Ádebiyat 9-kl

basılıp shıǵıp, keń oqıwshılar jámáátshiligine jaqınnan tanıladı. Ol sayaxatshı shayır sıpatında dúnyanıń kóplegen ellerinde saparlarda boladı. Jigirma jasında Petrogradqa kelip, ataqlı rus shayırı Aleksandr Blok penen tanısadı. 1918—21-jıllar aralıǵında Murminskiy, Arxangelskiy, Qırım, Kavkaz, Bessarabiya, Ázerbayjan ellerinde saparlarda boladı. 1922—23-jılları Germaniya, Franciya, Belgiya, Italiya sıyaqlı Evropa ellerine barıp, tórt ay Amerikada da boladı. Ol tez ósip, áyne dóretiwshiligi rawajlanıp kiyatırǵan waqtında 1925-jılı, 25-dekabrde 30 jasında qaytıs boladı.

Sergey Eseninniń ayırım lirikalıq qosıqları menen poemaları talantlı qaraqalpaq shayırları Turǵanbay Jumabaev («Meniń jolım», «Bilim», 1992) hám Baxtiyar Genjemuratovlar («Lirika», «Bilim», 1992) tárepinen qaraqalpaq tiline awdarılıp basıldı.

Ol óziniń az ǵana ómiriniń ishinde-aq, «Bul dúnyada men bir jolawshı»,

«Qarındasıma xat», «Atama xat», «Parsı namaları» qosıqlar dúrkini, «Dártler keter óksik kewilden», «Ana ibadatı», «Iyt haqqında qosıq», «Túlki», «Megzemeydi báhár shadlıqqa», «Jasap men sharshadım»,

«Pushkinge», «Báhár», «Meniń jolım», «Mına kóshe tanıs maǵan»,

«Kashalovtıń iytine», «Boran jılar», «Ah dawıl, ah dawıl» hám t.b. birneshe lirikalıq qosıqları menen «Anna Snegina», «Ullı sawash qosıǵı»,

«Pugashev» sıyaqlı birneshe poemaların jazıp úlgerdi.

Shayır oǵada jas bolıwına qaramastan, ol dóretken qosıqlarda ózi jasaǵan dáwirdiń jámiyetlik-siyasiy máselelerine biypárwa qaramaǵanlıǵı, sózine, pikirine iye talant iyesi ekenligi ayqın sezilip turadı. Mısalı, shayırdıń «Meniń jolım» qosıǵında basıp ótken ómirin óz xalqınıń táǵdiri hám tuwǵan awılı turmısınan hasla bólek alıp qaramaǵan lirikalıq qaharmannıń kewil-kúyi ashıq jırlanǵanlıǵınıń gúwası bolamız.

Sergey Eseninniń qaysı qosıǵın alıp qarasaq ta ómiri hám ana Watan táǵdiri menen tıǵız baylanıslı dóretilgenin kóremiz. Ásirese, shayır kóplegen ellerde saparlarda bolsa da óz elin, tuwılǵan awılı Ryazandı hasla esten shıǵarmaydı. Sonlıqtan da, onıń «Endi qaytaman úyime», «Atama xat», «Qarındasıma xat» sıyaqlı birneshe lirikalıq qosıqlarında Watan saǵınıshı, tuwǵan jer muhabbatı menen jasap atırǵan shayırdıń júrek sezimleri menen jaqınnan tanısamız.

Shayır jas bolıwına qaramastan, kóp jerlerdi kóriwge hám olar haqqında da ájayıp qosıqlar dóretiwge umtılıp jasaǵanlıǵı ayırım lirikalıq shıǵarmalarında ayqın sezilip turadı. Ásirese, ol ullı talant iyeleriniń Watanı bolǵan Shıǵıs ellerine, solardan Iranǵa barıwǵa oǵada qızıǵadı,

lekin onıń bul tilegi iske aspasa da «Parsı namaları» degen lirikalıq dúrkinin jazadı.

Shayırdıń usı dúrkinge kirgen qosıqları sheberlik penen jazılǵanlıǵı sonshelli, tap shayırdı usı jerde, usı eldiń adamları arasında júrgendey seziwimiz múmkin. Mısalı, shayırdıń usı dúrkinge kirgen

«Xorasanda bir dárwaza bar...» degen qosıǵı

Bes qatarlı, bes bántli ápiwayı hám qısqa qatarlardan ibarat bolıp, yadlawǵa qolaylı bolıp jazılǵan. Qosıqta shayır Xorasanǵa kelmese de, Xorasannıń dárwazasınıń sırtınan baqlap, kewli sezip turǵan adam sıyaqlı bul eldiń adamların, ásirese, gózzal periyzatına degen mehirmuhabbatın ana Watan muhabbatı menen qatarma-qatar qoyıp jırlaydı. Bul da shayırdıń shıǵıs ellerine bolǵan izzet-húrmeti menen óz watanına bolǵan perzentlik muhabbatınıń máńgilik ekenliginen derek beredi.

Shayırdıń «Dártler keter óksik kewilden» qosıǵı da «Parsı namaları» dúrkinine tiyisli. Bul qosıqta da rus shayırı S. Eseninniń Iran gózzalına bolǵan súyiwshilik sezimleri sheberlik penen jırlanadı. Bunıń sebebi, shayır parsı tilindegi klassik

ádebiyattıń úlgileri menen jaqınnan tanıs bolǵannan soń usı elge keliwdi hám usı eldiń gózzalların kóriwdi qıyalınan ótkeredi. Qosıqta rus shayırınıń Iran gózzalına bolǵan ashıqlıǵı isenimli súwretlegeni sonshelli, shayırdı Iranda júrgendey kóz aldımızda elesletemiz. Shayır óz eliniń hayal-qızları menen shıǵıs hayallarınıń turmısın salıstırmalı túrde súwretlew arqalı haqıyqıy turmıstı sheber súwretley alǵan. Shayır Iran gózzalın «gúlge», «tań júzli dilbarǵa»,

«kiyik kózli sulıwǵa» h.t.b. teńeydi. Eger de, sol gózzal bir mártebe jılwa menen ım qaqsa boldı, basına jipek oramal salıp, jollarına sheraziy gilem tóser edim, degen shıǵısqa tán bolǵan súwretlewlerdi oǵada sheberlik penen súwretley alǵanlıǵına qayıl qalmaw múmkin emes.

PARSÍ NAMALARÍ

* * *

Kóńil daǵı qıynamas meni, Júregimnen kem-kem alıslar. Tegarannıń kógis gúlleri Dártlerime dawa baǵıshlar

Shayxanashı duǵıjım mına, Bul rustı qayıl etsem dep, Ashshı araq, vino ornına,

Berer maǵan ashshı shay demlep.

242

Baǵıńızda túrli gúller bar, Sıyla, lekin, búlinbe xojam. Aqsham maǵan telmirer dilbar,Sál serpilgen shıdırasınan.

Rossiyada qızlar janında, Saqlaymız matawda kórkin. Úyrenemiz posa alıwǵa, Tóbelessiz, qanjarsız, biypul.

Tań kelbetli, kózleri janıq Bul gózzalǵa meniń tillerim; Xorasanı oramal alıp — Berer edim Shiyraz gilemin.

Ashshı shay quyıp, iship kórermen, Jalǵan sózdi aytpayman biraq, Ózim ushın juwap berermen,

Seniń ushın bermeymen juwap.

Qaray berme esikke qatań, Baǵıńızǵa, báribir jol, bar ... Sál serpilgen shadırasınan Aqsham maǵan telmirdi dilbar.

* * *

Ayttım búgin pulpurıshqa; maǵanNe beredi bersem túmendi,

Men Lalaǵa qalay aytaman Parsı tilde «súyemen» dewdi?

Men pulpurıshqa ayttım qaytadan,Sazday jeńil, bulaqtay taza

Lala ushın qalay aytaman,—Parsı tilde sorayın posa?

Taǵı da men ayttım qaytadan,

Jasqanıwdı qaytarıp keyin, Men

Lalaǵa qalay aytaman,—

«Úyret maǵan sen menlik» deyin?

243

Juwap berdi ol pulpurısh qısqa;

Ashıqlıqtı aytalmas sózler,

Tek gúrsiniw shıǵadı tısqa,

Yaqıt bolıp janadı kózler.

Atı bolmas hárgiz posanıń,

Qábirdegi jazıw emes ol.

Jupar shashqan lala mısalı,

Láblerdegi erigen ses ol.

Sen ıshqıdan kepillik kútpe, Jollarıńda quwanısh, muń bar.

«Menikiseń» dey alar tek de,

Shadıranı julqıǵan qollar.

* * *

Ayttıń maǵan Saadiy mudam Aq siyneden posa alǵan dep. Sál sabır et, waqtında buǵan, Quday ushın úyrensem kerek!

Qosıq ayttıń: «Efrattan ótseń, Gúller kórki qızlardan ısıq». Shayırlıqqa saqıylıq etsem, Jazar edim basqasha qosıq.

Sulıw bolsın yarım bir ǵana, Men gúllerdi qırqıp taslayman, Shahiydadan zıyat gúl-lala, Tabılmasa deymen hesh qaydan.

Násiyat aytıp qıynawdı qoysań...Men awlaqpan násiyat degennen.Shayır bolıp tuwılǵan bolsam, Shayırlarsha súyiseyin men!

* * *

Men Bosforda bolmadım hesh te,Qoy, sorawlar bermegil maǵan.

244

Teńiz kórdim kózińde keshte, —

Rus jalın bolıp lawlaǵan.

Men Baǵdadta júrmedim, ıras, Ákelmedim jipek, xnanı. Dizeńizge bas qoyıp bir pás,Bir dem alsam qalay boladı.

Sen janıma qımaǵıl jábir, Ótinishim bos ketti. Jurtım— Rossiyada ataqlı shayır Bolǵanlıǵım sen ushın bir pul.

Kóńilimde garmonnıń sesti,

Aydın keshte iyttiń úrgeni.

Qıyalıńdı tartpayma heshbir

Rossiyanıń uzaq elleri?

Jabıqqannan kelmedim bunda,

Qıyalımdı meniń urladıń.

Eki qolın megzep aq quwǵa,Eki qanat bolıp shırmadıń.

Nalımayman ótken ómirden, Biraq, bir pás alayın tınım. Sózler qozǵan shadlı elińnen,Áńgimeler aytıp ber búgin.

Qoyǵıl meni sózine baylap,

Qıyalımda garmon sherteyin,

Arqadaǵı gózzaldı oylap

Gúrsinbeyin, árman eteyin.

Men Bosforda bolmadım hesh te,Biraq, sóylep berermen saǵan.

Teńiz kórdim kózinde keshte,— Kógis jalın bolıp lawlaǵan.

* * *

Nur aymalar Iran aqshamın, Gúl jawdırar dalada—bayram.

245

Hayyam aytqan qosıqtı, janım,Ayt aldımda bolayın hayran.

Gúl jawdırar dalada—bayram.

Ay nurına shomılar Shiyraz Kókte oynar juldız shoǵırı.Nıqap tutıp júredi gil naz,Unamas bul maǵan oǵırı.

Ay nurına shomılar Shiyraz.Kún almasın deyme júzlerin,Qızlar nege júrer nıqapta?

Artıq súysin deyme ózlerin,

Koringisi kelmey shuwaqqa,

Qızlar nege júrer nıqapta?

Sen nıqaptı dos tutpa sánem, Al sózimdi salmay talqıǵa.

Qısqa ómir bergen ǵoy álem, Qana almassań onıń zawqına. Al sózimdi salmay talqıǵa.

Táǵdirlerdiń qaralıgı da, Bizge hújim ete almas zıyat.Júzlerińdi xoshirey mına

Bul álemnen jasırıw uyatBergen onı ana tábiyat.

Gúl jawdırar baǵlarda keshte. Ózim aytıp beremen saǵan— Qosıqlardı Hayyam aytpaǵan, Basqa mákan turıptı este...

Gúl jawdırar baǵlarda keshte.

Hawa taza, kók-kóńbek tınıq, Men júrippen gúller aralap. Jolawshı, sen uzaq jol júrip, Kóre almassań shóllerdi biraq.Hawa taza, kók-kóńbek, tınıq.

246

Jazıqlıqtan óterseń jaynap, Baǵ ishi bay ireń, túrlerge. Sen júreseń ásten abaylap, Qulap ketpew ushın gúllerge. Jazıqlıqtan óterseń jaynap.

Sıtırlar yaq, sıbırlar baǵlar, Qosıǵınday Saadiydiń názik. Ay ashılıp nur tókken shaǵlar Baǵlar jáne kórkem hám qızıq, Qosıǵınday Saadiydiń názik.

Kóńil kúyin taratar peri,

Sıbızǵıday jaǵımlı sonsha. Qushaǵına ol alar bolsa, Qalmas hárgiz hijran dártleri,Sıbızǵıday jaǵımlı sonsha.

Sharshaǵanıń shıǵar keshegi, Jollar júrip harıǵan adam, Olpeń, salqın samal esedi, Simiremen taza hawadan, Olpeń, salqın samal esedi.

* * *

Xorasanda bir dárwaza bar,

Bosaǵası gúlge oranǵan.

Onda turar páriyshan nigar. Xorasanda bir dárwaza bar, Asha almay kettim dimardan.

Qollarımda kúsh bar qanshama, Shashlarımda altın, zer ireń. Ol qız meni tutqın qılsa da,

Qollarımda kúsh kóp bolsa da,Ol esikti ashalmadım men.

Nege kerek meniń mártligim,Nege kerek meniń qosıǵım?!

247

Sháhiy meni súymese búgin,

Ashalmasam onıń esigin,

Nege kerek meniń mártligim?!

Rossiyaǵa qaytaman endi, Iran! Seni qaldırǵanım ba? Júrmespen be qayta bul joldı —

Watanım tur kózim aldında, Rossiyaǵa qaytaman endi.

Xosh bol endi, xosh bol periyzat,

Dárwazańdı ashalmasam da, Dártiń menen bolarman abat.

Ant etemen oylap jasawǵa,

Xosh bol endi. Xosh bol, periyzat.

* * *

Ferdawsiydiń kórkem Watanı, Xoshmináyim kózleri oyshań. Bul rustı—qızǵın máháli, Hárgiz-hárgiz umıta almaysań,Ferdawsiydiń kórkem Watanı.

Ájayıpsań, kórkemseń Iran, Shamshıraqtay janar lalalar. Qıyallarım eligip buǵan, Basqa úlkelerdi aralar.

Ájayıpsań, kórkemseń Iran.

Simireyin sońǵı mártebe, Xosh iyisti sherbettey suwıq.

Xoshlaspaymız dew — bul qamtáme, Janım, Shahiy, sestińdi tınıq Tınlayın men sońǵı mártebe.

Men ózińdi umıtarman ba? Qayda barsam, qayaqta júrsem,

248

Seni aytıp kóringen janǵa,

Kóz aldımda bolarsań bir sen —Seni máńgi umıtıw qayda.

Men qayǵıńnan ketpespen kóship.Kerek bolar saǵınsań keshte, Qaldırayın saǵan bir qosıq,

Onı aytıp sen meni esle.Dawısımdı qosıqtan esit...

* * *

Shayır bolıw-juwabım tayın; Aytar bolsam haqıyqat gózlep,Erkeletip basqanıń janın,

Jara salıw janıńa júzlep.

Shayır degen dúnyaǵa sırlas.Ayan bolar saǵan búgini.

Búlbúllerdıń janı qıynalmas,Tek bir qosıq aytatuǵını.

Sıńǵırlawıq ermekseń jurtqa, Háy, sen totı, dawıs joq sende,Ózińshelik kerek qosıqqa,

Baqa qusap baq-baq etseń de.

Araq haram depti Muhammed,

Shıǵarmaptı jurttı sáwirge.

Sonıń ushın shayır vino iship,Urar eken ózin jábirge.

Shayır kelse súyiklisine, Yarı ashsa basqaǵa qushaq, Ot tússe de janıp ishine, Shayır oǵan urmadı pıshaq.

Qızǵanıshtan júregi jansa,

Gúbirlener úyine deyin;

249

«Táǵdirime jazılǵan bolsa, Qańǵırıp-aq, endi óleyin.»

* * *

Qız qolları bir jup aq qustay

Altın shashım ara dildirer.

Ishqı—qosıq mısal tawıstay

Jáhán gezip aralap júrer.

Bir waqları ayttım namalar, Aytıp turman qaytadan ózim.Sonıń ushın tereń dem alar Náziklikke shomılǵan sózim.

Janıń bolsa muhabbat jayı, Júrek bolar bir bólek altın.Tegarannıń kóktegi ayı, Qosıǵıma bere almas jarqın.

Endi qalay jasayman, janım, Kúyeyin be Shahiy nazına, Ya qartayıp qashqanda sánim, Shad bolsam ba ıshqı sazıma?

Hárkimde bir jol bar unamlı, Hárkimde bir ózgeshe háwes. Jaman qosıq aytsa iranlı, Bilip qoyıń, Shiyrazlı emes.

Qosıgımdı meniń soraǵan Adamlarǵa bılay aytıńlar; Sulıw aytar edi ol adam, Joldan urdı onı aq quwlar.

* * *

«Nelikten ay sewer óli nur Xorasannıń gúl baǵlarına?

250