Ana tili 4-kl
.pdf
3. Balalar juwıra juwıra sharshadı. 4. Jıllı jıllı sóyleseń, jılan ininen shıǵadı.
Bul sózlediń qalay jasalǵanın aytıp beriń.
90-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli jubaylasların tawıp, aralarına defis (-) qoyıp, kóshirip jazıń.
1.Mektebimizdiń dógeregine qatar ... terekler
otırǵızdıq. 2. Kanaldıń rashındaǵı qar jılt ... etip kózdi qamastıradı. 3. Ishki jayda birewler gúbir ... sóyleydi. 4. Men juwıra ... entigip qalıppan.
1.Olar qalay jasalǵan?
2.Qanday sorawlarǵa juwap berip tur?
91-shınıǵıw. Tómendegi jup sózlerdi qatnastırıp, hárqaysısına ayırım gáp qurap jazıń.
Úlgi: Olar úlken-úlken ǵarbızlardı saylap aldı.
Úlken-úlken, juwıra-juwıra, dúk-dúk, pada-pada, jazajaza.
92-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
42
1.Oqıwshılardıń jarısı jılma-jıl ótkeriledi. 2. Ol barlıq
waqıyanı izbe-iz aytıp berdi. 3. Men Ábdiǵappar menen júzbe-júz sóylestim. 4. Shopan qoyların keshte birme-bir kózden ótkerdi.
|
Berilgen |
gáplerdiń ishinen |
jup |
sózlerdi tawıp, astın sızıń |
|||||
hám olardıń |
qalay |
jasalǵanına itibar |
beriń. |
|
|
||||
|
Qaytalanıp |
kelgen |
sózdiń dáslepki jubayına |
||||||
|
|||||||||
|
-ma, |
-me, |
|
-ba, |
-be, |
-pa, |
-pe qosımtaları |
||
|
jalǵanıp keliw |
arqalı |
da jup |
sóz jasaladı. Olardıń |
|||||
|
arasına defis |
qoyılıp |
jazıladı. |
Mısalı: qolma-qol, |
|||||
|
kózbe-kóz, betpe-bet, úyme-úy. |
|
|||||||
|
93-shınıǵıw. Kóp |
noqattıń |
ornına tiyisli |
jubaylasların |
qoyıp, |
||||
jup sóz etip kóshirip jazıń. |
|
|
|
|
|||||
|
Baspa-..., |
|
gezekpe-..., jekpe-..., |
awılma-..., |
awızba-..., |
||||
jılma-..., úyme-..., qolma-..., júzbe-... .
Bul jup sózlerdiń qalay jasalǵanlıǵın túsindiriń.
94-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1.Muǵallim oqıwshılardı atpa-at shaqırdı. 2. Kish-
kene Sultan kórgenlerin birme-bir aytıp berdi.
3.Baǵman baǵqa jılma-jıl jas nállerdi otırǵızadı.
Sózlerdegi -ma-me, -pa-pe, -ma-me qosımtaları qalay jalǵanıp tur?
43
95-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń.
Polat oraǵı qolında, Júrgen talaptıń jolında. Atızdıń ońı-solında,
Júrgen kún-tún oraqshılar.
(Kúnõoja).
Mańlayıńnan aǵızıp ter,
Jaqsı-jamandı sınap kór.
Jaqsı adamnıń keynine er, Sonda jolıń bolar, balam.
(Berdaq).
1. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge itibar beriń.
2.Jup sózlerdiń sıńarların salıstırıń.
Mánileri bir-birine qarama-qarsı sózlerdiń juplasıp keliwinen de jup sóz jasaladı. Mısalı: uzın-qısqa, juwan-jińishke, oń-sol.
96-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1.Hámmemiz jaydıń tez pitiwine erteli-kesh kómek
berdik. 2. Bayram kúni parkte qız-jigit seyil etti.
3.Kúni-túni oqıymız kitap, Bilmey qalsań awhalıń shataq.
(Ábdirazaq Seytjanov).
44
Sózler |
qalay |
juplasqan, aytıp |
beriń. |
|
|||
97-shınıǵıw. |
Berilgen sózlerdi |
oqıń. Mánileri |
qarama-qarsı |
||||
sózlerdi tawıp, jup |
sóz |
jasań. |
|
|
|||
Juwap, |
azıp, |
áste, |
aǵa, |
dushshı, qısqa, soraw, |
|||
tozıp, aqırın, ini, ashshı, uzın, pás, kóp, |
bálent, az. |
||||||
Úlgi: |
Kóp-az. |
|
|
|
|
||
98-shınıǵıw. Tásirli |
etip |
oqıń. |
|
|
|||
1. Sársen hár kúni azanda kórpe-tósegin ózi jıynaydı. 2. Bizler demalıs kúnleri hár túrli oyınzawıqlar ótkerip turamız. 3. Quwat kinoda kórgenlerin asıqpay-albıramay aytıp berdi.
1. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge itibar beriń.
2.Gáplerde qanday sózler juplasıp tur?
Eki |
túbirli sózdiń óz ara juplasıp keliwinen |
jup sóz |
jasaladı. Mısalı: aǵa-ini, kórpe-tósek, |
aǵayin-tuwǵan, oyın-kúlki, qozı-ılaq, jorajoldas.
99-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1.Men jora-joldaslarımdı tez-tezden kórip tura-
man. 2. Jaslar |
úlkenlerdi izzet-húrmet etiwleri tiyis. |
|
3. |
Bizler aǵayin-tuwǵanlarımız benen qatnasıp turamız. |
|
4. |
Yolka aǵashı |
qısı-jazı jasarıp turadı. |
45
Gáplerdegi jup sózlerdiń astın sızıń, olardıń qanday sózlerden jasalǵanın aytıp beriń.
100-shınıǵıw. Jup sózlerdi qatnastırıp gáp qurap jazıń. Tiyisli sorawların qoyıń.
Kúni-túni, barlı-joqlı, úlken-kishi, bet-qol, jora-joldas, oyın-kúlki.
101-shınıǵıw. Oqıń. Jup sózlerge itibar beriń.
Aǵash-paǵash, eshki-peshki, un-pun, chay-pay, |
sál- |
pál, jekpe-jek, nan-pan. |
|
Bul jup sózlerdiń keyingisi jeke turǵanda máni ańlata ala |
ma? |
Ayırım jup sózlerdiń jubayı óz aldına bólek aytılmaydı hám máni bildirmeydi. Tek tiykarǵı máni bildiriwshi sóz benen juplasıp aytılıp, jup sóz jasaydı. Mısalı: nan-pan, qoy-poy, chaypay, bala-shaǵa.
102-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Jup sózlerdiń qalay jasalǵanın aytıp beriń hám astın sızıń.
1. Endi házlesip chay-pay iship alayıq. 2. Bir qıytaq jerge qawın-pawın ektik. 3. Jılǵa-saylardan
46
suw aqtı. 4. |
Jaylawda |
qozı-ılaqlar |
sekirip-sekirip |
|
oynaydı. |
|
|
|
|
103-shınıǵıw. |
Ushıp júrgen sózlerdi oqıń. |
|
|
|
áke |
bala |
qońsı |
qant |
awqat |
jaqın |
az |
shaǵa |
qoba |
sheshe |
azıq |
pant |
juwıq |
|
kem |
1.Mánisine qaray jup sóz jasań.
2.Jubayı óz aldına dara turǵanda máni bildiretuǵın jup sózlerdiń astın sızıń.
JUP SÓZLERDI JUP SÓZLERDI TÁKIRARLAW
104-shınıǵıw. Oqıń.
1. |
Sánemjannıń shashları, |
|
|
|
|
Sap altınday sap-sarı, |
|
|
|
|
Jalt-jult etip turadı, |
|
||
|
Gúl-gúl dónip |
hár |
talı. |
|
|
|
|
(Sadıq |
Nurımbetov). |
2. Insan ata-anasın qanday |
jaqsı |
kórse, ana |
tilin |
|
de sonday jaqsı |
kóriwi kerek. |
|
|
|
47
1. |
Qara hárip penen |
jazılǵan |
sózlerdiń qalay jasalǵanın aytıp |
beriń. |
2. Jup sózlerge |
sorawın |
qoyıń. |
105-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1.Qarlıǵashtıń tumsıǵı súyir bolǵanlıqtan, ol shıbın-
shirkey uslawǵa júdá |
epli |
boladı. |
2. |
Qarlıǵash |
shı- |
bın-shirkeylerdi, qurt-qumırsqanı awqat |
etedi. 3. |
Qoy- |
|||
eshkiler otlaqlı jerge |
jayılmaqta. |
4. |
Aqsúńgúl |
qurbı- |
|
qurdasları menen tez-tez |
kórisip |
turadı. |
|
||
Gáplerdegi jup sózlerdi tawıp, astın sızıń.
106-shınıǵıw. Jumbaqtı oqıń hám sheshimin tabıń.
1.Qanat, quyrıq, kekili bar, Qoqırayǵan sekili bar, Waqtı-waqtı aytatuǵın Ǵo-ǵo-ǵoq qosıǵı bar.
(T. Mámbetniyazov).
Qosıqtaǵı jup sózlerdi tabıń.
48
Sorawlar
1. Jup sózler dep nege aytamız?
2.Jup sózler qalay jasaladı? Mısallar keltiriń.
§9. Atlıq
107-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1.Shıpaker nawqastı emleydi. 2. Qońırat qalası
qaraqalpaq tariyxında erteden belgili. 3. Muǵallim sabaqtı qızıqlı etip ótti. 4. Ádilbek úkeleri menen parkte qıdırıp júrdi.
1. Atlıq sózlerdiń astın sızıp, sorawların qoyıń.
2.Qońırat sóziniń jazılıwın yadta saqlań.
|
Zattıń atın |
bildiretuǵın sózlerdi atlıq |
deymiz. |
||||
|
|||||||
|
Atlıq sózlerge |
Kim? yamasa Ne? degen |
sorawlar |
||||
|
qoyıladı. |
|
|
|
|
|
|
|
Adamǵa Kim? |
degen |
soraw, al |
adamnan |
|||
|
basqa zatlarǵa Ne? degen soraw |
qoyıladı. |
Mısalı: |
||||
|
Asqar, pomidor, sawınshı, qoyan. |
|
|||||
|
108-shınıǵıw. |
Oqıń. |
Sorawlardıń |
ornına kerekli |
sózlerdiń |
||
tiyislisin qoyıp, kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|
||
|
1. Awırǵan |
adamdı |
(kim?) |
emleydi. |
2. Adamǵa |
||
jaǵımlı (ne?) esip tur. 3. |
(Kim?) |
mektepte muǵallim |
|||||
4—Àíà òèëè, Àíà òèëè, 4 |
49 |
|
bolıp isleydi. 4. (Ne?) hawada ushıp júr. 5. (Kimler?) balıq awlap júr.
Kerekli sózler: balıqshılar, samal, apam, qarlıǵash, shıpaker.
109-shınıǵıw. Tómendegi berilgen atlıq sózlerdi oqıń.
Kostyum, bala, ǵaz, dawıl, jánjel, búlbúl, dúbeley, kóylek, úyrek, burshaq, dápter, eshki, shaqmaq, gúldirmama.
Úlgi: 1. Zatlar: oramal, shalbar,...
2. Adam, qus jániwarlar: balıqshı, qırǵawıl, qoy...
3.Tábiyat qubılısları: jawın,...
4. |
Waqıya |
yaki |
hádiyse atları: kóterilis,... |
Atlıq |
sózlerdi |
úlgidegidey etip, toparlarǵa bólip jazıń. |
|
110-shınıǵıw. Berilgen sózlerdi oqıń.
Shıpaker, hárre, kiyim, qırǵawıl, qozı, biyday, buzaw, shofyor, jazıwshı, velosiped, ilimpaz.
Dáslep kim? degen sorawǵa, sońınan ne? degen sorawǵa juwap beretuǵın atlıq sózlerdi kóshirip jazıń.
50
111-shınıǵıw. Súwretlerdegi zatlardıń atın aytıń. 1.
2.
1. Bul sózlerdi gáp ishinde keltirip jazıń. 2. Tiyisli sorawların qoyıń.
51