Ana tili 4-kl
.pdf
2. Sultan menen Ájiniyaz haywanat baǵına bardı.
3.Haywanat baǵında jolbarıstı, arıslandı, ayıwdı kórdim.
4.Báhárde ǵazlar, úyrekler kele baslaydı.
|
Birgelkili aǵzalar bir-biri menen |
dánekerli |
|||
hám dánekersiz |
baylanısadı. |
|
|
||
|
Hám, jáne, ya qusaǵan |
dánekerler |
birgelkili |
||
aǵzalardı baylanıstırıp |
kelse, aralarına útir qoyılmaydı. |
||||
Mısalı: Men dáryadan sazan |
hám ılaqa usladım. |
||||
Ol |
oqıdı jáne sóyledi. |
Bul |
sorawǵa Ayparsha |
||
y a |
Aysara tolıq juwap |
beredi. |
|
||
|
371-shınıǵıw. |
Kóshirip jazıń. |
|
|
|
1. Oqıwshılar kitap |
hám dápterin |
tayarladı. |
|
2. |
Bul jumıstı Jamal |
ya Miywagúl |
isley aladı. |
|
3. |
Men tuwılıp ósken jerimdi hám xalqımdı súyemen. |
|||
4. |
Asannıń |
tártibi, minez-qulqı hámmege órnek. |
||
1.Birgelkili aǵzalardıń astın sızıń, sorawların qoyıń.
2.Sózlerdi baylanıstırıp turǵan dánekerlerge itibar beriń.
372-shınıǵıw. Oqıp shıǵıń. Birgelkili aǵzalardıń sorawların
qoyıń, qaysi aǵzaǵa qatnaslı ekenin túsindiriń. |
|
||||
1. |
Ata-analar |
jıynalısına aǵası |
ya |
apası baradı. |
|
2. Paraxat |
oqıdı |
hám sóyledi. 3. |
Bıyıl erik, shabdal |
||
hám |
almalar |
jaqsı |
miywe berdi. 4. Ámiwdárya hám |
||
Sırdárya xalqımızdıń |
iygiligi ushın xızmet |
etedi. |
|||
172
|
Birgelkili aǵzalar |
dánekersiz baylanıssa, aralarına |
||||
|
||||||
|
útir (,) qoyıladı. |
Mısalı: |
Ol |
oqıdı, jazdı. |
||
|
Men |
Erpolattı, |
Niyetbaydı |
stadionda |
kór- |
|
|
dim. |
|
|
|
|
|
|
373-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. |
Birgelkili aǵzalarǵa |
tiyisli |
||
sorawların |
qoyıń. |
|
|
|
|
|
1.Qurılıstıń basına gerbish, hák, qum, tas, aǵash,
cement |
tez-tezden |
jetkerilip |
turıldı. |
2. |
Jay órildi, |
||||
sıbaldı, |
bastırıldı. 3. |
Sútten |
qaymaq, |
may alınadı. |
|||||
4. Qatıqtan irimshik, |
toraq islenedi. |
5. |
Berdaq, |
Ájiniyaz, |
|||||
Kúnxoja — |
qaraqalpaq |
xalqınıń |
súyikli shayırları. |
|
|||||
1. |
Bul |
sózlerdiń |
qanday aǵza |
bolıp |
turǵanın |
aytıp |
beriń, |
||
dánekerli me ya dánekersiz be?
374-shınıǵıw. Tásirli etip oqıń.
Shabdal, ánjir, alshalar Samal menen shayqalar, Xosh tábiyat, sap hawa, Saǵan shiyrin oy salar.
(Tolıbay Qabulov).
1. Birgelkili aǵzalardı tawıp, sorawlar qoyıń. Olar qaysı sóz shaqabınan bolǵanın aytıp beriń.
375-shınıǵıw. Ózlerińiz |
kúndelikli |
turmıstan alıp, birgelkili |
aǵzaları ya, hám, jáne |
dánekerleri |
arqalı baylanısqan bes |
gáp qurap jazıń. |
|
|
173
Sorawlar:
1. |
Gáptiń birgelkili aǵzaları |
dep qanday aǵzaǵa aytamız? |
2. |
Birgelkili aǵzalar bir-biri menen qalay baylanısadı? |
|
3. |
Birgelkili aǵzalardıń arasın |
hám, jáne, ya qusaǵan |
dánekerler baylanıstırıp kelse qalay jazıladı?
§47. Jıl boyı ótilgenlerdi tákirarlaw
376-shınıǵıw. Tekstti oqıń. Hárbir gápte neshe sóz bar?
Artımızǵa qarap-qarap kiyatırmız. Kóz ushında bir arba kórindi. Há demey-aq ol da izimizden jetti. Arbakesh attıń dizginin tartıp toqtattı.
—Qayerge barasız?
—Kimniń úyine barasız?
—Dayımnıń úyine baraman.
— Onda min arbaǵa! |
— dep ol altaqtadan jerge |
tústi. Meniń arqamdaǵı qapshıqtı arbaǵa saldı. Keyin |
|
kempir apam ekewimizdi |
mindirdi. |
(Óserbay Xojaniyazov).
1.Hárbir gáptiń keynine qanday irkilis belgileri qoyılǵan?
377-shınıǵıw. Qosıqtı yadlap alıń.
Óytip, bala, qıyqań bolma, Is jaqpas, sıypań bolma.
174
|
Ataanańdı kúydirip, |
|
|
Oysız |
bolma, biyǵam bolma. |
|
Jas basıńnan hayyar bolma, |
|
|
Tayın asqa tayar bolma. |
|
|
Ata-ana xızmetine, |
|
|
Jumala, janayar bolma. |
|
|
|
(Tólepbergen Mátmuratov). |
1. |
Qara hárip penen |
jazilǵan sózlerdegi dawıslı seslerdi |
aytıp |
beriń. |
|
2.Qosıqtaǵı jup sózlerdiń jasalıwın túsindiriń.
378-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
Bayram, fabrika, hárre, cement, kostyum, estafeta, elektr, duwtar, óner, óndiris, vagon, toǵaylıq, tegislik,
dárya, |
dúnya, aǵash, |
gúrek, |
gújim, telefon, |
pochta. |
1. |
Dawıslı seslerdiń |
astın bir, |
dawıssız seslerdiń |
astın eki |
ret sızıń. 2. Hárbir sózde neshe ses bar? |
|
|||
379-shınıǵıw. Kóp |
noqattıń |
ornına dawıslılardıń |
tiyislisin |
|
qoyıp, kóshirip jazıń. |
|
|
|
|
1. B...zler Qaratawd...ń tusına kelgende, q...yash jańa ǵana arqan boylı k...terilgen edi. 2. J...nibek áj...ǵam 6-klasta ...qıydı. Bal...lar 8-mart — Hayal-qızlar bayramına arnalǵan keshede ...yınlar oynadı, qosıq ayttı.
1. Buwın qalay jasaladı? Yadıńızǵa túsiriń.
175
380-shınıǵıw. Qosıqtı oqıń.
Dańq taratqan kim dese,
Ustaz |
deymiz |
bárimiz. |
|
Óytkeni, bizge |
mıń |
ese, |
|
Súyikli |
siziń qádirińiz. |
||
|
|
|
(Seydabulla Pirjanov). |
Qosıqtaǵı aá, oó, uú, |
iı |
háriplerin tawıp, olardıń bir- |
|
birinen ayırmasın aytıp |
beriń. |
|
|
381-shınıǵıw. |
Kóshirip |
jazıń. |
Únli dawıssızdıń astın |
bir, |
|
únsiz dawıssızdıń astın eki sızıń. |
|
|
|||
Zaman, hákke, saqqız, shar, ǵaz, qutan, kiyim, |
|||||
futbol, |
bala, |
zaǵara, |
salı, |
jaz, shawqım, |
hárre, |
vanna, |
fabrika. |
|
|
|
|
1. Únli hám únsiz dawıssızlardıń bir-birinen ayırmashılıǵın túsindiriń.
382-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń.
Alaqay! Búgin azanda,
Biziń erik gúlledi,
Jaǵımlı-aw sonsha adamǵa,
Eriktiń appaq gúlleri.
(Tájetdiyin Seyitjanov).
176
1. L, m, n, ń, r, w, y únli dawıssızlardı awızsha aytıp beriń.
2.Bul seslerdiń únsiz jubaylasları bar ma yamasa joq pa?
383-shınıǵıw. Tekstti kóshirip jazıń.
Tún. Palubanıń ústi. Jaǵımlı, xosh iyiske tolǵan taza hawa tula boyıńa jaǵıp baratır. Onı qansha jutsań da, sirá miyrıń qanıp toyatuǵın emesseń. Kem-kemnen kewliń ashılıp, boyıń jeńil tartadı. Kókirektegi yoshıń artadı.
|
|
|
(Aytbay |
Bekimbetov). |
1. |
Gáplerdegi b, |
p, |
d, t, g, k, ǵ, q, h, |
x, j, sh, |
z, s, |
dawıssız seslerdiń |
astın |
sızıń. |
|
2.Jubaylas seslerdi kestege túsiriń.
384-shınıǵıw. Oqıp shıǵıń.
1. Quwatbaydıń aǵası ata-analar jıynalısına qatnastı. 2. Olar mallardı juǵımlı ot-jem menen baǵadı. 3. Bul kitaptı Amangeldiden aldı. 4. Sultan terektiń sayasında dem aldı.
1. |
Qara hárip |
penen jazılǵan sózlerdiń túbirin qosımtalardan |
defis |
(-) arqalı |
bólip, kóshirip jazıń. |
2.Túbir hám qosımta dep nege aytamız?
385-shınıǵıw. Oqıń. Qara hárip penen jazılǵan sózlerdiń túbir hám qosımtaların aytıp beriń.
12—Àíà òèëè, 4 |
177 |
|
Bir waqıtta Tórtkózdiń ayaǵı qattı jerge |
tiydi. |
Sonda onıń jigeri tasıp ketti. Kózlerinde ósh |
alıw |
kegi lawladı. Onnan aldınıraq qurǵaqqa shıǵıp jatırǵan qasqır da tislerin shıqıldatıp, ırıldap ornınan turdı.
(S.Anarbaev).
386-shınıǵıw. Oqıń.
Oyınshıq, oyın, túyin, túyinshik, miywe, bala, miyweli, balalıq, toǵay, toǵaylıq, terek, tereklik.
1.Dáslep túbir sózlerdi, keyninen dórendi sózlerdi izbe-iz kóshirip jazıń.
2.Bul sózlerdiń bir-birinen ayırmashılıǵın aytıp beriń.
387-shınıǵıw. Úlgige qarap, tómendegi sózlerden birneshe túbirles sózler jasań. Olardı kóshirip jazıń.
Bas, jaz, ayt, bil, suw, jaz.
Úlgi: balıq, balıqshı, balıqlı, balıqsız, balıqtay.
388-shınıǵw. Qosıqtı tásirli etip oqıń.
Pútkil álem jaqtı dúnyanıń
Jarasıǵı, kórki — adamlar,
Biz jasaǵan planetanıń
Qúdireti, erki — adamlar.
(Joldasbay Dilmuratov).
178
1. |
Qara |
hárip penen |
jazılǵan sózlerdegi qosımtanı |
tabıń, |
|
bunıń |
qanday |
qosımta ekenligin |
aytıp beriń. |
|
|
389-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. |
Birikken sózlerdiń astın |
sızıń. |
||
1.Aysulıw 4-klasta oqıp atır. 2. Ámiwdáryada suw
mol |
bolsa, |
Qızketken |
kanalında da suw mol boladı. |
||||||
3. Bizler |
Taxtakópir |
rayonınıń |
arjaǵındaǵı |
Bórshitaw- |
|||||
dıń |
etegindegi |
awıllarda jasaymız. |
4. |
Atqulaq, qarabar- |
|||||
aq, aqbas, qırqbuwın |
hám shayshóp |
biziń |
jerimizde |
||||||
ósedi. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
1. |
4-gáptegi |
birgelkili aǵzalar |
|
qalay |
baylanısqan? |
Aytıp |
|||
beriń. |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
390-shınıǵıw. Kóshirip |
jazıń. Jup sózlerdiń astın sızıń. |
|
|||||||
1. |
Topar-topar |
balalar |
baǵda |
seyil |
etip |
júr. |
|||
2. |
Bizler |
jerimizge |
azlı-kópli |
qawın-ǵarbız |
ektik. |
||||
3.Dáwletmurat jora-joldasları menen tez-tez muzeyge
barıp turadı. 4. Men onıń menen júzbe-júz sóylestim.
1.Jup sózlerdiń qalay jalǵanǵanın aytıp beriń.
391-shınıǵıw. Berilgen sózlerdi oqıń.
Tárbiyashı, telefon, toǵay, paroxod, lyotchik, baǵman,
179
ekskursiya, chemodan, qırǵawıl, salıkesh, padashı, jawın, pochta, ekskavatorshı, kanal, chyotka, cirk, adam.
1. Dáslep kim? keyninen ne? sorawına juwap beretuǵın atlıq sózlerdi kóshirip jazıń.
392-shınıǵıw. Gáplerdi |
kóshirip jazıń. Menshikli atlıqlardıń |
||||
astın |
bir ret, ǵalabalıq atlıqlardıń astın eki |
ret |
sızıń. |
|
|
1. Jaqında ájaǵam Tashkent, Samarqand, Buxara, |
|||||
Nawayı, Úrgenish qalalarına jumıs |
babında |
barıp |
|||
qayttı. 2. Qaraqalpaq |
xalqı óziniń súyikli shayırları |
||||
— |
Berdaq, Ájiniyaz, |
Kúnxojanıń |
shıǵarmaların |
súyip |
|
oqıydı. |
|
|
|
|
|
393-shınıǵıw. Oqıń. |
Qara hárip penen jazılǵan sózler |
||||
qanday sanda ekenin aytıp |
beriń. |
|
|
|
|
Jılqınıń uyqısı da qızıq. Ózge mallar jatıp uyqılasa, jılqılar túrgelip uyqılaydı. Ózi saq hám úrkek jánıwar.
Úrkip ketse, jelli ayaqlı jánıwarlardı da qaytarıp alıwı qıyın.
(S. Muqanov).
394-shınıǵıw. Berilgen sózlerdi úsh |
bette birlik |
hám |
kóplik sanda betleń. Betlik jalǵawlarınıń astın |
sızıń. |
|
Jazıwshı, shıpaker, perzent.
395-shınıǵıw. Qosıqtı oqıń.
Jazıq jasıl jaylawlar,
Bolar súttiń bulaǵı,
180
Kóbeyer, oynar jánıwarlar
Buzaw, qozı, ılaǵı.
(Saǵıydulla Abbazov).
1.Tartımlanǵan atlıq sózlerdi awızsha aytıp beriń.
|
396-shınıǵıw. |
Kóshirip |
jazıń. Tartım jalǵawlı |
sózlerdiń |
astın |
sızıń. Dos sózine qanday |
jalǵawlar jalǵanǵanlıǵın |
túsin- |
|
diriń. |
|
|
|
|
|
1. Men dostım menen birge mektepke bardım. |
|||
2. |
Meniń tuwılǵan kúnime barlıq doslarım jıynaldı. |
|||
3. |
Dostıńdı egleme joldan qalmasın. 4. Dos dep sırıń- |
|||
dı |
aytpa, dostıńnıń |
da dostı |
bar. |
|
397-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.
1.Oqıwshılar muǵallimniń sorawlarına tolıq juwap
berdi. 2. Balalar Ibrayım |
Yusupovtıń shıǵarmaların |
|
súyip oqıydı. 4. Asfaltlanǵan |
jol awıldıń shetindegi |
|
baǵqa deyin baradı. |
|
|
1. Ataw sepliginde turǵan sózlerdiń astın bir ret, iyelik |
||
sepliginde turǵan sózlerdiń astın |
eki ret sızıń. |
|
398-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli |
etip |
oqıń. |
181