Ana tili 4-kl

barlap bardı. Onıń barlıq quralların kórdi. Ásirese, Tawmurat ustanıń kesilgen aǵashlardı shegesiz birbirine úylestirgeni onı júdá qızıqtırdı.

(J. Seyitnazarov).

Sózlerdiń túbirine qaray kim?, ne? degen sorawǵa juwap beretuǵın atlıq sózlerdi tabıń.

§10. Menshikli hám ǵalabalıq atlıqlar.

113-shınıǵıw. Oqıń.

1. Berdaq hám Ájiniyaz — qaraqalpaq xalqınıń ullı shayırları. 2. Kanaldaǵı qatqan muzda balalar sırǵanaq tewip júr. 3. Zulfiya hám Gúlzar kitapxanadan qızıqlı kitaplar aldı. 4. Bıyıl Tórtkúl, Ellikqala rayonlarına qıdırıp baramız.

1. Menshikli atlıqlardı tabıń.

2.Ǵalabalıq atlıqlardı aytıp beriń.

Atlıqlar menshikli hám ǵalabalıq bolıp ekige bólinedi.

Adamǵa yamasa zatqa menshiklenip qoyılǵan attı menshikli atlıq deymiz. Mısalı: Nawayı,

52

Berdaq, Qarataw.

Menshikli atlıqlar bas hárip penen jazıladı.

114-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.

1.Ernazar alakóz — qaraqalpaq xalqınıń batırı.

2.Qaraqalpaq xalqınıń eń súyikli shayırlarınıń biri —

Ájiniyaz. 3. Tashkent qalasında Aziya, Afrika, Latın Amerikası xalıqlarınıń dúnya júzilik kinofestivalı boldı.

Menshikli atlıqlardı tawıp, astın sızıń.

115-shınıǵıw. Qosıqtı tásirli etip oqıń.

1.Úrgenish, Termiz, Samarqand, Nókis, Tashkent, Buxaralar atlandı tegis, Ándijan, Namangan, Ferǵana, Qarshı, Hámmeniń qolında ǵalaba jeńis.

(Tilewbergen Jumamuratov).

Qosıqtaǵı menshikli atlıqlardı tabıń.

116-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.

1. Jerlesimiz Plis Nurpeyisov Ekinshi jer júzilik urısta

53

úlken qaharmanlıq kórsetti. 2. Ámiwdáryada úlken kópir bar. 3. Doslıq kanalı saǵasın Ámiwdáryadan aladı.

Menshikli atlıqlardıń astın bir, ǵalabalıq atlıqlardıń astın eki ret sızıń.

Zatlarǵa uluwma qoyılǵan attı ǵalabalıq atlıq deymiz. Mısalı: toǵay, suw, klass, muǵallim, qálem, bala, awıl, kitap.

Ǵalabalıq atlıqlar gáptiń basında bas hárip penen baslanıp jazıladı. Al, basqa orınlarda kishi hárip penen jazıladı.

117-shınıǵıw. Qosıqtı kórkemlep oqıń.

1. Tórtkúl endi eń birinshi orayım, Gúl jaynattı qalasınıń shırayın,

Xalıq jırlaǵan anaw Qırqqız jerinde, Tuwdı talay Arıslan hám Gúlayım.

(Tilewbergen Jumamuratov).

Menshikli hám ǵalabalıq atlıqlardı tabıń hám bir-birinen ayırmashılıǵın aytıń.

118-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.

Nazlımxan sulıw — Orta Aziya arxitekturasınıń

54

dúrdanaları bolǵan Ismayıl Samaniy, Xoja Axmet Yassawiy, Gór Ámir, Biybixanım, Tórebekxanım, Muxammed Tikesh, Maxmud Paxlawiyler menen bir qatarda turatuǵın arxitekturalıq ájayıp estelik.

(ÓserbayXojaniyazov).

Menshikli atlıqlardıń astın bir, ǵalabalıq atlıqlardın astın eki ret sızıń.

Tákirarlaw

119-shınıǵıw. Menshikli hám ǵalabalıq atlıqlar tuwralı tómendegi sorawlar boyınsha gúrriń ótkeriń.

1. Házir sen qayerde jasaysań? (qaysı qala yamasa rayon, bólim yamasa awıl ekenligin aytıń).

2. Qaysı mekteptiń neshinshi klasında oqıysań?

3.Ákeń hám anań qaysı mákemede qanday jumıs isleydi?

4.Óziń sabaqtan bos waqıtlarıńda ne menen shuǵıllanasań?

55

§11. Atlıqtıń birlik hám kóplik túri

120-shınıǵıw. Hárbir baǵanadaǵı sózlerdi bir-biri menen salıstırıp oqıń.

56

121-shınıǵıw. Naqıllardı tásirli etip oqıń.

1.Batır el ırısı,

Jawın jer ırısı.

2.Keńesli el azbas,

Keń kiyim tozbas.

3.Til-buwınsız, oy-túpsiz.

Atlıq sózlerdi tabıń. Sorawların qoyıń.

122-shınıǵıw. Sózlerdi oqıń.

Salma, qurılısshı, shıǵarma, terek, kitap, oqıwshı.

Úlgi: Salmalardan sıldırlap suw aǵıp tur.

1.Sózlerge dáslep kóplik jalǵawın jalǵań.

2.Sózlerdiń hárbirine bayanlawıshlı ayırım gáp qurap jazıń.

123-shınıǵıw. Qawsırmanıń ornına tiyisli kóplik jalǵawların qoyıp, kóshirip jazıń.

124-shınıǵıw. Tekstti oqıń.

57

Qala ortasındaǵı aydın jol menen mashinalar qurday

kól, kóller, úyrek, qoylar, qırǵawıl, balıqlar, sıyırlar, shóp, shópler.

Úy haywanlarınıń atların qatnastırıp birneshe gáp qurap jazıń.

§12. Atlıqtıń betleniwi

126-shınıǵıw. Oqıń.

Qurılısshımàn, qurılısshısań, qurılısshı

Qurılısshımız, qurılısshısız, qurılısshı.

Qurılısshılarmız, qurılısshılarsız, qurılıshılar.

Atlıq sózlerdiń betleniwine dıqqat awdarıń. Betlik jalǵawın aytıp beriń.

58

túrinde betlep, kóshirip jazıń.

Bala, súwretshi, sawınshı.

Úlgi: shofyorman, shofyorsań, shofyor.

Betlik jalǵawlarınıń astın sızıp kórsetiń.

128-shınıǵıw. Kóshirip jazıń.

1.Men tórtinshi klastıń oqıwshısıman. 2. Olar eń

aldaǵı qurılısshılar. 3. Sizler zavodtıń aldınǵı jumısshılarısız. 5. Ol jas sawınshı 6. Bizler analarımızdıń eń jaqın járdemshilerimiz.

1. Betlik jalǵawların tawıp, astın sızıń. 2. Olardıń qaysı bette, qanday sanda qollanılıp turǵanın aytıp beriń.

59

Atlıq sózlerge betlik jalǵawları tómendegishe jalǵanadı:

60

Ilimpaz, jazıwshı, diyqan.

Úlgi: Ushqısh-pan, ushqısh-sań, ushqısh.

«Ilimpaz» sózin gáp ishinde keltirip jazıń.

131-shınıǵıw. Qosıqtı dıqqat penen oqıń.

Tilindegi kún hám ayman,

Aldındaǵı jortqan tayman,

61