Скачиваний:
72
Добавлен:
15.07.2024
Размер:
3 Мб
Скачать
☆

Adam emes, qurı bir súlder, Sońǵı izin túsirip qarǵa– At aldında abınıp keler,

Jasqanshaq kóz qaramas alǵa.

«Bul mártlikke men de sherikpen!»Dep maqtanǵan kibi ǵoddaslap, Mináj keler bólinip kópten,

Bizge qaray keń qádem taslap. Bul ushırasıw bolar ma jaysha?Dúysen qaytqan joq ǵoy urıstan.Endi qaytip, endi qalaysha Kórisedi eki tuwısqan?! Terlep kettim, bárine bunıń Tek

ǵana men ayıplıday-aq. Mináj sıyqın kórip urınıń, Turıp qaldı: sógip ya ayap...Tanımadı.

Bilmeymen sonda, Súyinshim be soraǵan meniń:

—Mináj dostım, hesh qapa bol ma, Bul,.. bul

Dúysen aǵań ǵoy, — dedim.Ol jalt qarap, tanıwı máttal,

Úybetine shaptı eńirep. Bekman atam tústi de attan,Adamlardı qoyıp keńirek, Aytıp berdi qısqasha ǵana: Biz urısqa ketti dep júrgen, Dúysen qashıp qalǵan qalada,

Bir adam joq kórgen, ya bilgen.Eki jıldan berli astırtın,

Miliciya izleydi eken.

Lekin, belgi tabılmas, tır-tım, Bile almaptı búginge shekem. Milicioner gáp arasında.

Bizdi maqtap kótermeledi.

—Qıraǵı bop ósken jasında Alǵıs

jawsın sizlerge! — dedi.Sol waqıtta awıl tárepten, Shıqtı qıyqıw, qayǵı sazası.

141

Tikeyip, gá qulap et-betten,Mináj benen keler anası.

Ayap kettim. Ayadı hámme.Tiri jannıń bári ayadı.

Ana keler bolǵanday delbe,Ushıp túser tayıp ayaǵı.

Ashıw, qáhár kúsh berip oǵan, Tóseginen julǵan, shaması, Júzlerinde ǵázep, qayǵıǵam, Uwdar-duwdar tarqalǵan shashı.

Hámme sam-saz, kútip turǵanday, Perzenti ushın ana húkimin. Mınaw qashqın, jabayı qanday! Dushpanı ǵoy ana sútiniń!!

Ana keldi. Irkilmesten ol

Balasınıń barıp aldına, Júzindegi júnge saldı qol, Ilingenin julıp aldı da:

— Joq, joq, seni tuwǵanım biykar,Men ul emes, tas tuwıppan, tas!

Endi maǵan aspan astı tar. Ne báleni kórip tursań, bas?!Meni, mınaw xalqımdı jawdanQorǵamasań, kerekseń kimge? Saǵan aq sút bergenim jalǵan,Bul qorlıq ǵoy Mináj jetimge. Shirkew saldıń onıń betine,

Bul ne azap, wax-wax, beglerim!!Jılar edi xalıq miynetińe,

Qanlı urısta nege ólmediń?! — Dedi ana, sóytti de qarǵa Talıp tústi shashların jayıp.

Ómir degen tur eken jarda, Qulap ketti, boldı zım-ǵayıp.Hámme oǵan talpındı, lekin,Hesh kim alıp qala almadı. Pitkeripti ájel xızmetin,

Jolda qaldı ómir kárwanı.

142

Sóytip, onıń jalǵız xatına Inkar bolǵan ana biyshara —Perzentiniń sıyqınan mına, Ólip ketti, buǵan ne shara?...Sol waqıya bolǵanday jańa, Kóz aldımda elesleydi kóp, Qar ústinde turǵanday ana: Namárt jigit tuwılmasın dep. ...

WATAN MUHABBATÍ MENEN

Jańılmasa ay óziniń jolınan, Nurlı quyash jarqırasa hár tańda,

Meni aynıtıw kelmes heshkim qolınan, Sadıq bolıp qalaman bul watanǵa.

Sel kemirer taynapır taw tasların, Toǵaylarǵa ushqın tússe, tutanbaq. Sol qálpinde qalar meniń jas janım, Ózgermeydi watanıma muhabbat.

Sebebi, ol ar-namıstan tuwılıp, Azat zaman shuǵlasında jaynaǵan.Ámiwdárya suwlarında juwılıp, Erkin miynet qazanında qaynaǵan.

Adam boldım usı muhabbat penen, Quwat berdi Watan atlı ullılıq. Áptaplarda sayam boldı ne degen, Boranlarda berdi maǵan jıllılıq.

Qayda barsam, jollar ǵayrı bolmadı,

Adamlarda tabılmadı maǵan jat. Jelbirep tur bayraq bolıp qoldaǵı, Áziz

Watan, senlik taza muhabbat.

Perzentińmen, talay sınnan ótermen,Ele meniń aldımda kóp saparım. Qarızdarman, hámmesin de ótermen — Muhabbatıń menen, Ana-Watanım!

143

Soraw hám tapsırmalar

1.K. Raxmanovtıń «Qardaǵı iz» poemasında ekinshi jáhán urısı aqıbetleri qala-yınsha sáwlelengen?

2.Poemada mektep oqıwshıları Sársen hám Mináj qanday waqıyalardıń gúwasıboladı?

3.Sársen obrazındaǵı unamlı qásiyetlerdi aytıp beriń.

4.Poemada Mináj aǵası Dúysen qashqınnıń urlıq islerin esitkende qanday jaǵdayǵa túsedi?

5.Bir ananıń perzentleri bolǵan Dúysen hám Minájdıń xarakterlik ózgesheliklerine sıpatlama beriń.

6.Poemanıń sońında hásiretli ana «— Joq, joq, seni tuwǵanım biykar, Menul emes, tas tuwıppan tas!», dep ne ushın páryad shegedi, Poemanı oqıp,mazmunın aytıp beriń.

7.Shayırdıń «Watan muhabbatı menen» qosıǵındaǵı Watanǵa bolǵan súyispenshiligi qalayınsha sáwlelengen?

8.Qosıqtıń aqırǵı kupletindegi «Qarızdarman, hámmesinde ótermen» degen qatarlarǵa túsinigińiz.

 

MÁTEN

SEYTNIYAZOV

 

(1934—2007)

 

 

Ómiri

hám dóretiwshiligi. Belgili shayırlardıń biri

 

Máten Seytniyazov 1934-jılı Qanlıkól rayonınıń aymaǵında

 

tuwılǵan. Ol Qaraqalpaq mámleketlik pedinstitutın

 

tamamlap, Jazıwshılar awqamında (1955 — 56),

 

«Ámiwdárya» jurnalında (1956 — 1959), Qaraqalpaq

 

mámleketlik baspasında (1959 — 60), jáne «Ámiwdárya»

 

jurnalında poeziya bólimin basqarsa, usı jurnaldıń bas

 

redaktorı (1962 — 65) bolıp ta isleydi. Sońınan Jazıw-shılar

 

awqamında

juwaplı

xatker (1965 — 71), Qaraqalpaqstan

 

televedeniesi hám radioesittiriw komitetinde redaktor, bas

 

redaktor (1974 — 80), sońǵı jılları «Ámiwdárya» jurnalınıń

 

bas redak-

 

 

torınıń orınbasarı bolıp isleydi.

 

 

M. Seytniyazov

1952-jıldan

Jazıwshılar

awqamınıń aǵzası. Shayırdıń

«Kárim matros» (1955), «Jumbaqlar» (1957), «Nápsiqaw pıshıq» (1959), «Tolqıtqan oylar» (1961), «Qızǵınım meniń» (1966), «Bárhama joldaman» (1971), «Aytılar sóz» (1975), «El qádiri» (1978), «Kewil tillası» (1981),

144

«Bir gápim bar» (1987) poeziyalıq toplamları menen Hindstan, Italiya, Germaniya, Baltik teńizi boyı elleri, Pakistan, Afrika mámleketlerine barǵan saparlarına arnalǵan «Jeti jurtqa sayaxat» (1991) atamasındaǵı publicistikalıq dúrkinleri kitap bolıp basıldı.

Shayırdıń kópshilik qosıqları ishki oy sezimleriniń tınımsız háreket etip, sırtqa shıǵarmasa bolmaytuǵın jaǵdayında dóretiledi. Ol óziniń aytayın degen óy-pikirlerin jasırmastan ashıq aydın aytıwǵa ádetlengen.

Xalıqtıń táǵdiri-shayırdıń táǵdiri menen sabaqlas. Bunı biz, Máten Seytniyazovtıń elxalıq, ana Watan, tuwılǵan jer temalarına arnap jazǵan azamatlıq lirikaları menen liroepikalıq poemalarınıń mazmunınan tereń ańlap jetemiz. Shayırdıń «Ámiw, Aral meniń

ómirimde» liro-publicis- tikalıq poeması 1983-jılı jazıldı. Bunnan basqa da shayırdıń hár qıylı temalarǵa arnap jazılǵan

«Jigirma eki», «Bes jap qayǵısı», «Jol siltew», «Tús», «Eki qız», «Watan gedayı», «Tolqıtqan oylar» dep atalǵan poemaları bar.

MEN BIR JOLAWSHÍMAN

Men bir jolawshıman, hár kún azanda,Úyimnen shıǵıwdan jolǵa túsemen,

Jol zawıq baǵıshlar bárha adamǵa, Men joldı súyemen, joldı kúseymen.

Haq jolawshı bolǵan tek dur men emes,Hárkim óz ómirine ózi jolawshı.

Jolı tawsılǵanın heshkim qálemes, Hárkim óz ómirinde baxtın sınawshı.

Hárkim mezgilinde qonıp, túslenip, Hárkim jolǵa shıgar jaqın-jıraqqa, Adassa egerde ernin tislenip, Hámme siltew alıp barar bir jaqqa.

Kimler atlı barar, kimler qayıqlı, Kimler samolyotta, kimler mashında,Kimler jayaw barar, etpe ayıplı, Hárkim jolın júrer ózi qashan da.

Awa, jolawshıman, hár kún azanda,Úyimnen shıǵaman, jolǵa túsemen.

10 — Ádebiyat, 9-klass

145

Jol zawıq baǵıshlar bárha adamǵa, Men joldı súyemen, joldı kúseymen.

HAQÍYQATLÍQ QAYDA BOLSA

Haqıyqatlıq qayda bolsa, Meni bar de sol jerde. Qayda jalǵan payda bolsa,Meni joq de ol jerde.

Kim birewdi qapa qılsa,Meni japa shekti de.

Durıslıqqa shubha qılsa,Meni jasın tókti de.

Kim birewdiń haqın jese,Meni onda jandı de.

Kim birewden zaqım jese, Meni sırqatlandı de.

Ótirik, ósek, jala ense, Maǵan bir is boldı de. Eger aqtı qara dese, Meni tilden qaldı de.

Bunıń bárin burıs dese, Tóbemnen zil bastı de.Meni eger durıs dese, Onda kewlim tastı de.

ÁMIW MENEN SÍRLASÍW

* * *

Ómirimniń hárbir kúndiz keshinde, Bayaǵısha barsań bárha esimde.

Sırlasıwǵa az kelgenim bolmasa, Bir adamday júrmen jurttıń ishinde.

Awa, geyde aylana almay kúyemen,Biraq bastı bayaǵısha iyemen.

146

Maǵan qurttay jel sóz ergen bolmasa,Ele seni janım menen súyemen.

Biraz jurttı gezgen bolsam azıraq, Oyım menıń ketken shıǵar qozılap.Biraq bunda ózge mánis bar bolsa,Bir iyrimiń jutsın meni házir-aq.

Barlıǵın da janım sezer, bilemen,Bilip turıp taǵı ózim kúlemen.

Mende eger júrim degen bar bolsa,Aqır sonıń bárin saǵan beremen.

O, Ámiwim, bolaberer gáp degen,

Ústińdegi kópir gápsiz pitpegen.

Óz isiniń mazmunına isengen. Heshbir adam gápke erip ketpegen.

Gúllentiwge mınanday keń dalanı,Alǵa taslap aǵa bersek bolǵanı.

Barlıǵın da aǵıs basıp ketpey me? Suwsıldaǵan biymáni gáp qalǵanı.

Eleberin talay sınap kórersen, Sózlerime qulaǵıńdı túrerseń,

Qay perzentiń qalay xızmet etip júr, Asıqpasań eleberin bilerseń.

* * *

Tolqıp aqqan aǵısıńdı kóriwden, Ishpey turıp háwirińe qanaman. Sonıń ushın dártim bolsa kewilde,Ámiw, saǵan sırlasıwǵa baraman.

Taqır jerden iyne menen túrtinip, Quyı qazsam, seniń ushın qazaman.Jazǵanımda ketsedaǵı kemshilik, Qosıq jazsam, seniń ushın jazaman.

Gúresemen, gúres degen-dás degen,

Seniń ushın jıǵılaman, jıǵılsam.

147

Qapa bolsam, ózińdeyin dos penen,

Seniń ushın shaǵınaman shaǵınsam.

Elge berip boyımdaǵı barımdı,

Esten tansam, seniń ushın tanaman.

Qorǵayman dep aǵıp turǵan arıńdı, Janar bolsam, seniń ushın janaman.

Meyli, kúnim ótpesin hesh arqayın,Jábir kórsem, seniń ushın kóremen.Ólsemdagı bir kúnleri qartayıp, Sebebi, men seniń ushın ólemen.

* * *

O, Ámiwim, seni kem-kem,Jaqsı kórip baratırman.

Mehribanlı dárya ekenseń,Ilahiyda jaratılǵan.

Baxtımdı men sennen taptım,

Sennen toyıp, sennen qandım.Kim shóllese, soǵan aqtıń, Jatırqamay heshbir jandı.

...Bir adasqan baratırsa, Mennen ol jol sorar bolsa,

Baǵıtınan irker edim, Saǵan qaray silter edim.

Kórsem eger jılaǵandı, Kózden jasın bulaǵandı,Qarar edim oǵan qalay?Silter edim saǵan qaray.

Kórsem eger bir soqırdı,

Ayap ketip ol paqırdı, Saǵan qaray jeter edim,Seni tawap eter edi...

148

Silter edim shóllegendi, Ómir boyı kúlmegendi. Tuwıp ósken mákanınan,Hesh ráhát kórmegendi.

O, Ámiwim, seniń mına, Suwıń janǵa jaǵar edi.

Maǵan qusap barlıǵı da,Sennen baxtın tabar edi.

Soraw hám tapsırmalar

1.Shayır Máten Seytniyazovtıń qanday poeziyalıq toplamları basılıp shıqtı?

2.Shayır «Men bir jolawshıman» qosıǵında qanday pikirlerdi keltirgen?

3.Qosıqtaǵı «Jolı tawsılǵanın heshkim qálemes, Hárkim óz ómirinde baxtınsınawshı», degen qatarlarda neni túsindińiz?

4.«Haqıyqatlıq qayda bolsa» qosıǵında shayır ómirden alǵan túsiniklerin oqıw-shılar menen qalay bólisedi?

5.«Ámiw menen sırlasıw» qosıǵında shayır Ámiw menen qalay sırlasadı?

6.Ámiwdárya haqqında jazılǵan basqa shayırlardıń qanday qosıqların bilesiz?

SHAWDÍRBAY SEYITOV (1937 — 1996)

Ómiri hám dóretiwshiligi. Belgili shayır hám jazıwshı Sh. Seyitov 1937-jılı 16-martta Túrkmenstannıń Góne Úrgenish rayonındaǵı «Seyit shúrteniń qalası» degen jerde tuwılǵan. Sh. Seyitovtıń 1942-jılı shańaraq aǵzaları Nókiske kóship keledi hám ol M. Gorkiy atındaǵı mektepte oqıydı. 1955-jılı orta mektepti tabıslı pitkergennen soń 1957 —

1967-jılları «Qaraqalpaqstan» baspasında redaktor, 1967 — 1972-jılları «Ámiwdárya» jurnalında, 1972 — 1974-jılları televidenie hám radioesittiriw komitetinde redaktor wazıypaların atqardı. Ol Jazıwshılar awqamında islep júrip,

1985-jılı

Berdaq atındaǵı Qaraqalpaq mámleketlik universitetiniń qaraqalpaq tili hám ádebiyatı qánigeligin pitkerip shıǵadı.

Sh. Seyitov ómiriniń aqırına shekem «Qaraqalpaqstan» baspasında bólim baslıǵı wazıypasında isledi. Dóretiwshilik jolın poeziyadan basla-

149

ǵan Sh. Seyitov 60-jıllardıń basında balalarǵa arnap «Úshpelek» (1964) dep atalǵan qosıqlar toplamı menen kirip keldi. Sońınan shayırdıń

«Soqpaǵım meniń qaydasań» (1966), «Tawlardan saza» (1970), «Jollar» (1982) poeziyalıq toplamları menen bir qatarda «Kóp edi ketken tırnalar» hám «Qashqın» (1969) sıyaqlı dáslepki povestleri hám «Íǵbal soqpaqları» (1975) dep atalǵan birinshi romanı basılıp shıqtı. Poeziya janrı menen prozada teńnen qálem terbetken jazıwshı endi iri kólemli shıǵarmalar dóretiwge qol urdı. «Isine qosıp tigilsin» povesti menen

«Shırashılar» (1986) romanı hám tórt kitaptan ibarat «Xalqabad» tetralogiyası (1978 — 1990) menen «Jaman shıǵanaqtaǵı Aqtuba» (1992) romanları izli-izinen basılıp shıqtı.

Sh. Seyitov kórkem awdarma salasında batıs hám shıǵıs ádebiyatınıń belgili sóz

sheberleri

Hafız, Ferdawsiy,Nawayı,

 

Pushkin, Lermontov, L.Tolstoy,

Korolenko, Nekrasov, Maqtımqulı, Abay, S. Ayniy, A. Mátjannıń poeziyalıq

hám

prozalıq

shıǵarmaların

qaraqalpaq tiline

awdardı. Óz gezeginde shayır-

jazıwshınıń kórkem shıǵarmaları da tuwısqan qazaq,ózbek,

rus

tillerinde

basılıp

shıqtı.

Sh. Seyitov dóretiwshilik islerinde qaraqalpaq

awızeki

ádebiyatı,

klassikalıq

ádebiyatı

menen

jazba áde-biyatın qala

berse batıstıń hám shıǵıstıń ullı sóz sheberleriniń shıǵar-maların

qunt

penen úyrenedi.

Bul álbette, kórkem ádebiyat tarawındaSh.

Seyitovtıń jemisli islewine óziniń paydalı tásirin tiygizdi hám óz ustaxanasına iye jazıwshılardıń qatarınan orın iyeledi. Solay etip, poeziya, proza hám awdarma salasında da tınımsız qálem terbetken talantiyesi Sh. Seyitovqa 1989-jılı Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtıń laureatı, 1990-jılı Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri,1992-jılı Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı sıyaqlı húrmetli ataqları beriledi. Shawdırbay Seyitov talantınıń áyne gúllengen waqtında 1996-jılı 59 jasında qaytıs

boldı.

Sh. Seyitovtıń balalıq dáwiri urıs jıllarında ótti. Ol óz kózi menen kórip, qulaǵı esitken urıs aqıbetlerin, urıs mayıpların, jaqınınan ayırılǵan awıl adamlarınıń qayǵıhásiretlerin, analardıń, jas kelinsheklerdiń, qızlardıń arzıw-ármanların, ayralıq azapların

óziniń «Hárbir qosıǵımda urıs sarsıǵı» dep atalǵan qosıqlar dúrkininde tereń asha aldı. Shayır «Qaytarıp ber Ámiwdáryamdı» qosıǵı menen «Qıyal atawı» liro-epikalıq

poemasında tábiyattı qorǵaw hám oǵan dıqqat-itibardı kúsheytiw máselesin áyne waqtında súwretlegenlikten, bul shıǵarmalar xalqımız tárepinen de jıllı kútip alındı.

150

Соседние файлы в предмете Каракалпакский язык и литература