Ana tili 4-kl
.pdf1.Oqıwshılar muǵallimniń sorawlarına tolıq
juwap berdi. 2. Qalanıń |
xalqı jıldan-jılǵa kóbeymekte. |
||||||||||||
3. Kitap |
— |
adamnıń eń |
jaqın |
keńesgóyi |
hám jol- |
||||||||
dası. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
qayda? |
|
|
|
|
|
|
|
|
||
Úlgi: Azat |
qalada |
|
turadı. |
|
|
|
|
|
|
||||
1. |
Qara hárip |
penen jazılǵan sózlerdiń ústine tiyisli soraw- |
|||||||||||
ların qoyıń hám |
qaysı |
seplikte, |
qaysı |
sanda turǵanın |
aytıp |
||||||||
beriń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
152-shınıǵıw. |
Qawıstıń |
ishine |
sol sózlerge |
tiyisli |
sorawların |
||||||||
kórsetip, kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||
1. |
Palawqabaqtı |
( |
), |
asqabaqtı |
( |
) |
waqtında jep |
||||||
turıw densawlıqqa ( |
) |
paydalı. |
2. |
|
Demalıs |
kúnleri |
|||||||
Biybisánem |
( ) |
úkesin |
( |
) |
taza hawada ( |
) |
qıdırtadı. |
||||||
3. |
Biziń |
súyikli Watanımızda ( |
) |
balalar |
|
( ) |
shadlı |
||||||
turmısta jasaydı.
1.Bul sózlerdiń qaysı seplikte, qaysı sanda kelgenligin aytıp
beriń.
2.Birikken atlıqlardı da eske túsiriń.
153-shınıǵıw. Oqıń. Atlıq sózlerge tiyisli sorawların qoyıń. Qaysı seplikte turǵanlıǵın aytıń.
1. Bir kúni ana ǵaz palapanların ertip, úydiń aldındaǵı
72
kóldiń ishinde júzip júrdi. Al, Qurbanbaydıń kásibi — ǵazlarına hám palapanlarına qaraw edi. Múmkin ǵazları
ósip-órbip júz bolar, bálkim mıń bolar. Bári bir olar kóptiki. Mine, biziń awılda mekteptiń dáslepki qus ferması usılay payda bolǵan edi.
(Óserbay Xojaniyazov).
§15. Ataw sepligi Ataw sepligi
154-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń astın sızıń hám tiyisli sorawların qoyıń.
1. Jolawshılar qálegen qalalarǵa avtobus, poezd yamasa samolyotlar menen baradı. 2. Balalar tánepis waqtında dalada oynap júr. 3. Muǵallim klastaǵı oqıwshılardıń qatnasın barladı. 4. Mallarǵa juǵımlı ot-shópler berildi. 5. Sáliyma sabaqqa jaqsı tayarlandı.
Ataw sepliginiń sorawları: kim?, ne?, kimler?, neler? Bul sepliktiń arnawlı jalǵawı bolmaydı. Mısalı: kitap, kitaplar, úyrek, úyrekler, adam, adamlar.
155-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına ataw sepliginde turǵan atlıq sózlerdiń tiyislisin qoyıp, kóshirip jazıń.
1. ... — densawlıqtıń saqshıları. 2. ... — oqıwshılardıń
73
tereń bilim alıwdaǵı eń jaqın dostı, aqılgóyi hám
járdemshisi. |
3. ... |
jumısqa ketti. |
4. ... |
sabaqqa kirdi. |
5. Kóshe |
boyında |
ósip turǵan |
... hawanı tazartadı, |
|
dem alıwdı jaqsılaydı. |
|
|
||
Kerekli |
sózler: |
kitap, muǵallim, |
terekler, aǵam, |
|
shıpakerler. |
|
|
|
|
1.Sózler qanday sanda seplenip tur.
156-shınıǵıw. Tásirli etip oqıń. Ataw sepligindegi sózlerdiń sorawların qoyıń.
1. Rámuwza apası menen parkte qıdırıp júrdi.
2.Teplicada qıyar, pomidor ósip tur. 3. Muǵallim
ótilgen sabaqtı soradı. 4. Oqıwshılar |
taza |
sabaqtı |
|
qunıǵıp tıńlap otır. 5. |
Erikler, shiyeler, almalar |
gúlledi. |
|
157-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıp, ataw sepliginde |
turǵan |
sózlerdiń |
astın sızıń. |
|
|
|
1. Oqıwshı barlıq jerde tártipli bolıp júriwi tiyis.
2.Mekteptiń dógeregine hár túrli gúller egilgen.
3.Tazagúl taxtaǵa shıqtı. 4. Mektep — bilim orayı.
(ne?)
Úlgi: Qalıń qar jawdı.
74
158-shınıǵıw. Tómende berilgen sózlerdi gáp ishinde keltirip jazıń hám tiyisli sorawların qoyıń.
Maqset, jońıshqa, jumısshılar, miyweler, biyday, mektepler, muǵallimler, qońıraw.
§16. Iyelik sepligi
159-shınıǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń.
1. Shortannıń sorpası tımawǵa em boladı. 2. Kútip turǵan adamlardıń sanı kem-kemnen kóbeymekte. 3. Nurjamaldıń aǵası jumıs babında Tashkentke barıp qayttı. 4. Tawıqlardıń shójeleri arman-berman juwırısıp júr.
1. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń jalǵawın tawıp, tiyisli sorawların qoyıń.
Iyelik sepliginiń sorawları: kimniń?, neniń?, kimlerdiń?, nelerdiń?. Jalǵawları: -dıń, -diń,
-tıń, -tiń, -nıń, -niń.
Sózdiń |
aqırı únli |
dawıssızǵa hám |
dawıslı |
seske pitkende, -dıń, |
-diń, -nıń, -niń jalǵawları |
||
jalǵanadı. |
|
|
|
Mısalı: |
juldızdıń, balanıń, inimniń. |
|
|
Sózdiń |
aqırı únsiz |
dawıssız seske |
pitkende, |
-tıń, -tiń |
jalǵawları jalǵanadı. Mısalı: |
jumıstıń, |
|
eriktiń, mekteptiń.
75
160-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1. |
Qoyannıń |
izi qarda |
belgili |
bolıp |
turadı. |
||||
2. Mekteptiń aldında jıynalıs |
bolıp |
atır. 3. |
|
Awılımızdıń |
|||||
ortasına jańa mektep |
salındı. |
|
|
|
|
|
|||
1. Iyelik sepliginde turǵan sózlerdiń astın bir ret, ataw |
|||||||||
sepliginde turǵan sózlerdiń astın |
eki ret sızıń. |
|
|
|
|||||
161-shınıǵıw. Kóp |
noqattıń ornına -dıń, -diń, -tıń, -tiń, |
||||||||
-nıń, -niń |
jalǵawlarınıń |
tiyislisin |
qoyıp, gáplerdi |
kóshirip |
jazıń. |
||||
1. |
Shıpakerler |
— |
densawlıq... |
|
— saqshıları. 2. |
||||
Ana... |
kewli |
— |
balada, |
bala... |
kewli |
dalada. 3. |
|||
Mektep... |
sport |
zalında ata-analar jıynalısı |
boldı. |
||||||
|
|
|
|
neniń? |
|
|
|
|
|
Úlgi: Bizler |
Ámiwdáryanıń |
kópirinen |
arjaqqa óttik. |
||||||
2.Sózlerdiń sorawların ústine jazıp kórsetiń.
162-shınıǵıw. Qosıqtı kórkemlep oqıń.
Márt Tumaris massagettiń «Qırq qızınıń» urpaǵıman. Perzentimen pechenegtiń, Shóldiń qaraqalpaǵıman.
(Ibrayım Yusupov).
1. Kóshirip jazıp, iyelik sepligindegi sózlerdiń astın sızıń.
76
§17. Barıs sepligi
163-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1. Islam dán saldı. 3. jumısqa ketti.
mektepke ketti. 2. Gúlziyra ǵazlarına Aǵam emlewxanaǵa, apam mektepke
1. |
Qara hárip penen jazılǵan |
sózlerdiń |
jalǵawınıń astın |
sızıp, |
||||||
tiyisli sorawların qoyıń. |
|
|
|
|
|
|
||||
|
|
Barıs |
sepliginiń sorawları: kimge?, |
|
nege?, |
|||||
|
|
|
||||||||
|
qayda?, |
kimlerge?, |
nelerge?. |
Jalǵawları: -ǵa, |
||||||
|
-ge, -qa, -ke, -na, -ne, -a, -e. |
|
|
|
||||||
|
|
Sózdiń aqırı únli dawıssızǵa hám dawıslı seske |
||||||||
|
pitse -ǵa, -ge, |
al únsiz seske |
pitse |
-qa, |
-ke |
|||||
|
jalǵawları jalǵanadı. Mısalı: Watanǵa, atızǵa, |
e l ge, |
||||||||
|
mektepke, joldasqa. |
|
|
|
|
|
|
|||
|
|
I hám |
II bettegi tartım |
jalǵawlı |
sózden soń |
-á, |
||||
|
-e, |
III |
bettegi |
tartım |
jalǵawlı sózden |
soń |
-na, |
|||
|
-ne jalǵawları jalǵanadı. |
Mısalı: |
elime, xalqıma, |
|||||||
|
elińe, xalqıńa, eline. |
|
|
|
|
|
|
|||
164-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1. Oqıwshılar mektepke jıynaldı. 2. Bizler Qaratawǵa bardıq. 3. Úkem gúllerge suw quydı. 4. Men anama kómeklestim.
1. Barıs jalǵawlı sózlerdiń astın sızıń hám jalǵawların aytıp beriń.
77
165-shınıǵıw. Tómende berilgen sózlerge barıs sepliginiń jalǵawın qosıp, hárqaysısına ayırım gáp dúziń. Tiyisli sorawların
ústine jazıp kórsetiń.
Ata-ana, xalıq, mashina, joldasım, Ámiwdárya, jarıs.
kimge?
Úlgi: Men xalqıma xızmet etemen.
166-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1.Oqıwshılar Berdaqtıń, Ájiniyazdıń qosıqların súyip
oqıydı. |
2. Mallarǵa ot-shóp |
saldım. 3. Men toǵay- |
|
da kiyiktiń ılaǵın kórdim. |
Ol |
bizlerge tikireyip qa- |
|
radı. |
|
|
|
Iyelik |
sepligindegi sózlerdiń |
astın |
bir ret, barıs sepligindegi |
sózlerdiń astın eki ret sızıń. |
|
|
|
167-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli |
etip |
oqıń. |
|
1.Men teńeymen seni jegen nanıma,
Uwız benen ruwxıń sińgen qanıma.
Es bilgeli til jatırqap kórmedim,
Biraq, sen dım jaqınsań-aw janıma.
|
|
|
(Ibrayım Yusupov). |
1. |
Barıs |
sepligindegi |
sózlerdi tawıp, jalǵawların aytıp beriń. |
2. |
Tiyisli |
sorawların |
qoyıń. |
78
§ 18. Tabıs sepligi
168-shınıǵıw. Oqıń.
1. Bizler |
tapsırılǵan jumıstı jaqsı orınladıq. |
2. Watandı |
qorǵaǵan azamattı xalıq bárqulla esinde |
saqlaydı. 3. Ata-ananı qádirlew, olardı húrmet etiw — hárbir insannıń wazıypası. 4. Men úkemdi hár kúni baqshaǵa aparaman.
1. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń jalǵawın tawıp, tiyisli sorawların qoyıń.
|
|
Tabıs sepliginiń sorawları: kimdi?, neni?, |
||||||||
|
|
|||||||||
|
kimlerdi?, |
nelerdi? Jalǵawları: |
-dı, |
-di, |
||||||
|
-tı, -ti, -nı, -ni, -n. |
|
|
|
|
|
||||
|
|
Sózdiń aqırı |
únli |
dawıssızǵa hám |
dawıslı seske |
|||||
|
pitse, -dı, |
-di, -nı, -ni, únsiz |
seske |
pitse, -tı, |
||||||
|
-ti jalǵawları |
jalǵanadı. Mısalı: qaǵazdı, |
gúrrińdi, |
|||||||
|
almanı, kemeni, kitaptı. |
|
|
|
|
|
||||
|
|
III bettegi |
tartım jalǵawlı |
sózden |
soń |
|||||
|
-n jalǵawı jalǵanadı. Mısalı: |
balasın, úkesin. |
|
|||||||
|
169-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. |
|
|
|
|
|
||||
1. |
Maldı |
tapqanǵa |
baqtır, otındı |
|
shapqanǵa |
jaqtır. |
||||
2. Qádirli |
balalar! |
Bilimdi |
tereń |
iyeleńiz! |
3. Men |
|||||
qızıqlı |
kitaplardı |
kóp |
oqıyman. |
4. |
Aydarbek |
úyindegi |
||||
79
qusların |
jaqsı kútedi. Olarǵa waqtında suw |
quyadı, |
||
dán |
saladı. |
|
|
|
1. |
Tabıs sepliginiń |
jalǵawı jalǵanǵan sózlerdiń astın |
sızıń |
|
hám |
tiyisli |
sorawların |
qoyıń. |
|
170-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń hám yadlań.
Súyemen ósken elimdi,
Súyemen sulıw jerimdi,
Súyemen naǵız miynettiń,
Batırı bolǵan erimdi.
|
(Bayniyaz Qayıpnazarov). |
1. |
Tabıs sepliginde kelgen sózlerdi tawıp, olardıń jalǵawların |
aytıp |
beriń. |
2.Bul sózlerge qanday sorawlar qoyıwǵa boladı?
171-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1. Biziń xalqımız bárqulla paraxatshılıqtı súyedi.
2.Terilgen paxtalardı zavodqa tapsırdı. 3. Toǵayda hár
túrli ańlardı kórdik. 4. Ǵarbızdı, palawqabaqtı, asqabaqtı jep turıw júdá paydalı.
1. Barıs sepligindegi sózdiń astın bir ret, tabıs sepligindegi sózdiń astın eki ret sızıń.
80
172-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1.Mekteptiń múlkin kózdiń qarashıǵınday saqlań.
2.Men baqshadan úkemdi ákeldim. 3. Sultanbek
áke-sheshesin, joldasın, muǵallimin, ulıwma jası úlkenlerdi jaqsı sıylaydı. 4. Kitaptan qızıqlı gúrrińlerdi oqıdım.
1. |
Tabıs |
sepligindegi sózlerdiń |
astın |
sızıń. |
Sorawların |
ústine |
|
|||
jazıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
neni? |
|
|
|
Úlgi: |
Mámbetbay |
berilgen |
tapsırmanı |
óz |
||||||
waqtında orınlaydı. |
|
|
|
|
|
|
|
|||
173-shınıǵıw. Baǵman, |
oqıwshı, kitap, |
dápter |
degen |
|
||||||
sózlerdi |
ataw, iyelik, |
barıs, |
tabıs |
seplikleri |
menen birlik |
hám |
|
|||
kóplik |
sanda |
sepleń. |
Atlıq |
sózlerdiń |
sepleniw úlgisinen |
pay- |
|
|||
dalanıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
§ 19. Shıǵıs sepligi
174-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli jalǵawların qoyıp, kóshirip jazıp, sorawların qoyıń.
1. Jayǵa áynek... kúnniń sáwlesi tústi. 2. Aysánem mektep... úyine qayttı. 3. Jaqsı oqıǵan oqıwshı...
keleshekte hár túrli kásip iyeleri shıǵadı. 4. Kitaptı qádirle, sebebi bilmegenińdi kitap... bileseń.
6—Àíà òèëè, 4 |
81 |
|