Ana tili 4-kl
.pdf1.Úlkemniń, qalanıń sózlerin túbir hám qosımtaǵa ajıratıń.
2.Kitapxana, temir jolshı sózleriniń mánisin túsindiriń.
66-shınıǵıw. Kóp |
noqattıń |
ornına tiyisli |
qosımtalardı qoyıp, |
|||||||
kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1. |
Biz... |
|
zavod... |
bar.... |
2. |
Ferma |
... mal... |
dala... |
||
jayılıp júr. |
3. |
Muǵallim bala... úy... |
berilgen |
tapsırma... |
||||||
sora.... |
4. |
Aydos |
mektep... |
úy |
... qayt.... |
|
|
|||
Kerekli |
qosımtalar: |
-ler, |
-qa, -dıq, -nıń, |
-ları, |
||||||
-da, -lardan, |
-ge, |
-nı, |
-dı, |
- ten, |
|
- ine, |
-tı. |
|
||
1.Qosımtalardıń astın sızıń, olardıń xızmetin túsindiriń.
67-shınıǵıw. Qawıstıń ornına tiyisli qosımtalardı qoyıp, kóshirip jazıń.
1.Bıyıl pille ( ) pille tapsırıw jobasın artıǵı menen
orınladı. 2. Tártip ( |
) bolıw, bilim |
( |
) tereń |
iyelew |
|
— oqıwshı ( |
) ádiwli |
wazıypası. 3. |
Súwret ( ) |
súwret |
|
( ) sheberlep saldı. |
|
|
|
|
|
Kerekli qosımtalar: -keshler, |
-li, |
-di-, |
-lardıń, |
||
-shi, -ti. |
|
|
|
|
|
Qosımtalardıń astın sızıń. |
|
|
|
|
|
68-shınıǵıw. |
Qosıqtı |
tásirli etip oqıń. |
|
|
|
|
|
32 |
|
|
|
Qaraqalpaqstan — nurlı bostanım,
Dúnyada kóp seniń ullı doslarıń, Ústirt, Qaratawıń baylıqlar káni,
|
Baslanıp |
tur |
barlıq |
tariyx, dástanıń. |
|
|
|
|
|
|
|
(Tolıbay Qabulov). |
|
Qara |
hárip penen |
jazılǵan |
sózlerdi |
túbir hám |
qosımtaǵa |
|
ayırıp, aytıp beriń. |
|
|
|
|
|
|
69-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli |
qosımtalardı |
jalǵap, |
||||
kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|
|
1. Aygúl — tórtinshi klas... oqıw... . 2. Alıstan |
||||||
bulttay |
bolıp |
kóringen |
terek... |
— biziń awıl. |
||
3.Traktor... traktor... álleqashan ońlap qoydı.
Kerekli qosımtalar: -lik, |
-tıń, |
-shısı, |
-shılar, |
-ların. |
|
|
|
Qosımtalardıń astın sızıp, bir-birinen |
ayırmasın |
aytıp |
beriń. |
§7. Birikken sózler
70-shınıǵıw. Oqıp shıǵıń.
1.Meniń ájaǵam Xojeliden keldi. 2. Atqulaq,
qarabaraq, aqbas — bular biziń jerimizde ósetu-
ǵın ósimlikler. 3. Jerimizge asqabaq, palawqabaq ektik. 4. Haywanat baǵında jolbarıs, tasbaqa hám
3—Àíà òèëè, 4 |
33 |
|
birqazan, aqqutandı kórdik. 5. Buzawbas ızǵarlı jerde kóp boladı.
Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń mánilerin aytıp beriń.
|
Mánisi hám jazılıwı boyınsha |
tıǵız birigip |
|
|
|||
|
ketken sózlerdi birikken sózler deymiz. Mısalı: |
||
|
Ámiwdárya, Nursulıw, sútlimek, suwqabaq, |
||
|
belbew, Erpolat. |
|
|
|
71-shınıǵıw. Berilgen sózlerdegi birikken |
sózlerdi |
kóshirip |
jazıń. Olardıń qalay birikkenligin tusında qawıs |
ishinde |
kórsetiń, |
|
sorawların qoyıń. |
|
|
|
Atqulaq, duzshı, Bestóbe, bilimli, Ziybagúl, bas kiyim, túyetawıq, súwretshi, iyttúynek, ayaq kiyim, temir jol, asqazan, Erkindárya, jazlıq, Altınkól.
Úlgi: Seyitkamal |
|
(Seyit |
+ |
kamal) |
t.b. |
|
72-shınıǵıw. Tómendegi |
birikken |
sózlerdi |
sol túrinde |
oqıp |
||
shıǵıń. |
|
|
|
|
|
|
Qarabaraq |
— qara+baraq, |
|
|
|||
baspasóz |
— |
baspa+sóz, |
|
|
||
Sırdárya — |
Sır+dárya, |
|
|
|||
asqazan |
— as+qazan, |
|
|
|||
buzawbas |
— buzaw+bas, |
|
|
|||
ashıwdas — ashıw+das. |
|
|
||||
Bul sózlerdiń qalay birikkenligin hám jazılıwın bilip alıń.
34
73-shınıǵıw. Kóp noqattıń ornına tiyisli sózlerdi qoyıp kóshirip jazıń.
Dawıt..., sút..., Qońır..., qırq..., Ellik..., palaw...,
Quwanısh..., qur..., qara..., at..., ayǵa..., as..., suw...
Kerekli sózler: kól, |
at, |
burısh, |
qala, |
qabaq, |
|
buwın, |
shigin, baqa, jarma, |
qus, |
baǵar, |
taqta, |
|
qulaq. |
|
|
|
|
|
Payda bolǵan sózler neni |
ańlatadı? |
Sorawların qoyıń. |
|
||
74-shınıǵıw. Tásirli etip oqıń.
1.Qızketken saǵasın Ámiwdáryadan aladı. 2. Men
dúkannan qolǵap satıp aldım. 3. Jarǵanat gewgimge qaray ushıp júredi. 4. Bizler Xojeli — Qońırat baǵdarına júretuǵın avtobusqa mindik.
Úlgi: Kespas kespe Kespas kespe hám as degen sózlerdiń birigiwinen jasalǵan.
1. Birikken sózlerdiń qalay birikkenligin hám mánilerin aytıp beriń.
35
75-shınıǵıw. Tómendegi birikken sózlerdi qatnastırıp hárqaysısına ayırım gáp qurap jazıń.
Astaqta, iytbalıq, Aysánem, bıyıl, sútburısh.
1. Bul sózlerdiń qalay birikkenligin aytıp beriń.
2.«Sútburısh» qalay tayarlanadı.
76-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1.Tasbaqa ásten jılıslap júredi. 2. Búgin mek-
tepte ata-analar jıynalısı |
boladı. |
3. Dáwletmurat |
aǵa |
usı jıynalısqa keledi. 4. |
Qaraqum menen Qızılqumnıń |
||
keń jaylawlarında qoylar emin-erkin jayılıp júr. |
|
||
Gáplerdegi birikken sózlerdiń astın |
sızıp, mánilerin aytıp |
beriń. |
|
77-shınıǵıw. |
Tásirli etip |
oqıń. |
|
|
1. |
Men |
Biybigúl |
menen kinoteatrǵa |
bardım. |
2. |
Gúlziybanıń ájaǵası |
radiotexnik bolıp |
isleydi. |
|
3. Porlıtaw, Aqqala, Qazaqdárya, Mergenataw degen jerler Moynaq rayonınıń aymaǵına kiredi.
Gáplerdegi birikken sózlerdi tawıp, olardıń qalay jasalǵanlıǵın aytıp beriń.
78-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
36
Aydosqala, Aqdárya, qara torı, Qaraoy, mal qora, kelsap, mal sharwashılıǵı, kepter, kózáynek, biyday reńli, qoljazba, Jetiqaraqshı, Qazanketken, Altınkól, sarı sınlı, kók ala, Bozataw, qırqayaq, Teńgeshashqan, sızılma, shegara.
Birikken sózlerdi tawıp, astın sızıń hám olardıń qalay birikkenligine itibar beriń.
79-shınıǵıw. Tásirli etip oqıń.
1. Men ata-anamnıń qolǵanatıman. 2. Meniń Ábdirazaq ájaǵam shegarada xızmet etedi. 3. Men Berdaqtıń «Amangeldi» poemasın oqıdım. 4. Kún suwıqta qolıma qolǵap kiydim.
1. Birikken sózlerdiń qalay birikkenligin bilip alıń.
2. Shegara, Amangeldi, qolǵap sózleriniń jazılıwın este saqlań.
Birikken sózdiń sońǵısınıń dáslepki q, k sesleri
geyde ózgerip |
ǵ, |
g bolıp |
aytıladı hám |
solay |
jazıladı. Mısalı: |
qolǵabıs — |
qol+qabıs, qolǵap |
— |
|
qol+qap, Amangeldi |
— aman+keldi, qolǵanat — |
|||
qol+qanat. |
|
|
|
|
80-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
Shegara — shek+ara
Qolǵap — qol+qap
37
jarǵanat — jar+qanat búgin — bul+kún
Birikken sózlerde qaysı sesler ózgeriske ushıraǵan?
81-shınıǵıw. Sózlerdi sulıw etip kóshirip jazıń.
Ayǵabaǵar, sútlimek, palawqabaq, Sultanbek, Aqsúńgúl, Taxtakópir, Ellikqala, Shaxsánem.
«Sútlimek» sózin gáp ishınde keltiriń.
82-shınıǵıw. Ketekshelerge tómendegi sózlerdi jaylastırıń.
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
Allambergen, Ellikqala, jarǵanat, aqqutan, alabuǵa, Qońırat, Qarataw, Aqdárya, Saqsaq, jolbarıs, ashıwdas.
38
1. Hárbir sózdiń jazılıwın bilip alıń.
2.Qala atların gáp ishınde keltirip jazıń.
83-shınıǵıw. Tómendegi berilgen birikken sózlerdi qatnastırıp, hárqaysısına ayırım gáp qurap jazıń.
Hinjigúl, qolǵanat, asqazan, túyetawıq, jarǵanat.
1.Birikken sózler qanday máni ańlatadı? Sorawların qoyıń.
Tákirarlaw
84-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń.
Tasbaqa hám |
shayan bolıp jora, |
|
Kelisipti dos |
bolıwǵa óz |
ara. |
Sapar shegip |
jolǵa tústi |
ekewi, |
|
Bellerinde bekkem |
qamar |
belbewi. |
|||
|
|
|
|
|
|
(HamzaHákimzada). |
Birikken sózlerdi tabıń. Olardıń |
qalay birikkenligin aytıp beriń. |
|||||
Sorawlar: |
|
|
|
|
|
|
1. |
Birikken |
sózler |
dep |
nege |
aytamız? |
|
2. |
Birikken |
sózler |
qalay |
jasaladı? |
Mısallar keltiriń. |
|
|
|
|
|
|
39 |
|
§8. Jup sózler
85-shınıǵıw. Tómendegi gáplerdi kóshirip jazıń.
1. Gúlbáhár azanda bet-qolın juwdı. 2. Rústem jora-joldasları menen kinoǵa bardı. 3. Dúrkin-dúrkin qoylar otlaqlı jerde jayılıp júr. 4. Balıqshılar awduzaqların salıwǵa tayarlap qoydı. 5. Bıyıl báhárde jawın-shashın kóp boldı.
1. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń astın sızıń hám jazılıwın bilip alıń.
Sózlerdiń juplasıp keliwi arqalı jasalǵan sózlerdi jup sózler deymiz. Jup sózlerdiń arasına defis (-) qoyıladı. Mısalı: ata-ana, bala-shaǵa, jora-joldas, bes-altı, úlken-kishi.
86-shınıǵıw. Tásirli etip oqıń.
Sáhárde sayrap turǵan, Xosh hawaz búlbúlseń. Kúni-túni jaynap turǵan,
Shámende bir gúlimseń.
(Reyimbergen Ayapbergenov).
Tili bar úlken-kishi, El jatsa da ol jatpaydı, Tolǵan mexanizm ishi Tıqıldap tınım tappaydı.
(saat)
(Xalmurat Saparov).
40
1.Jup sózlerdi aytıp beriń. 2. Olar qalay jazılǵan.
87-shınıǵıw. Jup sózlerdi qatnastırıp, hárqaysısına ayırımayırım gáp jazıń.
Jap-salmalar, shıbın-shirkey, topar-topar, taw-taw, ataana, qatar-qurbı, bes-altı.
Úlgi: Mektebimizde ata-analar jıynalısı boldı.
Jup sózlerdiń jazılıwın este saqlań.
88-shınǵıw. Berilgen gáplerdi oqıń.
1.Muzda topar-topar balalar sırǵanaq tewip júr.
2.Demalıs kúni adamlar parkte bala-shaǵası menen
qıdırıp júredi. 3. Fermanıń úyir-úyir |
jılqıları dalada jayılıp |
||||||||||
júr. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Jup |
sózlerdi |
tabıń |
hám |
olardıń |
qalay |
jasalǵanın |
aytıp |
|||
beriń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
Geypara |
jup |
sózler |
bir |
sózdiń |
qaytalanıp |
||||
|
|
||||||||||
|
keliwi arqalı jasaladı. Mısalı: |
taw-taw, dúrkin- |
|||||||||
|
dúrkin, gúrbeń-gúrbeń, juwıra-juwıra, ayta- |
||||||||||
|
ayta. |
|
|
|
|
|
|
|
|
||
|
89-shınıǵıw. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń aralarına |
||||||||||
defis |
(-) |
qoyıp, kóshirip |
jazıń. |
|
|
|
|
|
|||
1. |
Jaz |
aylarında |
bizde |
túrli-túrli |
miyweler |
pisedi. |
|||||
2. |
Pada |
pada mallar |
otlaqlı jerde |
jayılıp júr. |
|||||||
41