Ádebiyat 9-kl
.pdfNalası mol, dástanı mol, «Jetim qızdıń «Aqquw zarın?»
Talay-talay jır aytadı, Tolǵawı mol toqsan túrli, Árman tolı sır aytadı, Jańarıp bir yoshqan kúni.
Ele de ol uran salar, Júregińdi jawlap ǵana, Ápsanası qanat qaǵar, Áwladlardan áwladlarǵa:
— Tirishilik jolı mıń qıylı, Asha ber onıń bulaǵın, Atpas bolar aqquwdı, Atpas bolar, shıraǵım.
Ómirdi súyseń mıń qıylı,
Atpa balam aqquwdı, Atpas bolar aqquwdı!
QÍS KÓRINISLERINEN
Biziń awıl arqada,
Qıs tańında qızıq dım, Bir jaǵında Bórshi taw, Bir jaǵında Qızıl qum.
Keń dalamız-keń jaylaw,Aq kórpesin jamılar, Túni menen aq boran, Dalanı gezip sabılar.
Tań ata boran talǵısıp, Tıptınısh qáddin uslaydı,Tún boyına jılawıq, Úkeme meniń uqsaydı.
51
* * *
Erte turıp azanda,Terezege qarasam,
«Órmekshi qurǵan órneginSheber eken orasan» —
Dep oylasam, kún shıǵa, Maǵan keldi bóten oy: Órmekshi awı degenim, Qıs qırawı eken ǵoy.
* * *
Shopan atam kirdi úyge,Aq qırawǵa oranıp, Ákelgendey ertip ol, Dalanıń tentek boranın.
— Sálem, meniń balalarım! —Dep kelgende atamız, Quwanısıp shadlanıp Jabırlasıp qalamız.
Uqsaydı Ayazbabaǵa, Qıs kúninen alıp nur. Kelbeti de ájayıp, Júzinen nur tamıp tur.
Ol keliwden úyimiz, Jaz kúnindey jaynaydı, Qorshap alıp atamdı, Úkelerim oynaydı.
Tań azannan hár kúni, Atam bop berip sálemin,Biziń úyden baslaydı, Ayazbaba qádemin.
52
Soraw hám tapsırmalar
1.Ǵ. Seytnazarovtıń ómiri hám atqarǵan xızmetleri haqqında nelerdi bilesiz?
2.Shayırdıń «Atpas bolar aqquwdı» balladası qanday temaǵa arnalǵan?
3.Kólde júzgen jup aqquwdıń birewi ne ushın jetim qaladı?
4.Mergen ekinshi aqquwdı da ne ushın atpaqshı boladı?
5.Mergenge kim aqıl-keńes beredi?
6.Shayırdıń «Qıs kórinislerinen» qosıǵında tábiyat gózzallıǵı qalayınsha súw-retlengen.
7.Shayır hám jazıwshı proza tarawına qaysı shıǵarmaları menen úles qostı?
ÁDEBIYAT TEORIYASÍNAN MAǴLÍWMAT
BALLADA HAQQÍNDA TÚSINIK
Ballada — francuz sózinen alınıp, ayaq-oyın qosıǵı degendi bildiredi. Ballada da kishkene syujet paydalanıladı, sonıń menen birge shayırdıń jeke sezimleri, ishki keshirmeleri beriledi. Sonıń ushın da ballada liroepikalıq janrǵa kiredi. Dáslebinde balladalar ıshqı-muhabbat temasındaǵı xalıq qosıqları tiykarında payda bolıp, orta ásirlik Franciyada hám Provansta keń tarqalǵan. Sońın ala ballada İtaliyaǵa ótip, oyanıw dáwiriniń shayırları A.Danteniń hám F. Petrarkanıń dóretpelerinde poeziya janrı sıpatında qáliplesedi hám dáslepki ayaq-oyın hám muzıka bólimleri onnan túsip qaladı. Usılayınsha ballada qospalı qásiyetlerinen ajıralıp, tek ǵana poeziya janrındaǵı shıǵarma bolıp qaladı. Rus shayırları
V. Jukovskiy, A. S. Pushkin, M. Yu. Lermontov, A. K. Tolstoy, N. Tixonovlar balladanıń ájayıp úlgilerin dóretken bolsa, ózbek ádebiyatında Hámid Álimjan, Maxsud Shayxzada,
Uyǵın, Hámid Ǵulamnıń dóretpelerinde de ájayıp balladalar bar. XX ásirge kelip belgili qaraqalpaq shayırları Nawrız Japaqovtıń
«Qos terek haqqında ballada», Xojabek Seytovtıń «Jetim qız haqqında ballada», «Negr balası haqqında ballada», Asan Begimovtıń «Suw haqqında ballada», Tilewbergen Jumamuratovtıń «Ushırasıw» balladası, Jolmurza Aymurzaevtıń «Ana balladası», «Aq terek balladası», Ǵalım Seytnazarovtıń «Nadenka», «Atpas bolar aqquwdı» balladaları, İbrayım Yusupovtıń «Bulaq haqqında ballada» Marat Qarabaevtıń «Teńiz hám balıqshı» h.t.b shayırlardıń birneshe balladaları dóretildi.
53
TÁJETDIN SEYTJANOV
(1924 — 1998)
Ómiri hám dóretiwshiligi. Qaraqalpaqstan xalıq shayırı Tájetdin Seytjanov 1924-jılı 5-mayda Kegeyli rayonınıń «Kegeyli» xojalıǵında tuwılǵan. Onıń jaslıq jılları ekinshi jáhán urısı dáwirine tuwra kelip, orta mektepti pitkergennenaq Watan qorǵawǵa atlanadı hám 1942 — 45-jılları urısta boladı.
T. Seytjanov 1948-jılı muǵallimler tayarlaytuǵın instituttı pitkergennen soń dáslep mektep direktorı (1948— 1950), sońınan rayonlıq Jaslar awqamınıń birinshi xatkeri (1950—1952) bolıp isleydi. Ol birqansha jıllar dawamında
Respublikalıq Jaslar gazetasınıń juwaplı xatkeri, radioesittiriw komitetinde úlken redaktor, oblastlıq partiya komitetinde instruktor xızmetlerin atqaradı. 1964 — 66-jılları
Mámleketlik filarmoniyanıń direktorı, al, 1967 — 73-jılları «Sovet Qaraqalpaqstanı» (házirgi «Erkin Qaraqalpaqstan») gazetasında redaktordıń orınbasarı, 1973 — 78-jılları
Qaraqalpaqstan Respublikası mámleketlik televidenie hám radioesittiriw komiteti baslıǵınıń orınbasarı bolıp isleydi. 1978-jıldan baslap kóp jıllar dawamında «Ámiwdárya» jurnalınıń bas redaktorı xızmetin atqardı. Ol dóretiwshilik jumıslardan qol úzbey júrip, Qaraqalpaq mámleketlik pedinstitutın pitkerdi.
Shayırdıń «Azamat jırı» (1955), «Ziyba» (1959), «Qanatlı jaslıq» (1961), «Ayna aldındaǵı sóz» (1965), «Muhabbatnama» (1971), «Báhár
saǵındı» (1975), «Ómir filosofiyası» (1979), «Meniń arifmetikam» (1983),
«Tasqın» (1990), «Gúmis qońıraw» (1997), «Tańlamalı shıǵarmaları», I tomlıq (1984), «Tańlamalı shıǵarmaları» nıń eki tomlıǵı, I tom, II tom (1992) sıyaqlı birqansha poeziyalıq shıǵarmaları basılıp shıqtı. Onıń
«Qırlı soqpaqlar», «Kúygelek kózli yar», «Tınımsız tolqınlar», «Jalınlar»,
«Ábiw Rayxan Beruniy», «Nókis legendası», «Dámegóyler» sıyaqlı birneshe dramalıq shıǵarmaları Nókistegi hám Tashkenttegi teatr saxnalarında qoyılıp, tamashagóyler tárepinen qızǵın kútip alındı.
T. Seytjanov sheber awdarmashı sıpatında N. Nekrasovtıń, T. Shevshenkonıń, N. Hikmettiń, R. Gamzatovtıń h.t.b. ózbek, rus, qazaq xalıqları ádebiyatındaǵı belgili sóz sheberleriniń shıǵarmaların qaraqalpaq tiline
54
awdardı. Óz gezeginde shayırdıń shıǵarmaları da ózbek, rus, qazaq, tatar, bashqurt h.t.b. kóplegen tillerge awdarılıp basıldı.
Ol kórkem ádebiyat tarawındaǵı xızmetleri ushın birneshe orden hám medallar menen sıylıqlandı. 1969-jılı oǵan «Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri», 1974-jılı «Qaraqalpaqstan xalıq shayırı» degen húrmetli ataqları berildi.
Shayır XX ásir qaraqalpaq poeziyasına «Watandarlıq urıs bloknotınan» dep atalǵan dáslepki qosıqlar dúrkini menen kelgen bolsa, paraxat ómirge aralasqannan soń miynet adamlarınıń turmısın, tuwǵan jer, ana Watan, jaslıq, muhabbat, xalıqlar doslıǵı, paraxatshılıqtı qorǵaw, quyashlı Ózbekstanımız benen sawlatlı Qaraqalpaqstanımızdıń baxıtlı kelesheginjırlawshı poeziyalıq shıǵarmaları menen bayıtıp bardı.
Uzaq jıllıq tájiriybege iye shayır lirikaǵa jańa mazmun hám jańa forma izlewde qısqa hám filosofiyalıq mazmundaǵı tórtlikleri, jáne de miynet adamlarınıń miynette mártligine arnalǵan táriyip, arnaw qosıqların kóplep dóretti.
Urıstı óz kózi menen kórgen shayırdıń poeziyalıq toplamlarındaǵı «Urıs veteranına», «Qamsıǵadı aq shashlı hayal», «Tirilerdiń parızı», «Júrek jarası», «Sen uyqıńdı buzba», «Aǵalar», «Jigirma million»,
«Meniń atam», «Men qobız tıńladım Oder boyında», «Qırqınshı jıllardıń qızlarına xat» qosıqları menen «Táǵdir» poemasında da sol dáwirdiń janlı waqıyaları hám isenimli hám tásirli súwretlenedi.
Shayırdıń «Torańǵıl», «Juwsan», «Gújim», «Qar jawǵanda», «Dala qushaǵında» h.t.b. qosıqlarında ana topıraqtı gózzal túske bólegen giyashópleri menen san-álwan daraqlardıń ózine tán sulıw kelbeti kimdi bolsada erksiz súysindiredi. Shayırdıń «Jańa jıl tilekleri», «Kewil jámligi», «Ana jer», «Jer sóyleydi» h.t.b birneshe qosıqlarınıń mazmunında paraxatshılıq hám tınıshlıqtı qorǵaw máseleleri sóz etiledi. Mısalı, shayır «Jer sóyleydi» qosıǵında insan iygiligine bárhama tayın, lekin, óz bawırına bomba túsip, jaralawǵa qayıl emes ana jerdiń monologi arqalı urıstı qaralap, paraxat turmıstı ulıǵlap kórsetedi.
T. Seytjanovtıń talantlı lirik shayır sıpatında «Aq shayı kóyleklim», «Toya almayman qara kóz diydarıńa», «Seniń bul dúnyada barlıǵıń»,
«Aq gúl», «Kel janım», «Yar etpe», «Qızıl gúller ırǵaladı», «Báhár kúlip qaradı maǵan», «Júregimdeseń», «Mehribanım janım anam» sıyaqlı birneshe nama qosıqları jazıldı.
Mısalı, shayırdıń «Mehribanım janım anam» qosıǵı ana haqqında jazılǵan eń jaqsı qosıqlardıń sheber úlgisi sanaladı.
55
ÓZBEKSTANSAŃ
Tilek táslim bolar gúl baǵlarıńa, Júrek táslim bolar gózzallarıńa, Qulaq qurshı qanar ǵázzellerińe, Jaynaǵan báhárseń, Ózbekstansań!
Sonıńday gózzalsań, misli shamshıraq,Keń paytaxt jerińde dáryalar bulaq, Tawlar ıǵbalıńa tań qalar qarap,
Bir aǵla diyarsań, Ózbekstansań!
Tilińde baxıttıń jańlaǵan sazı, Kewlińde doslıqtıń báhári, jazı, Shiyrin múriwbettiń janlardıń házi,Jazıq dasturqansań!
Ózbekstansań!
Jáhannıń kórkidur «aq altın» kániń, Watannıń kórkidur tasqın ıǵbalıń, Bárha múbárekdur shalqıǵan shaǵıń,Júrekke ilhamsań,
Ózbekstansań!
Dúnya táslim qalar tabıslarıńa, Paslı báhár altın jaǵıslarıńa, Írzaman miyirban aǵalıǵıńa, Máńgilik dáwransań, Ózbekstansań!
Árman tolı ullı tilekte birmiz,
Jeńisler jolında gúreste birmiz, Ráhát baǵına pitken bir gúlmiz,Shın dos miyirbansań, Ózbekstansań!
56
Qutlı qádemleriń dáryaday tasıp
Hár kúnde hár gigant jollardı basıp, Shaǵlaǵan shaǵıńa shıńlar múnásip, Tınımsız jawlansań
Ózbekstansań!
ANA — JER
Men haslı adamman, Jer meniń anam,Ol meniń ómirim, ol meniń janım, Onda jasaw ushın adam bolǵanman, Arqalap dúnyanıń mashaqatların.
Ana-jer bar bolsa, men onda barman,Anajer jaynasa jaynar ıǵbalım, Íǵbalım jaynasa, men de jaynarman, Basıma kóterip gózzallıqların.
Ana-jer bar bolsa, men onda barman,Ana-jer dáwranı meniń dáwranım.
Ana-jer shaǵlasa, men de shaǵlarman, Basıma kóterip baxıt tańların.
Ana-jer bar bolsa, men onda barman,Anajer quyashı-meniń quyashım.
Ana-jer jılasa men de jılarman, Ana-jer kóz jası meniń kóz jasım.
Ana-jer bar bolsa, men onda barman,Ol meniń táǵdirim, ol meniń anam, Sol ushın hárqanday jawızlıqlardan Ana-jer máńgilikke saqlayman!
DOSTÍMA
Dostım, sen qaysınday jayda bolsań da,Meyli, juldızlarda, Ayda bolsań da, Qullası, qay waqıt qayda bolsań da, Seniń qayǵılarıń meniń de qayǵım.
Birew seni qapa qılǵanda, bildir, Zulım táǵdir japa qılǵanda, bildir.
57
Shadlıǵıńdı aytqıl, aytpa-óziń bil, Seniń qayǵılarıń meniń de qayǵım.
Basıńa is túsip qalǵanda, bildir, Dárt penen júregiń janǵanda, bildir,Sapar etseń jolda talǵanda, bildir, Seniń qayǵılarıń meniń de qayǵım.
Tánińe bir tiken kirgende, bildir, Bawırıńdı biyopa tilgende, bildir,
Ústińnen dushpanıń kúlgende, bildir,Seniń qayǵılarıń meniń de qayǵım.
Qayǵı júgi awır boladı, demekBir adamǵa jábir boladı, demek
Teń bólisken táwir bolmaǵı kerek,Seniń qayǵılarıń meniń de qayǵım.
Qayǵıńdı teń bólis, baxtıńdı bólme,Íǵbaldáwlet, tajı-taxtıńdı bólme, Aytqan sózlerimdi dım ayıp kórme,Seniń qayǵılarıń meniń de qayǵım.
Dostım, sen qaysınday jayda bolsań da, Meyli juldızlarda, Ayda bolsań da,
Kim bolıp, qay waqta, qayda bolsań da,Bil, seniń hár qayǵıń meniń de qayǵım.
OYÍN
Kóshemizde balalar kóp bıjnaǵan, Jurt aldında maqtanamız biz búgin...Balalar dım jaqsı. Bir jaman jeri — Urıs oyınların oynap júredi.
Bir kúni shıdamay ashıwlı qızıp, Bir jerge topladım oyının buzıp, Túsindirip ayttım: «Bunday oyındıOynaw degen álle qashan qoyıldı.
58
Oynasańız, oyın oynań durıslı,Eske salmaytuǵın hasla urıstı. Atı óshsin urıs degen báleniń
Ol urıs jılları men de bar edim.
Kózim kórdi: ózlerińiz sıyaqlı Talay balalardıń ashılmay baxtı, Otlarda shıńǵırıp jılap jatqanın, Sóytip analardıń muńǵa batqanın.
Ele sol urısta bolǵan jaradar Bar ele arada talay adamlar. Eslerine tússe sol awır jıllar, Qattı qapalanıp qaladı olar.
Atı óshsin, urıs degen bul apat, Biz jasap atırmız házir paraxat, Áne, endi sizler sol jaǵın oylań, Paraxatshılıqtıń oyının oynań.
«Jasap qoymadım ba bularǵa qısım?»Dep erteń baqlasam olardıń isin: Eki tárep bolıp, jarısqa túsip, Baslaptı bir «úlken jaydıń qurılısın». O, balalıq, qızıqsań-aw sonshama, Júregińde árman jatır qanshama!
ÓMIR BERILEDI BIR RET
Ómir beriledi bir ret,
Jasaw ushın hárbir adamǵa. Hár gewdede bir sadıq júrek,Soǵıp turar túrli muqamda.
Ómir beriledi bir ret,
Tábiyattıń nızamı solay. Óte bermes ol da biydárek,
Tegis asfalt penen zımıray.
59
Ómir beriledi bir ret,
Biraq, onıń soqpaǵı mıńsan.
Sen baxıtlı bolıwıń kerek, Soqpaǵıńdı durıs tabalsań. Ómir beriledi bir ret, Haqılısań qalay jasasań.
Sen baxıtsız bolıwıń kerek, Adamshılıq ardı taslasań.
Ómir beriledi bir ret,
Ótip keter esken samalday, Samallardan beter gúrkirep, Jasaw kerek naǵız adamday.
Ómir beriledi bir ret,
Jasaw ushın hárbir adamǵa. Sol ushın da hár sadıq júrek,Soǵıp turǵay uzaq muqamda!
ADAMLAR BAR...
Adamlar bar hayran qalarlıq, Qosılmaydı hasla tasqınǵa, Júredi olar bárqulla barlıq Awırdıń ústi, jeńildiń astında.
Adamlar bar hayran qalarlıq, Uradı ózin bárha tasqınǵa, Júredi olar bárqulla barlıq Jeńildiń ústi, awırdıń astında.
Adamlar bar hayran qalarlıq,
Barıp turǵan naǵız arqayın,
Qızıllaǵan qırmanǵa barlıq,
Kópten burın boladı tayın.
Adamlar bar hayran qalarlıq,
Qashan kórseń hár iske tayın.
60