǵı bar.
2.Keshki salqın samal esip tur. 3. Azanda oqıwǵa
baratırǵan balalardıń |
shadlı dawısları esitilip tur. 4. |
Biziń klasta otız bes |
bala oqıydı. |
1.Tiyisli sorawların anıqlawısh sózlerdiń ústine jazıń.
356-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına anıqlawısh sózlerdi qoyıp, kóshirip jazıń. Anıqlawıshlar qaysı sózdi anıqlap tur?
1. Nókiske ...
sarǵaya basladı. bala oynap júr. 5. Esik aldındaǵı
jaylar salındı. 2. Terektiń ... japıraqları
3. |
Terek astındaǵı sayamanda ... |
4. |
Keshke qaray ... jawın jawdı. |
... |
iyisi ańqıp tur. |
Kerekli anıqlawıshlar: jasıl, biyik, hám, sulıw,
úsh-tórt, kúshli, gúldiń.
357-shınıǵıw. Gáplerdi kóshirip jazıń. Anıqlawıshlardı tawıp, astın sızıń. Sorawların qoyıń.
1.Qúdiretli Ózbekistan Respublikasınıń dańqı,
abıroyı arta bersin! 2. Meniń aǵam Xalıq bilimlendiriw ministrliginde isleydi. 3. Úshinshi klasta otız eki bala oqıydı. 4. Qustıń eti mazalı boladı.
358-shınıǵıw. Gáplerdi oqıp shıǵıń.
165
1.Gúzdiń salqın samalı esip tur. 2. Alısta eki
adam |
júrip kiyatır. 3. Quyash nurlı sáwlesin shashıp |
||||
tur. 4. |
Apamnıń tórt aqlıǵı bar. |
|
|
||
1. |
Anıqlawısh sózlerdi tawıp, tiyisli |
sorawlar |
qoyıń. |
||
2. |
Anıqlawıshlardıń |
qaysı |
sózdi |
anıqlap turǵanın aytıp |
|
beriń. |
|
|
|
|
|
359-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. |
Qanday?, qaysı? sorawlarına |
|||
juwap beretuǵın sózlerdiń |
astın sızıń. |
|
|
||
1. |
Men — ǵárezsiz |
eldiń |
ádiwli |
perzentimen. |
|
2.Jazdıń jaǵımlı samalı adamǵa ráhát baǵıshlaydı.
3.Ádepli oqıwshı ata-anasına sóz keltirmeydi. 4. Bul
mektepte elge belgili ilimpazlar oqıǵan.
1. |
Anıqlawıshlardıń qaysı sózdi anıqlap turǵanın aytıp |
beriń. |
|
§45. Pısıqlawısh
360-shınıǵıw. Oqıp |
shıǵıń. |
Qara hárip |
penen |
jazılǵan |
||
sózlerge |
itibar beriń. |
|
|
|
|
|
1. |
Samolyot |
tez (qalay?) |
hawaǵa |
kóterildi. |
||
2. Ájaǵam awılǵa (qayda?) |
ketti. 3. |
Dárya iyrimlenip |
||||
(qalay?) aǵıp tur. 4. Rayxan |
tapsırmanı qunt |
penen |
||||
(qalay?) orınladı. 5. Poezd |
Tashkentten |
(qaydan?) |
||||
Nókiske (qayda?) |
keldi. |
|
|
|
|
|
166
Qayda?, |
qaydan?, |
qalay?, |
qáytip?, |
||||
qashan? |
sorawlarına juwap |
beretuǵın |
gáp |
||||
aǵzasın pısıqlawısh deymiz. |
Pısıqlawısh feyil- |
||||||
den |
bolǵan bayanlawısh aǵzanıń mánisin |
ke- |
|||||
ńeytedi hám is-hárekettiń |
ornın, waqtın, is- |
||||||
harekettiń |
qalay isleniwin bildiredi. Mısalı: |
Bizler |
|||||
qalaǵa (qayda?) bardıq. |
Ol jumıstı shaq |
||||||
qan |
(qalay?) |
isleydi. Poezd |
keshte |
(qashan?) |
|||
júredi. |
|
|
|
|
|
|
|
Berilgen mısallardaǵı qalaǵa, shaqqan, keshte pısıqlawıshları bardıq, isleydi, aǵıp tur, júredi bayanlawısh aǵzalarınıń mánisin keńeytip, túsindirip tur. Qalaǵa pısıqlawıshı bayanlawısh aǵzanıń ornın, shaqqan pısıqlawıshı bayanlawısh aǵzanıń is-hárekettiń qalay isleniwin, keshte pısıqlawıshı bayanlawısh aǵzanıń waqtın bildiredi.
361-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Pısıqlawıshlardıń astın sızıń.
1.Mallar óriste jayılıp júr. 2. Bizler rayonnan
awılǵa qayttıq. 3. Ayjamal úyden juwırıp shıqtı. 4. Ol pát penen sırǵanadı. 5. Shaxsánem sabaqtı ıqlası menen tıńladı.
qáytip?
Úlgi: Morıdan tútin buwdaqlanıp shıǵıp tur.
167
1. |
Pısqılawıshlardıń tiyisli sorawların ústine jazıp kór- |
setiń. |
|
362-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1. Bizler usı mektepte oqıymız.
átirapına túrli gúller egildi. 3. Murat dógerekke qaradı. 4. Mashina úydiń toqtadı.
2. Mekteptiń tóbeshikke minip tusında birden
1. Pısıqlawısh hám anıqlawıshtıń astın sızıń hám olardıń birbirinen ózgesheligin aytıp beriń.
363-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
Dúrdana, Aydana menen quwırshaq teatrına ketti. Teatrda Shaxsánemdi kórdi. Quyash jarqırap nurın shashıp tur. Feriyza keshte úkelerin oynattı.
1. Pısıqlawısh hám tolıqlawıshtıń astın sızıń.
2.Sorawların ústine jazıp kórsetiń.
364-shınıǵıw. |
Oqıp shıǵıń. |
Ishinen pısıqlawıshtı |
tabıń. |
|
|||
1. |
Paxtalar |
jawdırasıp |
ósip tur. |
2. |
Multfilm saat |
||
jetide |
baslanadı. |
3. |
Bizler erteńine |
aǵam |
menen |
||
Tashkentke kettik. |
4. |
Xojeliden |
Nókiske |
arnawlı |
|||
avtobus júredi. 5. T. Jumamuratov |
Moynaqta tuwıl- |
||||||
ǵan. |
|
|
|
|
|
|
|
168
1. |
Pısıqlawısh qaysı sózdiń mánisin keńeytip turǵanın |
aytıń. |
|
365-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Pısıqlawıshlardıń astın sızıń.
1.Ol mektepten úyine aqırın kiyatır. 2. Mashina
mekteptiń tusında birden toqtadı. 3. Búktiń astınan qoyan zońq ete qaldı. 4. Qaladan kolledjge avtobus penen bardım. 5. Birazdan soń Tashkentten Nókiske samolyot kelip túsedi.
Úlgi: Bizler |
usı mektepte (qayda?) oqıymız. |
1. Pısıqlawıshqa |
tiyisli sorawların úlgidegidey etip kór- |
setiń. |
|
366-shınıǵıw. jazıń. Gúrrińdegi sorawların qoyıń.
«Mektep» degen temada qısqasha gúrriń gáptiń ekinshi dárejeli aǵzaların tawıp, tiyisli Olardıń bir-birinen ózgesheligin aytıp beriń.
Sorawlar:
1.Gáp dep nege aytamız? Gáp mazmunına qaray neshege
bólinedi. Mısallar |
keltirip dálilleń. |
|
|
||
2. |
Gáptiń ekinshi |
dárejeli aǵzaları dep |
nege aytamız? |
||
3. |
Tolıqlawısh dep nege aytamız? Mısallar keltiriń. |
||||
4. |
Anıqlawısh dep |
nege aytamız? |
Ol qaysı |
aǵzanı anıqlaydı? |
|
5. |
Pısıqlawısh dep |
nege aytamız? |
Pısıqlawısh |
qaysı aǵzanıń |
|
mánisin |
keńeytip |
keledi? |
|
|
|
169
§46. Gáptiń birgelkili àǵzàlàrı
367-shınıǵıw. Tómende berilgen gáplerdi oqıp shıǵıń.
1.Aygúl, Tamara birge oqıydı. 2. Gúlsàrà dosları
menen júdá tàtıw, dos. |
3. |
Bàǵdà àlmà, |
anàr, |
ánjir hám júzim ósip tur. |
4. |
Kombàyn oràdı, |
jıynàydı |
hám túyekleydi. |
|
|
|
1. Qàrà hárip penen jàzılǵàn sózlerge dıqqàt awdarıń.
2.Tiyisli soràwlàr qoyıń.
Gápte izli-izinen dizbeklese bàylànısıp, bir soràwǵà juwàp beretuǵın gáp àǵzàlàrın gáptiń birgelkili àǵzàlàrı deymiz. Birgelkili àǵzàlàr eki hám onnàn dà kóp túrinde dizbeklesip keledi. Mısàlı: Mende qàǵàz, qálem hám óshirgish
(ne?) bàr. Azizà jàqsı pishedi hám tigedi (ne qılàdı?).
368-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Birgelkili aǵzalardıń astın sızıń, tiyisli sorawların qoyıń.
1.Seyitmurat mashina menen Xojelige, Shomanayǵa
barıp qayttı. 2. Men juwındım, kiyindim hám awqatlandım.
3.Bizde aq tal, qara tal, májnún tal ósedi. 4. Awǵa
sazan, shortan hám shabaq tústi.
ne qılındı?
Úlgi: Chay demlendi hám ishildi.
170
1. Birgelkili aǵzalardıń qaysı sóz shaqaplarınan bolǵanın
aytıp beriń. |
|
|
|
|
|
|
||
|
|
Birgelkili aǵzalar gápte bir |
aǵzaǵa |
qatnaslı |
||||
|
|
|||||||
|
bolıp baylanısadı. Mısalı: Muǵallim sóyledi, jazdı |
|||||||
|
hám túsindirdi. Direktor muǵallimlerdi |
hám |
||||||
|
oqıwshılardı bayram menen qutlıqladı. |
|
|
|||||
|
|
Birinshi mısalda sóyledi, jazdı |
hám túsindirdi |
|||||
|
degen |
birgelkili |
aǵzalar |
muǵallim |
degen |
|||
|
baslawısh aǵzaǵa qatnaslı bolıp kelip tur. Al, |
|||||||
|
ekinshi |
mısalda muǵallimlerdi |
hám oqıwshılardı |
|||||
|
degen birgelkili aǵzalar |
qutlıqladı degen |
||||||
|
bayanlawısh aǵzaǵa qatnaslı bolıp |
qollanılǵan. |
|
|||||
|
369-shınıǵıw. Oqıń. |
|
|
|
|
|
||
1. |
Bıyıl Ázima, Anipa hám |
Almagúl |
lagerde birge |
|||||
dem aldı. 2. Úyge uzın boylı, sarı sınlı, domalaq |
júzli |
|||||||
bir jigit keldi. 3. Ol |
inisine hám |
qarındasına ǵamxorlıq |
||||||
etedi. 4. Húkimet úyiniń aldında |
aq, sarı, qızıl |
gúller |
||||||
ósip |
tur. |
|
|
|
|
|
|
|
1.Gáplerdegi birgelkili aǵzalardı tawıp, tiyisli sorawlar qoyıń.
2.Bulardıń qaysı aǵzaǵa qatnaslı ekenligin túsindiriń.
370-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Birgelkili aǵzalardıń astın sızıń. Tiyisli sorawların qoyıń.
1. Atası aqlıǵına kóylek hám shalbar ákelip berdi.
171