Ádebiyat 9-kl

— Házir aytılsın! Mamanǵa qılaplıq qılınbasın! Maman dana! — degen dawıslar basqa dawıslardı basıp, dalada ústemlik súrdi. Xannıń kózleri apalaqladı. Jurt shıdatpadı. Xan házir juwap beriwge májbúr boldı.

— Qońıratlılar basıldı. Yabılar aqıllı shıqtı. Maman jeńdi,— dedi.

Murat shayıq shın kewli menen ırazı bolıp, únsiz ǵana kúldi hám túrgelip xannıń shalǵayınan súydi.

Írısqul biydiń kelbeti Murat shayıqtıń kelbetine usaǵan. Jasları Qatar tek kiyimlerinde ayırma bolǵanı bolmasa, jıynalǵandaǵı maqsetide bir sıyaqlı edi. Xannıń házirgi gápinen keyin Írısqul biydiń moynın birew sındırıp ketkendey tómen eńterildi. Xan kelte adımlar menen gibirtiklep júrip «Yashań yabılar, yashań» dep Mamannıń moynına biy belbewin bayladı. «Meniń keńesgóyim, atshabar bahadırım bolasań» dedi.

Jurt jáne hár túrli pikir aytıp ǵawırlastı. Kópshilik maqullaǵan menen narazılar da tabılıp atır. Murat shayıq abıraydı qoldan jibergisi kelmey:

— Áziz biyler, toyımız bar, miyman bolıńızlar,— dep daǵazaladı. Hár ruw hár jerge shoq-shoq bolıp óz ara másláhátke jıynaldı...

* * *

Jazıwshınıń «Qaraqalpaq dástanı» epopeyası «Maman biy ápsanası»,

«Baxıtsızlar» hám «Túsiniksizler» sıyaqlı úsh kitaptı óz ishine aladı. Bul romanlarda jazıwshı qaraqalpaq xalqınıń XVIII hám XIX ásirdegi tariyxıy ómirin kórkemlik penen sáwlelendiredi.

Yaǵnıy, xalqımızdıń eki ásirlik ómirine tiyisli bay maǵlıwmatlardı, xalıq ápsanaların, tariyxıy materiallardı qamtıǵan halda sheber aylanısqa túsiredi. Bul tariyxıy dástandı dóretiwde jazıwshı dúnya xalıqlarınıń ádebiyatlarında jazılǵan tariyxıy shıǵarmalardıń sheber úlgileri menenjaqınnan tanısadı.

Avtordıń «Maman biy ápsanası» romanınıń mazmunında XVIII ásirdegi qaraqalpaq xalqınıń márt batırı Maman biydiń háreketi tiykarǵı orındı tutadı. Usı romannıń tariyxıy syujetinde Órazan batırdıń ulı Maman biy baslaǵan háreketler Ǵayıp xan, Abılxayır xan, Esengeldi biy, Murat shayıx, Sedet kerey, Dmitriy Gladishev, Maman shayıq, Baraq sultan, Abılqazı xan, Muxammed Ámin inax, Xiywa xanı Ǵayıp, Aydos biy hám t.b. tariyxıy tulǵalar menen bir qatarda qazaq biyi Ayǵara, onıń qızı Aqbiyday, kúyew balası Amanlıq hám onıń qarındası Almagúl, xiywalı qaraqalpaq Qudiyar seyis hám Baǵdagúl sıyaqlı qaharmanlardıń is-háreketleri menen tıǵız baylanısta sóz etiledi.

111

Jazıwshı Maman biydiń jas waqıtlarınan baslap-aq Kuzma Barodinniń aqıllı sózlerin tıńlawǵa qushtarlıǵın, dana el basshısı Murat shayıqqa bolǵan húrmet sezimlerin, óziniń dostı Amanlıqqa bolǵan shın doslıǵın, qazaq xanı Abılxayır xannıń sırlı háreketlerine sezgirlik penen qatnas jasawın, ózinen úlkenlerge hám qatarlarına, jas kishilerge bolǵan qarım-qatnasın sheberlik penen sáwlelendiriw menen birge, jasınan sózge sheberligi hám tapqırlıǵı nátiyjesinde biylik hámelge eriskenligin tásirli waqıyalar menen bayan etedi. Maman biy óziniń dostı hám atqosshısı Amanlıqtı Ayǵara biydiń qızı Aqbiydayǵa úylendiredi. Romanda Amanlıq hám onıń qarındası Almagúl arasındaǵı qayǵılı hádiyselerge de kóp orın beriledi. Jazıwshı bul romanda dana el basshısı Murat shayıq obrazınada úlken itibar qaratadı.

Murat shayıq xalıqtıń arasında jası úlkenligi, kátqudalıǵı menen úlken abıroyǵa iye tariyxıy tulǵa. Ól kóp sanlı shashaw ruwlarǵa bólingen xalqımızdıń tınıshlıǵın saqlawǵa, awızbirshiligi qashqan biylerdi jarastırıwǵa kátqudalıq etiw menen birge kóplegen tartıslı máselelerdi sheshiwde de aqıllılıq penen is tutadı. Ól hátteki qaraqalpaq biyleriniń orıslar menen Xiywanıń xanı Ǵayıp xan, qazaqtıń xanı Abılxayır menen de doslıq qarım-qatnasta bolıwınıń baslı tárepdarı etip súwretlengen. Ónıń baslı ideyasında xalqımızdıń tınısh-tatıw hám baxıtlı jasawı jámlengen.

Romanda súwretlengen shım-shıtırıq tariyxıy hádiyseler Abılxayır xan, Ǵayıp xan, Ayǵara biy, Esengeldi biy h.t.b. tariyxıy tulǵalar átirapındaqızıqlı sóz etiledi.

Roman-epopeyanıń ekinshi kitabı «Baxıtsızlar» dep ataladı. Bul romannıń syujetinde

suwpınıń átirapındaǵı tariyxıy waqıyalar tiykarında sóz etiledi. Avtor bul romanında Aydos biydiń obrazına tiyisli tariyxıy shınlıqtı Muxammed Ámin shah, Muxammed Raxim, Annaqul, Gedeyniyaz, Orınbay biy, Maman biy, Begis, Mırjıq, Qumar, Mırza, Tóre, Ernazar, Kúnxoja h.t.b. tariyxıy tulǵalar menen birge Ospan, Atabek palwan, Aytuwar batır, Sedet kerey,Nikoforov hám onıń hayalı, balası h.t.b. toqıma personajlardıń obrazları hám is-háreketleri menen tolıqtıradı.

Roman-epopeyanıń úshinshi kitabı «Túsiniksizler» dep atalıp, Mırjıq penen Qumar anadan tuwılǵan Ernazardıń xalıq erkinligi ushın Xiywa xanlıǵınıń zulımlıǵına qarsı alıp barǵan azamatlıq gúreslerin sóz etedi.

11

Jazıwshı bul romanında Ernazar alakóz, Ernazar keneges, Berdaq shayır, Zarlıq tóre, Janǵazı, Qaraqum iyshan, Qutlı hajı, Qumar ana, Sayıpnazar h.t.b. sıyaqlı tariyxıy tulǵalardıń obrazı menen is-háreketlerinRáwshan, Gúlziyba, Teńel, Qállibek, Genjemurat h.t.b. yadtan toqılǵan obrazlar menen tolıqtırıp, keń kólemli waqıyalar dizbegin kórkem sáwlelendire alǵanlıǵı bayqaladı.

T. Qayıpbergenovtıń bul roman-epopeyasınıń jetiskenligi hám ayırım kemshilikleri haqqında kóplegen ádebiyat izertlewshileri óz pikirlerin bildirdi. Solardıń qatarında dúnyaǵa belgili ájayıp talant iyesi Sh. Aytmatovtıń dástan haqqındaǵı mına pikirleri dıqqatqa ılayıq:

«Men óz ómirimde kóplegen tariyxıy romanlardı oqıǵanman. Kópshilik jaǵdaylardı tariyxıy shıǵarmalarda sırt elli kelgindi basqınshılar yamasa basqınshı húkimdarlar dushpan tımsalında sáwlelendiriledi. Jazıwshınıń dástanında bolsa, pútkilley basqasha jaǵdaydı kórdim. Onda xalıq (Maman biy de, Aydos baba da, Ernazar alakóz de, basqalar da) ózge millet wákillerin dushpan dep bilmeydi. Kerisinshe dushpanlar janında boladı, olar menen bir tilde sóylesedi, kóbinese qońsı otawda jasaydı. Ókinishlisi, bunday jaǵday barlıq túrkiy xalıqlarǵa tán. Bunı tariyx ta tastıyıqlaydı. Ertedegi jazbalardan túrkiy xalıqlardıń bir-birine qarsı turǵanı, bir-biri menen jawlasqanı haqqında kóp mısallar bar. Bul biziń ata-babalarımızdı kemsitiw yamasa tariyxımızdı natuwrı bahalaw ushın tiykar bolmawı lazım. Eger olar bir-biriniń tımsalında ózlerin, másláhátleslerin, qanalasların kórgeninde hám tán alǵanda XX ásirde bizge bir-biri menen barqulla jawlasıp kelgen jigirmadan aslam túrkiy xalıqlar xanlıǵı miyras bolıp qalmaǵan bolar edi» («Ámiwdárya» jurnalı, 1-san, 1999-jıl).

Jazıwshınıń sońǵı jılları jazılǵan «Qaraqalpaqnama» roman-essesi búgingi qaraqalpaq prozasında ideya-tematikalıq, janrlıq jaqtan da úlken jańalıq boldı. Romanessede xalıq ápsanaları menen ráwiyatlarınan, dana el basshıları menen awıl aqsaqallarınan, jazıwshınıń anası, ákesi, kempir apası hám atası aytqan mánili sózlerden quralıp, olardıń túptiykarı xalqımızdıń basıp ótken uzaq ótmishi, tariyxıy táǵdiri, úrpádet, dástúrleri, búgingi hám keleshek ómiri haqqında bay maǵlıwmatlar beredi. Romanda sóz etilgen hárbir waqıya quramalı syujetke qurılıp, tariyx, filosofiya, jaratılıs, tálim-tárbiya, miynet, ádep-ikramlılıq, tábiyat qubılısları h.t.b. máselelerdi óz ishine

hátteki, ayırım ómir bayanlardan ibarat bul shıǵarmasın roman-esse dep ataydı.

Roman-essede xalqımız arasına keńnen tanılǵan belgili tariyxıy tulǵalar Mashrab, Maqtımqulı, Shıńǵıs xan, Ámir Temur, Jiyen jıraw, Berdaq, Mamanbiy, Ernazar alakóz, Allayar Dosnazarov h.t.b. haqqındaǵı ańız-ápsanalar menen Qaraqalpaqstandaǵı belgili orınlar bolǵan Qumbasqan, Jayhun, Qızketken, Bala sheyit, Qoyqırılǵan, Barsa kelmes h.t.b. jer-suw atamaları haqqında da qızıqlı maǵlıwmatlar beredi. Jazıwshınıń sońǵı jılları

jazılǵan «Qaraqalpaqpan. Táwekelshimen»

(2003) kitabı ápiwayı sorawlarǵa hám intervyularǵa tereń filosofiyalıq, didaktikalıq, kórkem-estetikalıq máni júklep juwap beriw úlgisinde jazılıp óz oqıwshıları tárepinen qızıǵıwshılıq penen oqıladı.

Bul kitap kompoziciyalıq qurılısı jaǵınan ayrıqsha ózinshelikke iye bolıp, tórt bólimnen turadı. Birinshi bólim avtordıń óz elinde hám sırtellerde bolǵan payıtlarında joljónekey kóshelerde ushırasqan adamlar tárepinen ómirdiń hár qıylı qubılısları, jańalıqları boyınsha kútilmegende bergen sorawların juwapsız qaldırmaw ushın háp zamatta asıǵıs qaytarǵan juwaplarınan tursa, ekinshi bólimi hár qıylı gazeta-jurnal redakciyalarınıń sorawlarına oylanıp, jazba túrde qaytarǵan juwaplarınan ibarat. Al, kitaptıń úshinshi bólimi haqıyqıy didaktikalıq oy-pikirlerge qurılıp, avtordıń óz ómirinen alǵan sabaqları nátiyjesinde XXI ásirdegi óz adasına bergen 99 keńesinen turadı. Tórtinshi bólimde jazıwshınıń ayırım shıǵarmaları haqqında dúnyaǵa belgili bolǵan alım hám jazıw-

qaharmanları súwretlenedi?

3.«Qaraqalpaq dástanı» epopeyasınıń ádebiyatımızda tutqan ornı haqqında aytıp beriń.

4.«Jetim emen» degi májilis ne sebep shólkemlestiriledi?

5.Berilgen sorawlar menen olardıń juwabına óz pikirlerińizdi bildiriń.

6.Jarısta kim kóp sorawlarǵa juwap beredi hám ol qanday ataqqa iye boladı?

7.«Qaraqalpaq dástanı» roman trilogiyası ushın jazıwshı qanday sıylıq aladı?

8.«Ózbekstan qaharmanı» ataǵı qashan berildi?

9.T. Qayıpbergenovtıń ǵárezsizlik jıllarında jazılǵan qanday shıǵarmaların bilesiz?

114

TÓLEPBERGEN MÁTMURATOV

(1939 — 1984)

Ómiri hám dóretiwshiligi. Tólepbergen Mátmuratov

ádebiyatımızda óz talantı menen tanılǵan lirik shayırlarımızdıń biri. Ol 1939-jılı 1-sentyabrde Qaraózek rayonınıń Qarakól awılında tuwıldı.

1963-jılı Tashkent Mámleketlik universitetin pitkerip «Erkin Qaraqalpaqstan» hám «Qaraqalpaqstan jasları» gazetalarında, televidenie hám radio esittiriw komitetinde isledi. 1969-jıldan baslap «Ámiwdárya» jurnalında poeziya bóliminiń baslıǵı, juwaplı xatker, bas redaktordıń orınbasarı lawazımların atqardı.

T. Mátmuratov 1969-jılı Jazıwshılar awqamınıń

aǵzası boldı. Ol ádebiyatımızǵa XX ásirdiń 60-jılları kirip keldi hám usı jıllardan baslap

«Gózzallıq oyandı» (1970), «Aysánem» (1973), «Ashılısıw» (1977), «Arzıw shámeni» (1981), «Jaqsılıq sarayı» (1986), «Juldızlar janar» (1989) sıyaqlı birneshe poeziyalıq kitapları basılıp shıqtı. Shayırdıń rus tilinde eki toplamı (1984, 1988) jarıq kórdi.

T. Mátmuratov Qaraqalpaqstan Jaslar awqamı sıylıǵınıń laureatı (1977), Berdaq atındaǵı Qaraqalpaqstan Mámleketlik sıylıǵınıń laureatı (1986) boldı. Oǵan «Ózbekstanǵa miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri» ataǵı da berildi. Tez ósip,

ádebiyatımızdıń bayıwına salmaqlı úles qosıp kiyatırǵan talantlı lirik shayır T. Mátmuratov 1984-jılı 45 jasında tosattan qaytıs boldı.

T. Mátmuratov ádebiyatımızǵa 60-jılları «O, qanday ájayıp» qosıǵı menen kirip keldi. Bunda gilem toqıwshı qaraqalpaq qızınıń ájayıp sheberligi menen jaslıq júrektiń gilem naǵısınday sulıwlıǵı súwretlengen.

T. Mátmuratov bárqulla dóretiwshilik izleniwde folklorlıq hám klassikalıq ádebiyattıń úlgilerine qosa batıs ádebiyatınıń dástúrlerinen tereń úyrendi. Shayır talantlı lirik shayır sıpatında rus shayırları M. Lermontov,

S. Eseninniń shıǵarmaların jiyi awdaradı hám olardıń temalarına qızıǵadı. Ásirese, qaraqalpaq ádebiyatınıń klassikleri Ájiniyazdıń hám Berdaqtıń shıǵarmalarınan ruwxıy azıq aladı.

115

Shayır keń jámiyetshilikke óz dóretpeleri arqalı hadallıq, adamgershilik, ádillik, sadıqlıq, shın doslıq sıyaqlı eń aǵla pazıyletlerdi taratıp úlgerdi. Shayırdıń jas bolıwına qaramastan aqıl-násiyat hám tereń filosofiyaǵa qurılǵan oy-pikirleri kewilge qonımlı bolıp keledi. Shayır

«Adamgershilikke abaylı bolıń» qosıǵında hárbir adamdı insan sıpatında tanıtatuǵın baslı belgi adamgershilik sezimler, usı adamgershilik qásiyetlerdi hárbir adamnıń kózdiń qarashıǵınday abaylap-saqlawı kerek, degen ideyanı alǵa súredi.

Áyyemnen kiyatırǵan hárqanday jamanlıqtıń ústinen jaqsılıq ideyasın jeńip shıǵarıw shayır qosıqlarınıń ózegi boldı.

Sonlıqtan da, ol «Kókte quyash qalsın, jerde jaqsılıq» degen qosıǵında janlı tirishiliktiń bárshesi ushın kóktegi quyash qanshelli zárúr bolsa, adam balası ushın jaqsı nárselerdiń, islerdiń, adamlardıń oǵada zárúr ekenligi shayır qosıǵınıń tiykarǵı ideyatematikasın belgilep beredi.

T. Mátmuratovtıń qosıqları janrlıq hám ideya-tematikalıq jaqtan oǵada bay. Shayır dóretiwshiliginde klassikalıq poeziyamızda keń qollanılǵan jaydarı qosıq úlgilerinen baslap batıs ádebiyatındaǵı erkin qosıq (verlibr) forması, shıǵıs ádebiyatındaǵı ekilik (másnawiy), tórtlik, beslik (muxammes), altılıq, táriyip, arnaw, tolǵaw, elegiya h.t.b. janrlıq formalardan sheberlik penen paydalanǵanlıǵın kóremiz.

Shayır ekinshi jáhán urısı temasına arnap, «Urıs dártleri» poemasın dóretti hám onda urıstıń xalqımız turmısına alıp kelgen awır aqıbetlerin hárbir qaharmannıń tilinen bayan etip tábiyiy halında súwretlegen.

Shayır dúnya júzine belgili nemec xalqınıń ullı shayırı Gyoteniń

«Faust» shıǵarmasın qaraqalpaq tiline awdardı. Shayırdıń ózi de 80-jıllarǵa kelip, «Jaqsı adamnıń júregi» liro-dramalıq poeması menen

«Meniń juldızım» romantikalıq-realistlik poemasın dóretti. Avtor «Jaqsı adamnıń júregi» shıǵarmasın dramalıq poema dep ataydı.

«Menıń juldızım» poeması haqqında. Shayırdıń «Meniń juldızım» poemasında da realistlik hám mifologiyalıq súwretlewler aralasıp keledi. Poemadaǵı birinshi adam, ekinshi adam, Eynshteyn, Csillara, Saks, birinshi alaman, ekinshi alaman, úshinshi alaman sıyaqlı realistlik obrazlar menen birge, Saza, Ana jer, Quyash, Ábeshiy ruwx,

Finiks sıyaqlı mifologiyalıq obrazlar da qatnasadı. Bul poemanıń tiykarǵı ideyası adamzattı qırǵın urısqa alıp keletuǵın qural-jaraqlardı shıǵarmaw hám dúnya xalıqların tınısh hám tatıw turmısta jasawǵa shaqırıw bolıp tabıladı.

116

Dúnyada adamlar hár qıylı bolǵanınday poemadaǵı birinshi adam, Ana jer, Quyash, Saza, birinshi alaman, ekinshi alaman, úshinshi alaman-dúnyadaǵı bárshe xalıqlardıń atınan jaqsı hám tınısh jasawdıń tárepdarı bolsa, ekinshi adam óz elim, úyim, dúnyamúlkim aman bolsa, basqa eldi qayǵırıwdıń ne keregi bar, dep kelte oylaydı. Ábeshiy ruwx-jawızlıqtıń, asa ketken jamanlıqtıń tárepdarı bolǵan bolsa, Saks, Eynshteyn, Csillaralar ózleriniń atom hám yadro quralların islep shıqqanına úlken ókinish bildiredi. Dúnya xalıqları mifologiyasında otqa janıp bolıp, qayta tiriletuǵın ólmes qaharman Finiks obrazın dóretedi. Shayır poema qaharmanlarınıń óz ara dialogları hám tartısları arqalı dúnyada jaqsı adamlar tárepinen jaratılıp atırǵan qanday iygilikli islerdiń insannıń ómiri ushın máńgilik ekenligin, al, hárqanday jaman hám jawız háreketlerdiń ómiri qısqa ekenligin sheber hám isenimli súwretley alǵan.

Usılayınsha, T. Mátmuratov óziniń qısqa ómirinde-aq, xalqımız arasına tereń mazmunlı poeziyalıq dóretpeleri menen talantlı lirik shayır sıpatında tanıldı.

SÚYENEDI ADAMǴA ADAM

Qapalanıp tartqanda jábir,

Súyenedi adamǵa adam,

Quwanıshta jalǵızǵa awır,

Súyenedi adamǵa adam.

Diywal súyenedi diywalǵa Tawlar súyenedi tawlarǵa, Hárkim gezekgezek miymanda,Súyenedi adamǵa adam.

Ǵayrı demey milletin, ultın, Alıs demey mákanın jurtın, Áne sóytip biyǵárez, biypul, Súyenedi adamǵa adam.

Qulaq salıń doslarım, gápke,Pır-pır uyqılap jatırǵan kátte.Náresteni es bilip hátte, Súyenedi adamǵa adam.

117

Kúnler keler, bilemen anıq,Jer júzinen jaraq joǵalıp, Qara kókirekler aǵarıp, Súyenedi adamǵa adam.

Múriwbettiń shuǵlası túsip,Birbirewge kóriner ısıq, Ne tapqanın bólisip iship,Súyenedi adamǵa adam.

Qosıladı elge el kelip,

Dúnya gózzal men hám sen kelip,Bir aybatlı asqar taw kórip, Súyenedi adamǵa adam.

Kontinentler iyin tiresip,

Birin-biri turar súyesip,

Jaqsılıqtıń samalı esip,

Súyenedi adamǵa adam.

Okeannıń arjaqlarınan,

Bul dúnyanıń jan-jaqlarınan,Qol berisip kórisip mudam,Súyenedi adamǵa adam.

Jalǵız adam ǵárip, biyshara, Birleskende kúshi qanshama,Jerdi

ózi súyep tursa da, Súyenedi adamǵa adam.

* * *

Men jortaǵa jılay almayman,Kúle almayman da jortaǵa. Xalayıqtı qalay aldayman, Aldaw bálesinen qorqaman.

Adam kóz jas tókpesin deseń,Tildi sheńgel etip súyremeń, Adam qaynap ketpesin desen, Hárgiz, hárgiz jalǵan sóylemeń.

118

Haqıyqatlıq tússe qurdımǵa, Jaǵıp izler edim mıń shıra...Ǵarremligi basqalardıń da, Júregimdi qoymas tınıshına.

Aytqanımnıń lekini mine: Súyer bolsań eger, súy anıq.Bir waqtaǵı ótirigime, Túsimde de júrmen uyalıp.

Áwelden de adamiyzattıń, Jegi qurtı ósek der edim. Húreyi ushın hadalıy gáptiń,Júregimdi tósep bereyin.

Nur alınar atomlı kózden...

Ótirikti aytıp onda men, Aldasam da tek ilajsızdan, Adam baxtı ushın aldar em.

* * *

Men haqqında shıǵarıp húkim,

Ayır meni bayram-toyıńnan.

Bolsın deseń shadlıǵım pútin,

Qosıǵımnan meni ayırmań.

Aq kókirek bolsa hár adam,

Sumlıq bolmas aqıl-oyında. Ayır meni ótirik-jaladan, Hadallıqtan meni ayırma.

Shadlıq tawıp usı bostannan, Quwanıshım sıymas qoyınǵa.Ayır meni jalǵan doslardan, Hadal doslarımnan ayırma.

Bul dúnyada ıras sózlerden, Qımbatıraq ne bar shayırǵa?Ayır meni shiyrin túslerden,Ashshı haqıyqattan ayırma.

119

Nebir-nebir awır júklerden,

Salmaq túsip tursın moyınǵa.

Ayır meni jeńilliklerden,

Awırlıqtan meni ayırma.

Watanıma sóz aytpa oynap,

Túsimde de onnan ayırma.

Jazalasań jazala baylap,

Ana jerde ósken qayıńǵa.

Shırayıńdı urlayın deseń, Jaslıǵımnan ayır, qayılman. Ardan juda qılmayın deseń,Ana jerden meni ayırma.

JAQSÍLÍQTÍŃ BELGISI

Jaqsılıqtıń belgisi; Sózler aytsań sındırmas, Bir sózińdi eki etip, Eki sózdi bir qılmas.

Júzińdi tómen qaratıp, Kóp ishinde qayǵırmas, Jaqsıǵa zálel bolar dep Jamanǵa mazaq qıldırmas.Kún túnerip, kún aynır, Jaqsılar hárgiz aynımas, Dostınıń jaman kúninde, Dostına bolar qayǵılas. Túri-túsin qızartıp,

Ashshı sóz benen túyremes,Qızıl tilin uzartıp,

Jaman jerden súyremes, Jamanǵa aytqan sózlerim. Qádirsiz jerde qalar dep Gez kelgen jerde sóylemes.

Jamanlıqtıń belgisi; Jaqsı sózdi jaqtırmas,

120