Ana tili 4-kl
.pdfItaliyalı aspazlar úlken |
tort |
tayarlaptı. Ol dúnyadaǵı |
|
eń úlken tort esaplanıp «Ginnes rekordları» kitabına |
|||
kirgizilgen. |
|
|
|
Torttıń |
uzınlıǵı 2 kilometr |
396 metr. Onı tayarlaw |
|
ushın 500 kilogramm sarımay, 900 kilogramm |
|||
qumsheker, 500 kilogramm qáreli vareniesi, 14000 |
|||
máyek jumsalǵan. |
|
|
|
Úlken |
torttı tayarlawda |
200 adam miynet etken. |
|
|
|
|
«Gúlxan» jurnalınan. |
223-shınıǵıw. Tásirli etip oqıń. |
Sanlıq sózlerdi tawıp, tiyisli |
||
sorawların |
qoyıń. |
|
|
Jumbaǵım — Jubayxan
Jubayxan degen bir atta,
Elespesiz sıpatta.
Jumbaq bolıp jatırǵan,
Tórt adamnıń atı bar.
Qızdıń atı birewi,
Uldıń atı úshewi,
Qáytkende tórt at shıǵadı?
Ne |
etiw |
kerek ol ushın, |
Ol |
ózińniń |
jumısıń. |
Jumbaqtıń shárti biraq ta,
Jubayxanǵa heshqanday,
Sırttan hárip qospańız,
Meyli saǵan ruxsat.
Sol tórt attı tabıwda,
102
Jubayxannan qálegen,
Háripti alıp taslańız,
Durıs boladı, sóytip tapsańız.
Ubayxan Sadıqov.
Jumbaqtıń juwabı: Jubayxan, Ubayxan, Bayxan, Ayxan.
Ayırım sanaq sanlarǵa -aw-ew qosımtaları jalǵanıp, zatlardıń sanın jıynaqlap kórsetedi. Mısalı: birew, ekew, úshew, tórtew, besew, altaw, jetew.
224-shınıǵıw. Kóshirip jazıń. Sanlıqlardıń astın sızıń. Tiyisli sorawların qoyıń.
1.Erkinbay aǵanıń ulı birew, qızları ekew.
2.Qızlarınıń ekewi de joqarı oqıw ornın pitker-
gen.
3.Birewden ekew jaqsı, ekewden úshew jaqsı. Tórtewdiń nesin aytasań?
4.Ótken dáwirde jalaq, taz, suw kóz — úshewi
joldas |
bolıptı. Úshewi de ózleriniń tábiyiy ayıbın bir- |
birine |
bildirmewge tırısıptı... |
-aw, -ew qosımtalı sanlıqlar zattıń sanın jıynaqlap hám sheklep kórsetedi. Mısalı: Qızlar besew, er balalar altaw, ilaq tórtew, qozı jetew. Sıyır ekew, qoy úshew, at birew.
103
§ 24. Almasıq
225-shınıǵıw. Oqıp shıǵıń.
1. Men hár kúni úyge berilgen tapsırmaǵa jaqsı tayarlanıp baraman. 2. Bizler demalıs kúni suwǵa shomıldıq. 3. Ol awqatlanıp bolǵan soń mektebine ketti. 4. Sizler sayaxattan qashan kelesizler?
1. Qara hárip penen jazılǵan sózlerge itibar beriń, tiyisli sorawların qoyıń.
Atlıq, kelbetlik, sanlıq sózlerdiń ornına almasıp qollanılatuǵın sózlerdi almasıq deymiz. Olar: men, sen, ol, biz, bizler, siz, sizler, olar, bul, sol, anaw, mınaw, usı, qanday, qaysı, neshe, neshew, qansha?, qaydan?, qayda? t.b. Mısalı: Sen neshinshi klasta oqıysań? Qanday kitaplardı oqıdıń? Bizler bir-birimiz benen dos hám tatıwmız. Olar sabaqtan jaqsı oqıydı.
226-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1.Men baǵdı araladım. 2. Sen neshinshi klasta
oqıysań? 3. Biz ózimizden |
úlken |
adamlardı sıylaymız. |
||
4. Siz |
sabaqqa jaqsı |
tayarlandıńız |
ba? |
|
1. |
Almasıq sózlerdi |
tawıp, |
astın |
sızıń. Tiyisli sorawların |
qoyıń. |
|
|
|
|
104
227-shınıǵıw. |
Oqıp shıǵıń. |
||
1. |
Bizler Ana-Watanımızdı súyemiz hám qádirleymiz. |
||
2. |
Aysultan |
menen Jaqsıbiyke avtobus kútip turdı. |
|
3. |
Olar |
— |
bilimniń negizin iyelewshi jas áwlad- |
lar. |
|
|
|
4. |
— |
Qaysı sıyır buzaw tuwdı? |
|
— Ala sıyır buzaw tuwdı.
1. Gáplerdegi almasıq sózlerdi tawıp, olardıń qanday sózler menen almasıp kelgenin túsindiriń.
228-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli almasıq sózlerin qoyıp, kóshirip jazıń.
1. ... tórtinshi klasta oqıydı. 2. ... hár kúni taza
hawada |
júrip dem alamız. |
3. |
... tereklerdi |
tigiw- |
||||||
ge |
óz |
úlesimdi |
qostım. |
4. |
Qıpshaqbay ... |
|
awılda |
|||
turadı? |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Kerekli almasıq sózler: qaysı, ol, bizler, |
men. |
|||||||||
229-shınıǵıw. Qanday, neshe, |
qaydan, |
bizler, |
anaw, |
|||||||
sol almasıq sózlerin |
qatnastırıp, hárqaysısına ayırım |
gáp |
qurap |
|||||||
jazıń. |
Almasıq sózlerdiń qaysı sózlerdiń |
ornına almasıp |
keletuǵınına |
|||||||
dıqqat awdarıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
||
230-shınıǵıw. |
Gúrrińdi |
oqıp, |
mazmunın |
|
sóylep |
be- |
||||
riń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1. |
Haywanat |
baǵına keldik. |
Ol |
jerde |
túrli |
haywanlar |
||||
105
bar. |
Olardı |
bir |
shetinen |
kóre basladıq. Jolbarıs |
kóldiń |
||||||||
shetindegi |
seldir qamıslıqtıń arasında bir nársege |
||||||||||||
bejireyip qarap |
tur. Kishirek |
háwizdiń |
ishinde |
awzı- |
|||||||||
bası |
birdey |
bir nársege kózim tústi. Dáslep onnan |
|||||||||||
biraz seskeneyin dedim. Ol bizlerdiń kitaptan oqıǵan |
|||||||||||||
begemotımız |
eken. |
Oǵan jaqın |
jerde |
tórt |
tonnalıq |
pil |
|||||||
tur. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(T. Tóremuratov). |
|||
1. |
|
Almasıq |
sózlerdi |
terip |
jazıń. Olarǵa |
tiyisli |
sorawların |
||||||
qoyıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
§ 25. |
Betlik almasıqları |
|
|
|
|||||
231-shınıǵıw. Kóp |
noqattıń |
ornına men, |
sen, |
ol, |
bizler |
||||||||
almasıq |
sózleriniń |
tiyislisin |
qoyıp, kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
||||||
1.... |
hár |
kúni |
azanda erte turadı. Dene shınıq- |
||||||||||
tırıw |
isleydi. |
2. ... |
úkemdi bala baqshadan |
ákelemen. |
|||||||||
3. ... |
|
turǵan jerimizdiń |
tábiyatın, ósimliklerin |
úyrenemiz. |
|||||||||
4. ... |
|
sabaqtan |
bos |
waqtında ata-anańa kómek |
bereseń |
||||||||
be? |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1.Olardıń qaysı betke tiyisli ekenligin aytıp beriń.
Betlik almasıqları — almasıq sózlerdiń bir túri.
Olar men, sen, ol, biz, bizler, siz, sizler, olar túrinde qollanıladı. Mısalı: Men oqıdım. Sen oqıdıń. Bizler oqıdıq. Sizler oqıdıńız. Olar oqıdı.
106
232-shınıǵıw. |
Kóshirip jazıń. |
|
|
|
1. Men dostım |
menen |
birge sabaq |
tayarladım. |
|
2. Sen jazda |
qaysı |
jerlerge |
qıdırdıń? 3. Olar mek- |
|
tepke ketti. 4. Bizler aǵam menen birge |
Tashkentke |
|||
bardıq. |
|
|
|
|
1. Gáplerdegi betlik almasıqların tawıp, astın sızıń.
2.Tiyisli sorawların qoyıń.
233-shınıǵıw. Tekstti oqıń. Betlik almasıqlarına |
tiyisli |
||
sorawların qoyıń. |
|
|
|
Otırǵanlardıń bir-ekewine bel, shelek soǵıp berdim. |
|||
Olar alǵısların |
aytıp |
shıǵıp ketti. Allanazar kirip |
keldi. |
Ol meniń qolımdaǵı |
oraqtı alıp kórdi hám biraz |
waqıt |
|
maǵan qarap |
turdı. |
|
|
—Qalay bolıptı, onsha aytarlıqtay emes-á? — dedi Sayıt atam.
—Jaman emes, — dedi ol óziniń qanaatlanǵanın jasıra almay.
— Sayıt |
aǵa, bul |
oraqtı biz |
alsaq |
qalay |
boladı? |
||
— Onı |
ustadan |
sora. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(Saparbay Sáliev). |
|
Men, |
biz, |
bizler |
betlik |
almasıqları |
birinshi |
||
bettegi sóylewshini ańlatadı. |
|
|
|
||||
Sen, |
siz, |
sizler |
betlik |
almasıqları |
ekinshi |
||
bettegi tıńlawshını bildiredi. |
|
|
|
||||
Ol, olar |
betlik |
almasıqları |
úshinshi betti |
||||
107
bildirip, sóylewshi menen tıńlawshıdan basqalardı bildiredi.
Betlik almasıqları adam atlarınıń ornına qollanılǵanda, kim? kimler? degen sorawlarǵa juwap beredi.
|
234-shınıǵıw. Óz oyıńızdan men, |
sen, |
ol, |
bizler, |
|
sizler, |
||||||
olar betlik almasıqların |
qatnastırıp, hárqaysısına ayırım gáp |
qurap |
||||||||||
jazıń. Tiyisli |
|
sorawların qoyıń. |
|
|
|
|
|
|||||
|
|
Men, sen, ol betlik almasıqları birlik mánide |
||||||||||
|
|
|||||||||||
|
qollanıladı. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|||
|
|
Bizler, sizler, olar betlik almasıqları kóplik |
||||||||||
|
mánide |
qollanıladı. |
|
|
|
|
|
|
||||
|
|
Húrmet mánisinde biz, siz betlik almasıqları |
||||||||||
|
adamǵa aytıladı. |
|
|
|
|
|
|
|
||||
|
235-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. Betlik |
almasıqlarınıń |
astın |
||||||||
sızıp, neshinshi |
bette kelgenin aytıp beriń. |
|
|
|
||||||||
1. |
Men |
mektepke |
on-on |
bes |
minut burın ba- |
|||||||
raman. |
2. |
Sen |
tapsırılǵan jumıslardı |
orınla. |
||||||||
4. Bizler |
oqıwǵa |
waqtında bardıq. |
5. |
Bizler |
kitaptı |
|||||||
taza saqlaymız. |
|
|
|
|
|
|
|
|||||
|
236-shınıǵıw. Kóp |
noqattıń ornına tiyisli betlik almasıqların |
||||||||||
qoyıp, kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|
|
|
|
||||
1. |
... |
ne |
bir batır |
ullardı, |
qızlardı |
elińe, |
xalqıńa |
|||||
108
sadıq |
etip tárbiyaladıń. 2. ... |
qay jerde |
turasızlar? |
|
3. |
... |
poezd benen Tashkentke |
bardıq. |
4. ... qısta |
jıllı |
kiyindim. |
|
|
|
Kerekli betlik almasıqları: sen, bizler, men, sizler.
1. |
Betlik almasıqlarınıń |
qaysı |
bette, qaysı |
sanda |
qollanılıp |
||||
turǵanın aytıp beriń hám |
tiyisli sorawların qoyıń. |
|
|||||||
237-shınıǵıw. Gúrrińdi oqıp shıǵıń. |
|
|
|
|
|||||
Bizler awılda turamız. Bir kúni men |
sarı |
pıshıqtıń |
|||||||
búktiń astınan shıǵıp kiyatırǵanın kórdim. Ol úyge ke- |
|||||||||
lip miyawladı. Apam |
oǵan |
nan |
saldı. Pıshıq nandı |
||||||
jep |
bolıp, ásten úyden |
shıqtı. |
Ol jańaǵı búkke |
||||||
qaray ketti. Men onıń izinen |
|
qarap turdım. Pıshıq |
|||||||
búkke barıp, kózden tasa boldı. Men de onıń izinen |
|||||||||
bardım... |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(Xalmurat Saparov). |
|
1. |
Gúrrińdegi |
betlik |
almasıqların |
tawıp, qaysı |
bette, qaysı |
||||
sanda kelgenin aytıp beriń. |
|
|
|
|
|
|
|||
238-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|
|
|||
|
Jáne esiteyin hawazıńdı men, |
|
|
||||||
|
Apa, jáne |
aytshı |
sol |
háyyiwińdi. |
|
||||
|
Onıń ırǵaqları meni terbegen, |
|
|
||||||
|
Sol |
terbelis meniń |
qanıma sińdi. |
|
|||||
(Gúlistan Mátyakubova).
109
1. Betlik almasıqlarınıń astın sızıń.
2. Qaysı bette, qaysı sanda qollanılıp turǵanın aytıp beriń.
§ 26. Betlik almasıqlarınıń sepleniwi
239-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1.Onı qasıma otırǵızdım. 2. Oǵan tánepis waqtında
mineral suw alıp berdim. 3. Meniń atım — |
Húrliman. |
4. Meni qurdaslarım tuwılǵan kúnim menen |
qutlıqlap |
keldi. |
|
1. Betlik almasıqlarınıń astın sızıń.
2.Qaysı seplikte turǵanın aytıp beriń.
Betlik almasıqları seplik jalǵawları menen seplenedi.
240-shınıǵıw. Oqıń. Betlik almasıqlarınıń seplik jalǵawları menen sepleniwin bilip alıń hám este saqlań.
Betlik almasıqlarınıń seplik jalǵawları menen sepleniw úlgisi:
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Kóplik |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
I bet. |
II bet. |
III bet. |
I bet. |
II bet. III |
bet. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
men |
sen |
ol |
bizler |
sizler |
olar |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
110
|
|
|
|
meniń |
seniń |
onıń |
bizlerdiń |
sizlerdiń |
olardıń |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
maǵan |
saǵan |
oǵan |
bizlerge |
sizlerge |
olarǵa |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
meni |
seni |
onı |
bizlerdi |
sizlerdi |
olardı |
|
|
|
|
||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
mennen |
sennen |
onnan |
bizlerden |
sizlerden |
olardan |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
mende |
sende |
onda |
bizlerde |
sizlerde |
olarda |
|
|
|
|
||||||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
241-shınıǵıw. Qawıstaǵı betlik almasıqlarına tiyisli seplik jalǵawların jalǵap, kóshirip jazıń.
1. |
Ol |
bárha |
(men) aytqanımdı |
isleydi. |
2. Ul- |
|
mámbet |
(bizler) |
qızıqlı gúrrińler |
aytıp |
berdi. |
||
3. |
Men |
demalıs |
kúni |
(ol) menen kinoǵa bardım. |
||
4. |
(Ol) |
kinoǵa |
bilet |
aldım. 5. |
Aysánem |
(men) |
kitabımdı sorap keldi. 6. (Bizler) úylerimiz bir-birine júdá jaqın.
1.Betlik almasıqlarınıń qaysı seplikte turǵanın aytıp beriń.
Men, sen betlik |
almasıqları barıs |
sepligin- |
|||
de maǵan, saǵan |
túrinde |
túbiri |
ózgerip |
||
seplenedi. |
|
|
|
|
|
Ol |
betlik almasıǵı |
iyelik |
sepliginde |
— |
onıń, |
barıs |
sepliginde — |
oǵan, tabıs sepliginde |
— |
||
111