Ana tili 4-kl
.pdf
avtobus qatnap turıptı. 4. Men oqıǵan kitabımnıń mazmunın aytıp berdim.
1.Ótken máhál feyillerin tawıp, tiyisli sorawlar qoyıń.
281-shınıǵıw. Qosıqtı kóshirip jazıń.
Sabaq waqtı pitti, áne,
Endi nálshe egemiz,
Mektep jerin baǵ etemiz,
Baǵdan miywe teremiz.
(Nawrız Japaqov).
1.Feyillerdi tawıp, sorawların aytıp beriń.
282-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1. Qıs ushırastıq. tapsırılǵan
tez ótti. 2. |
Bizler miynet veteranları menen |
3. Sen azamatlıq wádeńdi orınladıń. 4. Men |
|
jumıstı erte |
pitkerdim. |
|
1. Ótken |
máhál feyilleriniń astın |
sızıń. Olardıń |
qay- |
||
sı bette, qaysı |
sanda qollanılıp kelgenin |
ústine |
jazıp |
kórse- |
||
tiń. |
|
|
|
|
|
|
|
Ótken |
máhál feyilleri |
úsh |
bette, |
birlik |
hám |
|
||||||
|
kóplik sanda betlenedi. Mısalı: Men oqıdım. Sen |
|||||
|
oqıdıń. Ol oqıdı. Bizler jazıp |
boldıq. Sizler |
||||
|
jazıp boldıńız. Olar jazıp |
boldı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
132
283-shınıǵıw. Oqıń.
Ótken máhál feyilleriniń betleniw úlgisi:
|
Bet |
|
|
Birlik |
|
|
|
Kóplik |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
I |
|
Men |
bardım |
|
|
Bizler |
bardıq |
|
|
|
|
|
jazdım |
|
|
|
jazdıq |
|
|
|
|
|
kórdim |
|
|
|
kórdik |
|
|
|
|
|
tıńlap turdım |
|
|
|
tıńlap turdıq |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
II |
|
Sen |
bardıń |
|
|
|
Sizler |
bardıńız |
|
|
|
|
jazdıń |
|
|
|
|
jazdıńız |
|
|
|
|
kórdiń |
|
|
|
kórdińiz |
|
|
|
|
|
tıńlap turdıń |
|
|
|
tıńlap turdıńız |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
III |
|
Ol |
bardı |
|
|
|
Olar |
bardı |
|
|
|
|
jazdı |
|
|
|
|
jazdı |
|
|
|
|
kórdi |
|
|
|
|
kórdi |
|
|
|
|
tıńlap turdı |
|
|
|
tıńlap turdı |
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
1. |
Ótken máhál feyilleriniń úsh bette, |
birlik |
hám kóplik |
||||||
sanda betleniwin bilip alıń |
hám este |
saqlań. |
|
|
|||||
|
284-shınıǵıw. |
Kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|
||
1. |
|
Qaraqalpaqstan |
bayraǵı |
húkimet |
úyiniń ústin- |
||||
de |
jelbirep tur. 2. Meniń aǵam kelesi jılı Moynaq- |
|||
qa |
baradı. |
3. Ajaǵam |
jaqında |
Ferǵanadan keledi. |
4. |
Áskerler |
Watanımızdıń |
tınıshlıǵın |
qorǵaydı. |
133
1. Feyil sózlerdiń qaysı máhálde ekenligin anıqlap, tiyisli sorawların qoyıń.
285-shınıǵıw. Tıńla, sóyle, orınla, tárbiyala, oqıp
shıq feyillerin ótken máhál mánisinde birlik hám kóplik sanda betleń.
286-shınıǵıw. Tásirli etip oqıń.
|
|
Jelkildesip kók |
giyalar, |
|
|
Kún jarqırap ashılıp tur, |
|
|
|
Suwlar sıldırlap salmada, |
|
|
|
Gózzallıqqa qosılıp tur. |
|
|
|
|
(Tolıbay Qabulov). |
1. |
Qosıqtaǵı |
feyil sózlerdi tawıp, |
qaysı máhálde turǵanın |
aytıp |
beriń. Tiyisli |
sorawlar qoyıń. |
|
287-shınıǵıw. «Baxıtlı balalıq» degen temada qısqasha gúrriń jazıń. Jazǵan gúrrińińizde atlıq, almasıq hám feyil sózler bolatuǵın bolsın. Feyil sózlerdiń qaysı máhálde qollanılıp turǵanına itibar beriń.
Sorawlar:
1.Feyil dep nege aytamız? Feyil sózler qanday sorawlarǵa juwap beredi?
2.Dara feyil menen qospa feyildiń bir-birinen ózgesheligin aytıp beriń hám mısallar keltiriń.
134
3.Feyildiń betleniwi dep nege aytamız? Feyiller neshe
bette, qaysı sanlarda betlenedi? |
Betlik jalǵawların aytıp beriń. |
||
4. |
Jaz, bar, isle, oqı feyillerin |
úsh bette, birlik hám kóplik |
|
sanda awızeki betleń. |
|
|
|
5. |
Feyilde neshe máhál |
bar? |
Mısallar keltiriń. |
§ 33. Ráwish
288-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1. |
Kiyikler |
meni |
kóriwden |
sırtqa qashajaq boldı. |
||||
2. |
Men |
esikti |
áste ashıp, |
qora |
betke |
qaradım. |
||
3. Aǵam |
azanda jumısına ketti |
(X.S). |
4. Atam qawındı |
|||||
erte |
ekti. |
|
|
|
|
|
|
|
1. |
Qara hárip |
penen |
jazılǵan |
sózlerge |
itibar |
beriń. |
||
2.Tiyisli sorawların qoyıń.
Is-hárekettiń |
waqtın, ornın, |
sının bildiretuǵın |
|||||||
sózler |
ráwish dep ataladı. Ráwishlerge |
qashan?, |
|||||||
qayda?, qalay?, |
qáytip? |
degen |
|
sorawlar |
|||||
qoyıladı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Ráwish sózler kóbinese feyil sózlerge baylanıslı |
|||||||||
qollanıladı. Mısalı: |
Mashina |
tez júrdi. |
Olar |
berman |
|||||
burıldı. Bizler búgin tórt saat oqıymız. |
|
|
|||||||
Bul |
mısallarda |
tez |
ráwish |
sózi |
júrdi |
feyil |
|||
sózi |
menen, |
berman |
ráwish |
sózi |
burıldı |
||||
feyil |
sózi |
menen, |
búgin |
ráwish |
sózi |
||||
135
oqıymız feyil sózi |
menen |
baylanısıp, |
onda |
|||
tez |
ráwish sózi |
is-hárekettiń |
sının, búgin ráwish |
|||
sóz |
is-hárekettiń |
waqtın, berman ráwish só- |
||||
zi |
is-hárekettiń |
ornın |
bildirip, |
baylanısıp |
kelip |
|
tur. |
|
|
|
|
|
|
289-shınıǵıw. Oqıń. |
Qara |
hárip |
penen jazılǵan |
sózlerge |
||
tiyisli sorawların qoyıń.
1.Bıyıl baǵımızǵa alma, qáreli, shiye, almurt nállerin
otırǵızdıq. 2. Keshqurın qızıqlı |
kitapshalardı |
oqıyman. |
|||
3. Waqtı-waqtı |
taza hawada dem |
alaman. |
4. |
Dáslep |
|
máseleni oqı, sońınan onı shesh. |
|
|
|
||
290-shınıǵıw. |
Kóshirip jazıń. |
Qara |
hárip penen |
jazılǵan |
|
sózlerge tiyisli sorawın qoyıń. |
|
|
|
|
|
1.Úyge berilgen tapsırmanı dárhal tayarladım.
2.Jumıs shaqqan islenip atır. 3. Mashina birden
toqtadı. 4. Aspandaǵı |
bultlar |
birte-birte tarqalıp ketti. |
|||||||
5. Balanıń túri |
tosattan |
ózgerip |
ketti. |
|
|||||
|
|
§ 34. |
Waqıt |
ráwishi |
|
||||
291-shınıǵıw. |
Kóshirip |
jazıń. |
Qara |
hárip |
penen |
jazılǵan |
|||
sózlerge |
soraw qoyıń. |
Bular |
is-hárekettiń |
qanday |
mánisin |
||||
bildirip |
tur? |
|
|
|
|
|
|
|
|
1. Jaqında biziń mektebimizde shayırlar menen |
|||||||||
ushırasıw boldı. |
2. Azanda inim |
mektepke |
oqıwǵa |
||||||
136
ketti. 3. Keshte aǵam da, apam da jumıstan keledi.
4.Men bıyıl jazda awılǵa baraman.
Is-hárekettiń waqtın bildiretuǵın ráwishlerdi waqıt ráwishi deymiz. Waqıt ráwishi qashan?, qashannan beri?, qashanǵa shekem? degen sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı: Búgin
(qashan?) teatrǵa baramız. Men keshke shekem (qashanǵa shekem?) jumıs isleymen. Azannan beri (qashannan beri?) úyde sabaq tayarlap otırdım.
292-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına waqıt ráwishlerin qoyıp, kóshirip jazıń.
1. Bizler ... qalaǵa júrip kettik. 2. ... kún suwıta basladı. 3. Men rayonnan ... aylanıp kelemen.
4.Jawın ... tınbay jawıp tur.
Kerekli sózler: erteńine, búgin, keshke shekem, azannan berli.
1. Ráwishlerdıń qaysı sózge baylanıslı qollanılıp turǵanın aytıp beriń hám tiyisli sorawların qoyıń.
293-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń.
Sáhárde sayrap turǵan, Xosh hawaz búlbúlimseń.
Kúni-túni jaynap turǵan,
Shámende bir gúlimseń.
(Reyimbergen Ayapbergenov).
137
1.Qosıqtaǵı waqıt ráwishlerin tawıp, tiyisli sorawlar qoyıń.
294-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Waqıt ráwishlerin tawıp, astın sızıń, tiyisli sorawların qoyıń.
1. Kún ıssı. Baqshadaǵı balalar keshke shekem sayalı tereklerdiń arasında oynap júrdi. 2. Bul jumıstı házir pitkeremen. 3. Keshqurın televizor kórip otıramız.
4.Erteń kitapxanaǵa baraman.
Waqıt ráwishlerin búgin, keshe, házir, baǵana, bıltır, bıyıl, jaqında, kúnde, keshte, keshke shekem, burın, soń t.b. sózler bildiredi.
295-shınıǵıw. Oqıń. Waqıt ráwishlerin tawıp olardıń qaysı sózge baylanıslı ekenin aytıp beriń.
1. Házir biziń awıl tolıǵı menen gazlastırıldı.
2.Bizler erteńine rayonǵa barıp qayttıq. 3. Kesh-
qurın jawın |
jawdı. 4. |
5. Aspandı |
qaplaǵan |
qaldı. |
|
Keshe úyge Íqlas qıdırıp keldi. qalıń bult keshke qaray tar-
296-shınıǵıw. Ózlerińiz oqıǵan erteklerińizden waqıt ráwishi bar gáplerdi kóshirip jazıń.
§ 35. Orın ráwishi
297-shınıǵıw. Oqıp shıǵıp, qara hárip penen jazılǵan sózlerge tiyisli sorawların qoyıń.
138
1. Shaxsánem dostınıń janında otırdı. 2. Ol úshinshi qabattan tómen tústi. 3. Kelgen adamlardıń barlıǵın mında jiber. 4. Bizler usımanda turamız.
5.Uzaqta buldırap Qarataw kórindi.
Is-hárekettiń isleniw ornın bildiretuǵın ráwishlerdi orın ráwishi deymiz. Orın ráwishi qayda? qaydan? qayerde? degen sorawlarǵa juwap beredi. Mısalı: Alısta (qayda?) buldırap awıl kórindi. Arqadan (qaydan?) salqın samal esip tur.
298-shınıǵıw. Oqıń.
1. Azamat alısta jayılıp júrgen qoy-eshkilerine súysinip qaradı. 2. Ol joqarıǵa kóterile basladı.
3.Ushaman dep alısqa, Elpeń-elpeń etedi.
|
|
|
|
Jel |
súykense |
qamısqa, |
|
|||
|
|
|
|
Íqlap |
ushıp |
ketedi. |
|
|||
1. |
Orın |
ráwishti tawıp |
tiyisli |
sorawlar |
qoyıń. |
|
||||
2. |
Bul |
ráwishlerdiń |
gáptegi |
|
qaysı |
sózge baylanıslı |
ekenin |
|||
aytıp beriń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
299-shınıǵıw. Tómende |
berilgen |
orın |
ráwishlerin |
qatnas- |
||||||
tırıp, hárqaysısına baylanıslı |
ayırım |
gáp |
qurap |
jazıń. Sorawların |
||||||
qoyıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Uzaqtan, tómennen, joqarıda, artta.
139
300-shınıǵıw. Tekstti tásirli etip oqın. Órın ráwishlerin
tawıp, tiyisli |
sorawların |
qoyıń. |
|
|
|
|
|
|||||
1. |
2-aprel — |
«Xalıq aralıq balalar kitapları |
kúnı». |
|||||||||
Usı kúni |
balalar |
jazǵı |
dem |
alıw orayındaǵı |
Balalar |
|||||||
kitapxanasına bardım. |
Usımanda balalar |
ushın |
jaratılǵan |
|||||||||
sharayatlarǵa qattı |
quwandım. |
|
|
|
|
|
||||||
|
Balalar elektron kitaplardan tolıq paydalanıw |
|||||||||||
múmkinshiliklerine |
iye. |
Oqıw |
zalı, koncert |
zalı |
balalar |
|||||||
ushın xızmet etpekte. |
|
|
|
|
|
|
||||||
|
Kitapxanadan |
kewilli |
túrde shıǵıp baratırǵan |
balalardıń |
||||||||
izinen |
súysinip |
qarap |
turdım. |
|
|
|
|
|
||||
|
Sırtta «Perzentime kitap sawǵa etemen» akciyası |
|||||||||||
boldı. |
Men de |
aqlıqlarıma eki |
kitap |
aldım. |
|
|
||||||
|
|
Orın ráwishlerin qasında, janında, alda, artta, |
||||||||||
|
|
|||||||||||
|
izde, |
keyninde, |
uzaqta, |
alısta, aldına, |
artı- |
|||||||
|
na, sonda, usında, bunda t.b. |
sózler |
bildi- |
|||||||||
|
redi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
301-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Orın ráwishleriniń |
astın |
sızıp, |
|||||||||
|
||||||||||||
tiyisli sorawların qoyıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|||||
1.Bala hámme waqıt ata-ananıń keyninde júrsin.
Aldına túsip ketpesin (Hádisten). 2. Sapura apa kiyinip, qapını ashıp sırtqa shıqtı (X.S.). 3. — Muǵallim men
de tayınshaqtı iyesine tapsıraman! — dep tómen qaradı. 4. Awıl kem-kem alıslap izde qaldı.
140
302-shınıǵıw. Tómendegi |
ráwish |
sózlerdi |
qatnastırıp, gáp |
|||
qurap |
jazıń. |
Ráwish |
sózlerdiń qaysı |
sóz |
benen baylanısıp |
|
turǵanın |
aytıp |
beriń. |
Tiyisli |
sorawların |
qoyıń. |
|
Janında, aldına, keynine, izde, artta, ishten, bunda.
Úlgi: Bunda balalardıń jaqsı dem alıwı ushın sharayatlar jaratılǵan.
1. |
Muǵallimniń |
járdeminde |
ráwish sózlerdi qatnastırıp |
|||
«Kitap |
— |
biziń |
dostımız» temasında tekst dúziń. |
Mektebińizdegi |
||
málimleme-resurs |
orayı, ondaǵı xızmetler, kitap |
fondı haqqında |
||||
gúrriń |
etiń. |
Ráwishlerdi |
tawıp, tiyisli |
sorawların |
qoyıń. |
|
Sorawlar:
1.Ráwish dep nege aytamız? Ráwish sózler kóbinese
qaysı |
sózler menen baylanısıp keledi? Mısallar keltiriń. |
2. |
Waqıt ráwishi dep nege aytamız? |
3. |
Orın ráwishine qanday ráwish sózler kiredi? |
|
|
|
§ 36. |
Tirkewish |
|||
303-shınıǵıw. Gáplerdi |
kóshirip |
jazıń. |
|
||||
1. |
Ábdiraman |
úkesi |
ushın |
jaqsı |
oyınshıqlar satıp |
||
aldı. 2. |
Keshtegi |
jawǵan jawın |
azanǵa shekem |
||||
tınbadı. |
3. |
Aǵam |
Ábdirazaq |
penen erteńgi jumıs |
|||
tuwralı |
kóp sóylesip otırdı. |
4. |
Kitaptı oqıǵan sayın |
||||
141