Ádebiyat 9-kl

el bolmaydı», suw tirishiligimizdiń arqawı bolǵanlıqtan da, shayır

«Meniń dártli Ámiwdáryamsań...» qosıǵında bolsa «Saǵındım ǵoy máwij urıwlarıńdı «Anajanım Ámiwdárya, yar bolagór kólim ushın», yamasa «Sen bolmasań búlbúl bolmas baǵlarda, qus túwe tolı jurt qalar daǵlarda» dep ekolgoiyalıq qıyınshılıqlarǵa janı ashıp jırlaydı. Shayır X. Dáwletnazarovtıń sońǵı jıllardaǵı poyeziyalıq shıǵarmalarınıń ishinde «Iyesiz jurt» qosıǵı belgili orın tutadı. Qosıqtıń ideya-tema- tikasında óz tuwılgan awılınan erterek ketken lirik qaharmannıń júrek tolganısları kúshlı berilgen. Ol sońınan tuwısqan inisiniń de anası menen qarındasın, úy dáskeleri menen birge iyti menen pıshıǵında alıp kóshkenligin, lekin erte báhárde uya salǵan qarlıǵashlardıń usı kóshke ermey qalǵanlıǵı tásirli súwretlenedi. Ásirese, eski jurtta ákesi egip, tárbiya bergen baǵları menen tallarınıń qalıp qoyǵanlıǵı shayır júregin eriksiz eljiretedi. Sonlıqtan da, ol «Ata jurtım qarap turǵanday, Ákem bolıp— kózı jasawrap» qatarlarında iyesiz qalǵan ata mákanı ushın ózin ayıplı sanaydı.

İYESİZ JURT

Men awıldan kettim erterek,

Mágar... Qurı shaptım dalaǵa,

Turmıs sonı etkendi zárúr, Soń, inim de kóshti qalaǵa.

Kekse Anamdı, qarındasımdı, Úydiń awır dáskesin alıp, Kóshti: Biziń «Qutlıayaǵımız» Barǵan jerde júrdi talanıp.

Ketip qalıp júrdi awılǵa,

Oǵan heshkim dıqqat bólmedi,Abzal kórip eski mákandı,

Bir kúnleri... qaytıp kemedi.

Iytarshılıq-dárkar ma iytke? Barǵan jerde kerek ońısıq. Tábiz bilmes iyt, pıshıq ushın,Qırın qarar biraz qonısı.

221

Hár báhárde keler qarlıǵash,

Shiylewsiz sol dálizimizge, Bawır basıp qalıp-ek, biraq, Kóshken waqta ermedi bizge.

Peshem emes, kimdi dur tillew, Obalı ne? Eriwin, erdi.

Sezip izge qaytpasımızdı, «Shırr-shırr» etip jılap jiberdi.

Ókinishtiń qursawı qalıń, Ishki tuyǵım etiledi pash...Únsiztúnsiz qaldı baǵımız,

Ermedi ǵoy... bir de bir aǵash!

Sırlas, qıymas dep júrsek,

Olar,-

Tek, jerge bas iyedi eken-aw, Sol topıraqtı bizden de góre, Haq, haqıyqıy súyedi eken-aw?

Yadqa tússe tuwǵan mákanım, Eńsem túsip, qalarman jawrap, Ata jurtım qarap turǵanday, — Ákem bolıp — kózi jasawrap.

* * *

Jazıla-jaq kewil sherimniń, Men unamsız qaharmanıman.

Qalanbasa oshaqqa otın,

Qazan shalqıp, bulqıy ma quman?

...Siyreksipti... «Mayda jiyde»miz, Kiyatırman, qolımda baltam.

Kóp qırqılıp, shabılǵan tallar, Bolıp qaptı-aw, dım gene jaltań!

Xabarlaspas biz benen endi,

Dúńkiyisken góne túbirler.

222

Aǵash túwe adamlardı da, Táǵdir degen, ayawsız birler.

Ákem paqır, jemis-jiydesin,

Pullar edi bazarǵa satıp.

Al, biz...

Onıń nurlanǵan baǵın,

Ne kúnlerge qoyǵanbız shatıp?...

Túbi menen berdik kótere... Kim jarǵılar, kim tros salıp. Al, daraqlar taban tireser, Jerge bekkem asılısıp alıp.

Qarsılasar... aqırı bolmas, Tuwǵan jerin qushıp jıǵılar...Sol kúnlerdi eslesem búgin, Ókinishten janım sıǵılar.

Aytısqandı, bálkim duyım jurt,Sózqálbimdi tırnap qazar dım.

«Qolı qurı emes edi ǵoy, Átteń...

suwpı Dáwletnazardıń...»

Qıynar ele hújdan azabı, Sebebi, bul — oysızdıń isi, Shanshıp edim

ózim shúlliklep,Meniń menen jaslı kóbisi.

Birew eger, birewler jular,

Kim dur buzar, kim dur dúzeter,Bul

ómirde kim dur qolı suq, Onı kim dur qorǵap-gúzeter.

Áke ruwhı keshirgey bizdi, Túse almadım múlkine ara, Sonnan meniń kewlim daǵlı,Jurtımnıń da júregi jara.

Gelleklendi talay mártebe, Talay narttan shıqtı talları,

223

Dım-dım siyrek qalǵan aǵashlar,

Ákemizdiń ǵamgún balları...

Súyeklerin ólgen aǵashtıń, Soń áketer hárkim súyretip.Ataanańnıń aytpaǵanın da,Qoyadı eken turmıs úyretip.

Olar kórip-bilmegen isler,

Soqpaǵıńda kóldeneń jatar.

Ańlıtadı qáwip-qáterge,

Qıyınshılıqlarǵa sınatar.

Kóbeytedi qarız-parızdı, Kimge? Qashan? Qalay óteler?Úyretedi shuqıp kózińe, Murnıńa jip taǵıp jeteler.

...Meniń muńlı ákem qusaydı-aw, Ińıranısıp gúrs-gúrs qulaǵan. Ar-namısım aǵashlar menen, Satılǵanday tuyılar maǵan!

* * *

Saǵınıshım kem-kem biytaqat,Sol kúnlerden uzaǵan sayın, Ótmishimniń yad shıraqların, Qıyalımda qayttan jaǵayın.

Jan dúnyamnıń kópten beklewli, Qapısınan úńildim jáne,

Suwıq sezim boyımdı qarıp, Óz-

ózimnen túńildim jáne.

Bay,— dep júrsem, kewlim jupını,

Tusawlı attay ármanım shabar,

Awılımnan, Anajanımnan,

Kópten berli almappan xabar.

224

Qırshın ketken jan doslarımnıń, Bar emespe edi balları?

Joralıqtı keltirip bárjay, Soramappan, arzı-halların!...

Baslań meni qádirdan jollar,

Qulınshaq bop ósken úyime.

Jazdırılar ma ókinish túygen,

Kewlimdegi shiye túyinler?

Ashshı sezim janımdı qarıp, Táǵdirimnen túńildim búgin.Men ózimdi umıtıp barıp, Júregime úńildim búgin!

Men keshiktim...

Mına ómirde

Men kóbinshe júrdim utılıp.Endi bolsa hinji-ármanlar, Monshaqtayın ketken sıtılıp.

Keńlerge keń. Tarǵa tar-dúnya,

Geyde zıyat kereginen de.

Nazırqanar hátte, pútinge,Birew qayıl, sheregińe de.

Ómir degen qustayın erkin,

Mol-kól. Gey waq tolmas uwıs ta.Jete bermes sozǵan nárseńe, Mútájliktiń qolınday qısqa.

Adımları alshaq-waqıttıń, Tutıp bolmas: juwırǵısh, epli, Bul táǵdirge isenbek qıyın, Minezi bar: bir, ońlı-shepli.

Soraw hám tapsırmalar

1.X. Dáwletnazarov lirikalarınıń ideya-tematikası hám mazmun aytıp beriń.

2.Shayırdıń qanday poeziyalıq toplamları basılıp shıqtı?

3.«Iyesiz jurt» qosıgında lirik qaharmannıń tuwılǵan awılına degen saǵınıshsezimleri qalay bayanlanǵan?

4.Qosıqta mákanınan kóshken iyt hám qarlıǵashlar qanday awhalǵa túsedi?

5.Qosıqta awıldan qalaǵa kóshken adamlardıń ekken teregi, miywe aǵashlarıqanday awhalǵa túsken edi?

6.«Tuwılǵan jerim— ata mákanım» degen temada gúrriń jazıń.

NÁBIYRA TÓRESHOVA

(1953)

Ómiri hám dóretiwshiligi. N. Tóreshova 1953-jılı 5- mayda Qońırat (házirgi Qanlıkól) rayonındagı házirgi M. Nurmuxammedov atındaǵı shirket xojalıǵında tuwıladı. Mektepti tamamlaǵannan soń 1969—1973-jılları Nókis mámleketlik pedogogikalıq institutınıń filologiya fakultetiniń til hám ádebiyat bóliminde oqıp bilim aladı. Sońınan 1975jıldan baslap Qaraqalpaq teleradio kompaniyasınıń radioesittiriw komitetinde «Jaslıq» redakciyasınıń redaktorı, bólim baslıǵı, 1989-jıldan «Ámiwdárya» jurnalında publicistika bóliminiń baslıǵı, házirgi kúnde usı jurnalda bas redaktordıń orınbasarı lawazımında islep atır.

N. Tóreshovanıń qosıq jazıwǵa qızıǵıwshılıǵı orta mektepte oqıp júrgen jılları baslanǵan. Onıń kórkem ádebiyatqa bolǵan qızıǵıwshılıǵın ótkizgen tuwısqan ájaǵası shayır tábiyatlı Karamatdin Tóreshovtıń ornı girewli bolǵan. Ol ózi de qosıq jazıw menen birge qarındasına kóplegen kórkem kitaplardı ákelip berip, talantın tárbiyalap barıwǵa járdem etedi.

N. Tóreshovanıń dáslepki qosıqlar toplamı «Jaslıǵım meniń» degen atama menen 1978jılı jarıq kórdi. 1981-jılı «Ádildiń sózleri» atamadaǵı gúrrińler toplamı, 1988-jılı «Sáwir samalı», 1991-jılı «Periyzat» qosıqlar toplamları hám usı jılı túrkimen shayırı Bahargúl Kerimovanıń «Ishqı dápteri» toplamınıń awdarması, 1994-jılı «Ózińnen» qosıqlar toplamı, 1996-jılı «Ádildiń sózleri»niń 2-kitabı, 2009-jılı «Ázizim» qosıqlar toplamı, jarıq kórdi. Onıń «Qorǵan», «Shayqas», «Tutqın», «Qızım-aw»,

«Jetim qız», «Men ushın» poemaları menen «Periyzat», «Analıq haqqında qıssa» qıssaları, «Gúlzada» draması, «Yalǵanshı» dástanı basılıp shıqtı.

Shayırdıń bul qosıqlar toplamlarına kirgen lirikalıq qosıqları menen liro-epikalıq shıǵarmalarınıń ideya-tematikasında jaslıqtı, ómir gózzallıǵın,

226

ana watandı, tuwılǵan jerdi, tábiyattı, muhabbattı, perzentti, opalı yardı, insan boyındaǵı eń jaqsı pazıyletlerdi shın kewlinen tebirenip jırlaw ayrıqsha sezilip turadı. Ásirese, tuwılǵan jer, ana watan temasında jırlamaǵan shayır bolmasa kerek. Hátteki, tuwılǵan jerdi maqtanısh etiw, onıń ullılıǵın sezinip jasaw, hárbir insannıń perzentlik parızı esaplanadı. Usınday azamatlıq tuyǵını shayıra N. Tóreshova «Qaraqalpaqstanım meniń» qosıǵında júrek tórinen shıqqan perzentlik sezimleri menen tolıptasıp jır etedi:

Talantlı shayıra N. Tóreshova kórkem ádebiyatımızdı rawajlandırıwǵa qosqan pidayı xızmetleri ushın 1995-jılı «Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri», 2003-jılı «Qaraqalpaqstan xalıq shayırı» húrmetli ataqların alıwǵa miyasar boldı. 1983jıldan baslap Jazıwshılar awqamınıń aǵzası bolıp qabıllandı.

QARAQALPAQSTANÍM MENIŃ

Táriyp

Jan degeniń sonsha shiyrin, Heshkim jannan keshe almas.Jan ishire jan Watanım, Heshkim jannan úze almas.

Úzse hámki bir kún kelip, Pushayman jer tóze almas.

Kózdiń aǵı qarasınan, Bezse sóner, beze almas.

Qaraqalpaqstanım meniń, Anamnıń da anasınan, Babalardıń babasınan, Adamata, Nuwx payǵambar,Tumarisa sazasınan.

Edige hám Alpamıslar, Gúlayımnıń kaabasısań...

Basımdaǵı altın tajım, Kewlimniń qalasısań. Beyishim, bostanım meniń, Qaraqalpaqstanım meniń. Sen ázelgi ata xalıqsań, Ullılıqta bilimiń kóp.

227

Túrkiylerge altın taxtsań, Ulıs, beglik qurıwıń kóp.Barlıq qáwim saǵa salǵan,Eski úyseń sınıǵıń kóp. Tumlı-tusqa shashıraǵan, Toqsan eki burımıń kóp.Ullı Táńrim alǵıslasa,

Bul dúnyada turıwıń kóp. Teberik Watanım meniń, Qaraqalpaqstanım meniń.

Túrkstan hám Turan saǵan, Massagetten qalǵan mákan. Altın Orda, Deshti qıpshaq, Keń órisiń qatar qonǵan.

Mıń reńge juwdı seniń, Júzlerińdi mıń bir zaman.Mıń apatlı joldan ótip, Bul kúnlerge keldiń aman. Baxıtım, iymanım meniń, Qaraqalpaqstanım meniń. Batırlıqta dańqı ketken, Ernazarday kimler ótken. Qaraqalpaqqa xanlıq berip,

Mingen Tawın biyik etken. Hesh jaqtanda járdem kútpey, Makkarlıqtı qıyıp ótken.

Ózbek, qazaq tuwısqanın,Bawırına jıyıp ótken.

Márt, bahadır, narım meniń, Qaraqalpaqstanım meniń. Kúni keshegi Allayarıń, Seniń ushın janın tikti. Babalarım úmitiniń,

Máwriti jetkenin uqtı.

Qanı tamǵan xalıq bayraǵın, Duwtar menen bálent tuttı. Óz aldına xalıq etip, Shegarasın sızıp shıqtı.

228

Soń kúnshildiń ǵıybatınan,

Sibirlerde kúni pitti.

Árman menen alıslarda, Biywaq sóngen tańım meniń.Xalqı ushın janı qurban, Qaraqalpaqstanım meniń.

Aq kewillik qanımızda, Qırıp alsań izi ketpes. Haqtı súygen bendelerdiń,

Basınan baxıt, dáwlet ketpes.Anajerim baylıqların,

Sanap kórseń sanaq jetpes. Neft, gaziń, mramorıń, Aǵıp turǵan baylıq pitpes. Nesiybesi mol janım meniń, Qaraqalpaqstanım meniń. Ámiw— Aral, eki ashıqtıń, Kamarınan dóregenbiz.

Keń qushaǵın abat etip,Álhasılǵa bólegenbiz. Teńizinen marjan súzip,

Qumnan altın elegenbiz. Biraq suq qol tartıp alıp,Jábirin biz tólegenbiz.

Kóp úmitli tańım meniń, Qaraqalpaqstanım meniń. Qaratawıń baylıq káni, Qumıń taza xrustaldur.

Topıraǵıń asım-nanım, Túwesilmes ırısqaldur. Qarakóliń jaylaw sáni, Kiyiklerge tuwısqandur. Qırıńdaǵı qızǵaldaqlar, Janıp turǵan gúlistandur.

Sawlat penen sánim meniń, Qaraqalpaqstanım meniń. Murat shayıq dástúrleri, Búgin bizde dawam eter.

229

Jas áwladtıń bilim, aqılın,

Sınamaqqa sawal piter.

«Júzden júyrik, mıńnan tulpar»,Tulpar jolın rawan eter.

Jáhánniń aq otawınıń,Eń tórinen orın jeter.

Bilim quwǵan elim meniń, Qaraqalpaqstanım meniń. Tariyxıńdı dástan etip, Bır ómirge jırlap ketken,Sıpıra jıraw, Jiyenińdey,

Bul dúnyadan kimler ótken. Kúnxoja hám Ájiniyaz, Shayırlıqta bolǵan hóktem. Berdaq shayır «Shejire»ńdi, Ólmes etip aytıp ketken.

Sóz elinde sultanı kóp,

Mıń muqamlı tarım meniń,Aspanı juldızǵa tolı, Qaraqalpaqstanım meniń.

Talantlılar makanısań, Shiyrin lapızlılarǵa baysań.Hár adamıń shayır seniń, Sheshenlerge tolı jaysań.

Danalıq, begligiń miyras,

On tórt kúnlik tuwǵan aysań. Reńinde júz mıń jılwa,

Kóz aladı aqqa jaysam.

Saltanatlı baǵım meniń, Qaraqalpaqstanım meniń.

Spitamen áwladları, Jetilisken búgin bizde.

Alpamıstıń zúryatları, Dárman bolar búgin bizge.Jáhán ara palwanlıqta, Erkinbayıń tústi kózge.

Márt, ǵayratlı uǵlanlardı,Jetildirip ertip izge,

230