Ádebiyat 9-kl

Engendeymen rus jeriniń

Perdelengen dumanlarına.—

Dep soradım, ázizim Lala, Túngi ǵam-gún sáwir tallardan,Olar maǵan aytpadı nawa,

Tek úndemey qaradı maǵan.

Nelikten ay nur sewer ǵam-gún?»Dep soradım búgin gúllerden.

Olar ayttı: «Sorap kór aldın, Lala gúlden tańda terbelgen».

Japıraqların shayqadı lala, Ol sıldırlap sır asha ketti;

«Basqa menen kórdim baǵana,

Shahiy basqa birewdi ópti.» Shahiy ayttı: «Rus bilmeydi...

Janı—qosıq, qosıǵı—janı...»

Sol ushın ay sáwle sewmeydi,

Gúńgirtligi-qayǵısı, ǵamı. Ózgeris kóp bolar álemde, Birew qáler, birew qálemes...Biraq, ozim túnler degende, Aylı túnge bolarman háwes...

Soraw hám tapsırmalar

1.Rus shayırı Sergey Eseninniń ómiri hám dóretiwshiligi haqqında nelerdibilesiz?

2.Shayır qaysı ellerde saparlarda boladı hám shıǵıstıń qaysı qalasına barıwdıárman etedi?

3.Shayır «Parsı namaları» qosıǵınıń ideyasında qaysı temanı sóz etken?

4.Qosıqta Shıǵıs hám rus xalıqlarınıń milliy ózgesheligin kórsetetuǵın orın-larǵa ahmiyet beriń.

5.Qosıqta watan saǵınıshı qalay berilgen?

6.Qosıqta sóz etilgen Iran qalası qaysı ullı shayırlardıń watanı?

7.Eseninniń ana Watan, tuwılǵan jer haqqındaǵı qosıqlarınıń mazmunın aytıp beriń.

251

MUWSA TASHMUHAMMED ULÍ AYBEK

(1905—1968)

Ómiri hám dóretiwshiligi. XX ásir ózbek ádebiyatınıń iri wákilleriniń biri Muwsa Tashmuhammed ulı Aybek házirgi zaman ózbek ádebiyatı tariyxında lirik shayır hám sheber prozaik jazıwshı sıpatında jurtshılıqqa keńnen tanıldı.

Aybek 1905-jılı 10-yanvarda Tashkentte ónerment shańaraǵında dúnyaǵa keldi. Aybek—jazıw- shınıń ádebiy laqabı bolıp, onıń tiykarǵı atı Muwsa, atasınıń atı

jámiyetlik

pánler fakultetin pitkeredi hám 1935-jılǵa shekem usı universitette siyasiy ekonomika páninen sabaq berdi. Ol son ı ń menen birge, Ózbekstan Ilimler Komiteti janındaǵı Til hám ádebiyat ilimiy izertlew institutında (1933 — 1937) ilimiy xızmetker bolıp isledi. 1938 — 1941-jılları Ózbekstan oqıw-pedagogika baspasında ádebiy awdarmashı hám redaktor wazıypalarında isleydi. Sońınan birneshe jıllar dawamında Ilimler akademiyasınıń jámiyetlik ilimler bólimine hám Ózbekstan Jazıwshılar awqamına basshılıq etti. «Sharq yulduzi», «O‘zbek tili va adabiyoti» jurnallarınıń bas redaktorı bolıp isledi. Biz bunnan Aybektiń ádebiydóretiwshilik jumıslar menen ilimiy jumıslardı da birge alıp barǵanlıǵınkóremiz. Aybektiń kórkem ádebiyat hám ilim tarawındaǵı xızmetleri esapqa alınıp, 1943-jılı Ózbekstan Ilimler Akademiyası dúziliwdenaq, onıń haqıyqıy aǵzası bolıp saylandı. Ol 1965-jılı Ózbekstan xalıq jazıwshısı, 1946-jılı «Nawayı» romanı ushın Nawayı Mámleketlik sıylıqtıń laureatı, 1963-jılı «Balalıq» povesti ushın Hamza atındaǵı Ózbekstan Mámleketlik sıylıǵın alıwǵa miyasar boladı.

Aybek Tashmuhammed ulı kórkem ádebiyatqa ótken ásirdiń 20-jıllarınıń baslarında lirik shayır sıpatında kirip keldi. Jas shayırdıń

«Shalǵıw dawısı» (1922) dep atalǵan birinshi qosıǵınan soń «Tuyǵılar» (1926), «Kewil nalaları» (1929), «Jalın» («Mashala») (1929) sıyaqlı qosıqlar toplamları menen «Dilbar—dáwir qızı», «Ósh» (1932), «Orazdıń baxtı», «Shopan qosıǵı», «Baxtıgúl hám Saǵındıq», «Temirshi Jura»

252

(1933), «Qaharman qız» (1936), «Gúlnaz», «Nawayı» (1937) sıyaqlı dástanları menen poemaları izli-izinen basılıp shıqtı.

Aybek ekinshi jáhán urısı jılları jazılǵan «Jawǵa ólim», «Watandı súy», «Jeńis biziki», «Ana sózi», «Xoshlasıw», «Jigitlerge», «Jawınger xatınan», «Jawınger elim aldında» h.t.b. birneshe lirikalıq qosıqlarında da jawıngerlerdiń front maydanındaǵı azamatlıq xızmetleri menen birge Ana Watanǵa bolǵan sadıqlıǵın, ásirese, tuwılǵan jerdi sırtqı dushpannan qorǵawdaǵı mártlik islerin maqtanısh sezimleri menen tolıptasıp jırlaydı. Belgili sóz sheberi 1942-jılı front maydanına Ózbekstan jazıwshıları delagaciyası menen barıp, urıs haqıyqatlıǵın óz kózi menen kórdi hám «Quyash qaraymas» romanı menen «Otlı jıllar» qosıqlar toplamın hám «Front boylap» (1965) dep atalǵan kúndelik dápterine kirgen shıǵarmaların usı dáwir haqıyqatlıǵı tiykarında jazadı. Aybek urıstan sońǵı jılları da zamanagóy temaǵa arnalǵan «Hamza», «Qızlar» poemaların dóretse, shet el turmısın súwretlewshi «Dáwirim jaraqatı»,

«Zafar hám Zahra», «Rasgóyler» dástanların jazadı. Shayırdıń «Babam»,

«Gúl hám Nawayı», «Babur» dástanları bolsa tariyxıy dástan janrına qosılǵan bahalı shıǵarmalar boldı.

Aybektiń proza tarawında eń dáslepki iri epikalıq shıǵarmalarınıń biri «Qutlı qan» (1939) romanı boldı. Bul romannıń ideya—tema- tikasında 1917-jılǵa shekemgi ózbek xalqınıń basınan keshirgen qıyın turmısı Jolshı, Gúlnar, Mırzakárimbay h.t.b birneshe qaharmanlardıń obrazları mısalında tereń súwretlenedi.

Aybektiń «Nawayı» (1944) romanı jazıwshı dóretiwshiliginde ǵana emes, al XX

ásirdegi ózbek ádebiyatı tariyxında tariyxıy-biografiyalıq romannıń ájayıp úlgisi boldı. Bul roman kóplegen tillerge, sonday-aq, alpıstan aslam shet mámleketlerdiń tillerine awdarılıp basılǵan.

Roman Alisher Nawayınıń Samarqandtan Geratqa qaytıw epizodı menen baslanadı hám Nawayınıń ólimin súwretlew menen juwmaqlanadı. Jazıwshı bul romanında Alisher Nawayınıń ómiriniń pútin bólegin qamtıp almastan, tiykarınan mámleketti Xusayn Bayqara basqarǵan dáwirlerdi qamtıp aladı. Bunnan biz Nawayınıń aqıl-oyı tolısıp, insan sıpatında qálipleskennen sońǵı ómiriniń xalıqtıń táǵdiri menen tıǵız baylanıslı tárepleriniń keńnen sáwlelengenligin kóremiz. Romanda Nawayı obrazına joqarı adamgershilik pazıyletleri jámlep beriledi. Onıń el-xalıq hám ana Watan aldındaǵı azamatlıq wazıypaları menen birge kórkem ádebiyatqa qosqan bahalı úlesi izbe-izlik penen tereń súwretlenip baradı. Ol óz zamanlasları hám doslarına qarap: «Hár

253

qıylı apatshılıqtı joq etiwge kúsh-ǵayrat kerek... Múbárek watannıń, elxalıqtıń salamatlıǵı ushın pidákerlik kórsetiw azamatlıq wazıypamız. Sizden tilegim, mınaw, birbirimizge, mámleketke, ana jurtqa sadıqlıq hám shın muhabbat penen qarayıq, opadarlıq hám muhabbat— ullı qúdiret bolıp tabıladı» — deydi. Usılayınsha romannıń bastanayaǵına Alisher Nawayınıń ómiri hám atqarǵan xızmetleri dawamında mámleketti hám el-xalıqtı biymáni urıslardan hám hár qıylı qaramaqarsılıqlardan qorǵawǵa umtılıp jasaǵanlıǵı sezilip turadı. Ol ana jurttıń tınıshlıǵı menen qalalardıń abadan turmısta jasawı ushın gúres alıp baradı. Alisher Nawayı ilim hám mádeniyat iyelerine ruwxıy hám materiallıq jaqtan járdem qolın sozıwǵa ayanbaydı. Ol bilim menen aqıldıń qúdiretine bekkem isenedi hám qay waqıtta bolsa da, zulımlıq penen nadanlıqtıń, ádilsizliktiń ústinen jeńiske erisetuǵınlıǵına isenim bildirip jasaydı. Sonlıqtan da, ol «mámleket basqarıwshıları aqıl menen ádillikti basshılıqqa alıp, xalıqtı durıs basqarsa ǵana, ómirdiń tat basqan táreplerin altınǵa aylandırıwı múmkin...» — degen ájayıp pikirlerin bildiredi. Jazıwshı romandaǵı Nawayı obrazına ulıwma insanıylıq pazıyletlerdi jámlep beredi.

Romanda Nawayı obrazı menen bir qatarda Xusayn Bayqara,

Abduraxman Jámiy, Xatiysha begim, Mumin Mırza, Darveshali, Binayı sıyaqlı tariyxıy qaharmanlardıń obrazları da kórkem súwretlenedi. Bul obrazlardıń hárbiri de romannıń ideya-tematikası menen Nawayı obrazınıń hár tárepleme tereń ashılıwında áhmiyetli orın tutadı. Jazıwshı usı tariyxıy obrazlar arqalı ótken dáwirdiń hár túrli ádalatsızlıqlarǵa hám zulımlıqlarǵa tolı táreplerin isenimli ashıwǵa háreket etken. Jazıwshı bul romanında Xusayn Bayqara menen Alisher Nawayınıń jaslıq jıllarındaǵı arzıw-ármanların bul eki jastıń biri— Iskenderdey ullı hám ádil patsha bolıwdı árman etken bolsa, ekinshisi — Aristotel sıyaqlı úlken alım hám teńi-tayı joq másláhátshi bolıwdı árman etetuǵın edi. Mine, endi olardıń jaslıqtaǵı arzıw-ármanları ámelge asqanınday biri ullı shah, biri— másláhátshi sıpatında óz aldına qoyǵan maqsetlerine erisken edi. Nawayı «Xorasanda hámmege ibrat bolǵanday turmıs jaratıw» maqsetine erisiw niyetinde jasaydı. Bunday maqsetke erisiwde, álbette, ol patsha Xusayn Bayqaranıń járdemi kerek ekenligin jaqsı biledi.

Alisher Nawayı hárqanday iste de meyli saraydıń sırtqı siyasat isleri

bola ma, yaki bolmasa mámlekettiń sırtqı isleri bola ma, yamasa qońsı mámleketler menen doslıq múnasibetti ornatıwda ma, jáne de saray xızmetkerlerin óz ornına qoyıw máseleleri bola ma barlıq islerde de

254

Xusayn Bayqaraǵa haqıyqıy dos hám ádil másláhátshi sıpatında jaqınnan járdem beredi. Nawayı menen Xusayn Bayqara arasındaǵı doslıq múnasibetler dáslebinde oǵada

jaqın hám bir-birine tıǵız baylanısıp ketedi. Sońınan sultan Xusayn ózin qorshaǵan teris pikirli saray hámeldarlarınıń úgitine kirip Nawayı menen arasında suwıqlıq payda boladı.

Ol burınǵıday Nawayınıń másláhátlerine qulaq aspastan, ózinshe háreket ete baslaydı. Shıǵarmada patsha Xusayn Bayqaranıń óz balası Badiuzzamanǵa qarsı urıs ashıwı,

aqlıǵı Mumin Mırzanı (Badiuzzamannıń balası) óltiriw haqqında natuwrı párman beriwi, shahzadalardıń bir-birine qarsı qılısh kóteriwi, ásirese, olardıń tajı-taxt ushın biri-birine qıyanet etiwi sıyaqlı tragediyalıq hádiyselerdiń hárbiri de zaman qarama-qarsılıqların ashıwda oǵada tásirli hám isenimli súwretlenedi. Bul islerden túńilgen Nawayı Sultan Xusaynniń nadurıs is-háreketlerine ashınıp qaraydı.

Romanda joqarıda atı atalǵan tariyxıy obrazlar menen bir qatarda Sultanmurat, Dildar, Arıslanqul, Zayniddin, Tuwǵanbek sıyaqlı kórkem toqıma obrazlar da qatnasadı. Jazıwshı usı obrazlardıń járdeminde Nawayı jasaǵan zamannıń bar haqıyqatlıǵın hám ullı sóz sheberiniń hár túrli taypa adamları menen bolǵan qarım-qatnasın hám usı adamlardıń da jasaw jaǵdayı menen minez-qulqın hám atqaratuǵın xızmetin sheberlik penen asha alǵan.

Solay etip, Aybektiń «Nawayı» romanında Nawayı obrazı hám ol jasaǵan XV

ásirdegi xalıqtıń turmısı keń mániste sheber súwretlenedi.

Aybektiń «Balalıq» shıǵarması ózbek ádebiyatındaǵı avtobiografiyalıq povesttiń eń jaqsı úlgisi sanaladı. Shıǵarma qaharmanı Muwsabaydıń balalıq jılların súwretlew arqalı, usı jıllardaǵı xalıqtıń basınan ótken turmıs waqıyaları menen birge dáwir ózgerisleri de keńnen qamtıp súwretlenedi.

Aybek bunnan basqa da «Altın alaptan jel», «Pakistan tásirleri»,

«Nur qıdırıp», «Quyash qaraymas», «Ullı jol», «Alisherdiń ullılıǵı» sıyaqlı birneshe iri prozalıq shıǵarmaların dóretti.

Aybek ádebiyattanıw hám kórkem awdarma salasında da jemisli miynet etip A. S. Pushkinniń qosıq penen jazılǵan «Evgeniy Onegin» romanın, M. Lermontovtıń «Maskarad» dramasın, «Demon» poemasın, Genrix Geyneniń «Qullar kemesi» dástanı menen lirikalıq qosıqların,

V. G. Belinskiydi ń «Poeziyanıń túr hám janrlarǵa bóliniwi» ilimiy miynetin ózbek tiline úlken sheberlik penen awdardı.

255

Aybek akademik, alım sıpatında «Lirika haqqında», «Sońǵı jıllardaǵı ózbek poeziyası», «Abdulla Qádiriydiń dóretiwshilik jolı», «Ózbek klassikleri», «Nawayınıń dúnyaqarasına qaray», «Nawayı gúldástesi» sıyaqlı ilimiy miynetlerin jazdı.

NAWAYÍ

(romannan úzindi)

Sultanmurat tap Nawayını ekinshi ret kóriw nesip etpeytuǵın sıyaqlı, onnan kózin úzbey otır. Nawayınıń minez-qulqındaǵı asıp-taspawshı, kemtarlıq penen barabar, menmenlikten túk joq, shın, ullı bir maqset, adamgershilik belgisi, qollarınıń háreketinde, sóylegende erinleriniń qıymılında, ótinishlerinde, dawısında qandayda bir jaǵımlı, názik ırǵaqtaseziler edi.

Zıyapattan keyin otırıspanıń eń úlkeni pátiya oqıp, úy iyesine raxmet ayttı, májiliske qatnasıwshılar úy iyesi menen xoshlastı.

Tekshede janıp turǵan shamnıń sáwlesi hám qıya ashıq turǵan aynadan túsken ay nurı gilemlerdiń gúli ústinde jaynap, qıyalıy, ájayıpkórinisler, oyınlar jasaydı, waqtı-waqtı esken samal shamnıń jaqtısınlipildetip tómende turǵan otırǵısh ústinde ashıq turǵan qalıń, úlkenkitaptıń betlerin shatırlatadı hám tanburda shayır shertip atırǵan namanıń sıyqırına berilgendey ásten ǵana tınar edi... Barlıq dıqqatın qosıqqa bólgen Nawayı sulıwlıq dúnyasın tereń biletuǵın, onı tereńnen súyetuǵın edi. Shayırdıń kózleri yarım jumılǵan tárizde ıqlas penen shertip atır, tardan shıqqan kewilge jaǵımlı sıyqırlı ses tili menen sayratıp atır ...

Shayır jeńil bir dem alıp, tanburdı tekshege súyep qoydı. Barmaǵınan noxondı shıǵardı. Ayna aldına kelip otırdı. Háwlide samal menen oynaǵan tereklerdiń shayqalǵan sestinen basqa ses joq. Shayır oyǵa talıp otır. Mine ol taǵı da Geratta, óz úyinde. Múmkin endi pútkil ómiri boyı súyikli qalasında mákan basıp qalar... Kim biledi, táǵdirdiń qálewi,óz dizginin jáne qanday jaqqa burıp, qanday kútilmegen oyınlar kórseter eken!

Bul jerde ógan hárbir nárse jaqın, mehribanday kórinedi. Burınları onday sezilmewshi edi. Múmkin marhum ata-anasınıń ruwhı, bawır-manlıǵı bul nárselerge tásir etken shıgar. Bir waqıtları Nawayınıń ákesi Ǵiyasátdin tap usı jerde, usı orında otırıp, ózin erkeletken shıǵar? Tórt jasar waqtında (shayır onı emeski biledi) Mırza Qasım Ánwariydiń

256

báyitlerin balalıq tili menen oqıp bergende, ákesi qanday quwanatuǵın edi. Jaqsı adam edi ol, sonday ápiwayı, durıs sózli, insaplı, bawırman adam. Marhum anası-she! Ol óz doslarınıń analarınıń bawırmanlıǵın hám mehribanlıǵın hesh waqıt óz anası menen teń kórmes edi. Aq kewil, ápiwayı, balaları ushın quwanıshlı, qońsı-qobaları menen bárha qádirdan doslıq qatnasta bolǵan hayal. Bes-altı jaslarında mektepten keliwden juwırıp kelip óz bawırına basadı, sút, pátir nan, mazalı zatlardı beretuǵın edi. Mektepte húrmetli ǵarrı muǵallim oqıtqan sabaqtı yadtan aytıp bergeninde quwanadı, balasınıń úlken molla bolıp jetisiwin árman etedi.

Shahrux Mırza ólgennen keyin Xorasanda payda bolǵan siyasiy tártipsizlikler waqtında, birqansha úyler jan saqlaw ushın Irakqa qashtı, joldaǵı awır mashaqatlar, qızıqlar, tamasha-quwanıshlar, Sharapatdin Yazdiy1 menen bolǵan ushırasıwlar, ayrıqsha sapardan qaytıp kiyatırıp túnde atqa minip qalǵıp ketip jıǵılıp qalıwı, azanda oyanıp qarasa,keń jazıq, adamsız qula dalada jalǵız jatqanın átirapında aylanshıqlap, otlap júrgen juwas atın uslap, oǵan zorǵa miniwi, jol tappay, qıya shólde adasıwı, áytewir, kárwan qonǵan jerge jetip barǵanda, qayǵıuwayımnan ólerge kelgen ata-anasınıń quwanǵanı sıyaqlı este qalǵan ótmishleri kóz aldınan birim-birim óte basladı... Xusayn Bayqara menenbir mektepte birge oqıǵanı, segiz-toǵız jaslarında Farididdin Attardıń

«Qus tili» kitabın oqıwı, onıń sırlı, oyshań pikirlerine berilip ketip, aqırında, bara-bara oyın-kúlkini, uyqını, awqat ishiwdi de umıtqanı, biyshara ata-ana bul jaǵdayǵa qorqıp ketip, ilajsızdan bul kitaptı oqıwdı qadaǵan etip, qolınan tartıp alıp jasırǵanı, kitaptı bastan ayaǵına yadlap alǵanı ushın báribir qaytalay bergeni—sol sıyaqlı ájayıp shiyrin, ashshı eske túsiriwlerdi oyına alıp otırıp, júregin qandayda bir hásiret tolqınınan bosatıw ushın gúrsinip qoyadı. Keyin jaqsı qosıq jazıw ushın bolǵan shınıǵıwlar, dóretiwshiliktiń mashaqatı hám shiyrin qıyallardıń tolǵanısları qaytadan tuwılǵanday etti. Ilimdi, iskusstbonı súygen atanıń shayır balası ushın bolǵan quwanıshları, ataqlı shayırlar bir awızdan maqtap, úlgi alıwı-oylap-oylap, «Nawayı» hám «Faniy» laqabın tabıwı, ǵarrı Máwlána Lutfiy menen ushırasıwı hám onıń kútilmegen dárejede baha beriwi usılardı umıtıw múmkin be? Ishqı menen, quwanısh penen júrekke ornıqqan, miyine naǵıslanǵan waqıyalar...

1Yazdiy — ataqlı tariyxshı, Nawayı 6 jasında ol kisi menen ushırasadı.

Ǵáriplik, músápirlik jılları... Meshxedtegi jeti-segiz jıllıq ómir — jarlı medirese oqıwshıları, suwıq tar medirese ójirelerinde kúndiz sırtqa shıǵıp dem almay, túnlerde uyqı kórmey bárha kitap oqıw... Kitaplar arqalı ásirler menen, mıń jıllar menen, áyyemgi filosoflar, alımlar, shayırlar menen keńesiw. Ustazlar, shákirtleri ushırasqandaǵı ullı adamlar sóylesiwlerinen tálim alıwı, júzlegen danıshpanlar — tap sońǵı ustazı Samarqandlı Xoja Fazlilla Abullayske deyin hámmesin esine túsirdi. Hámmesine minnetdar edi. Óz oyınsha taǵı da olar menen sóylespekshi boldı.

Sırttan ayaq sesti esitildi. Shayır basın birden kóterdi. Qapı «shıyıq»etip ashıldı da, ruqsat sorap inisi Dárwisháliy kirip keldi. Bul oqımıslı, tábizli adam bolsa da bir tárepinen aǵasına usamaytuǵın edi. Dúz tábiyatlı, biypárwa, uqıpsızıraq bolıp shıqtı. Nawayı onıń súzilgen kózlerine qaradı, mıyıq tartıp kúldi.

—Sóyle, inim, elde qanday xabarlar bar?

—Usı kúnleri súnnetiy hám sheyitiy ǵawǵalarınan basqa áhmiyetli waqıyanı bilmeymen,— dep juwap berdi Dárwisháliy ásten otırıp,— hárjerde súnnetiyler narıyzalıq bildirmekte, «Patsha sheyitiy, meshitlerde imamlar sheyitiy... buǵan shıdap bolama!» dep atır.

—Tańlanarlıq, — dedi Nawayı gijinip, basın shayqap, — bul mánissiz shawqım patshanıń buyrıǵı menen payda boldı. Xalıq arasına iritki salıwdan basqa is joq pa eken? Mámlekettiń aqsha ǵárejetleri qanday jaǵdayda, ásker qanday jaǵdayda, medirese oqıwshıları, ilim úyreniwshileri, alım hám xızmetkerlerdiń kún kóris tirishiligi qanday, hámeldarlar awıllarda, qalalarda, paytaxt—wálayatlarda xalıqqa qanday qat-nas jasaydı, diyqannıń xojalıǵı qanday, ónermenttiń isi qalay—mine bul wazıypalardı aqıl hám alǵır kóz benen kórip, jaqsılaw ilajın hám sharasın óz waqtında ılayıqlı sheshiwi kerek edi. Inim, bul is hárqanday jónsiz jánjellerden joqarı turıwı kerek. Onıń birden bir jolı usı. Quyashtıń nurında, teńizlerdiń tolqıwında, tawlardıń biyik minarlanıwında hám japıraqtıń qaltırawında onıń jamalın, jılwasın kóremiz...

Dárwisháliy shayır pikiriniń tamırına deyin túsinip alıwǵa tırısıp,tómen iyilgen basın sál ǵana shayqaǵan tárizde tınısh otırdı. Ol óz aǵasına hám onıń pikirine tereńnen qulaq qoyıp tıńladı.

—Bul diniy qarsılıqlar kúsheyip ketpese bolar edi...,— dedi Dárwisháliy.

258

—Awa, biz bul jánjellerdi xalıq arasınan joq etiwge háreket etemiz,— dedi Nawayı qatal túrde. Solay da bul ıǵwagerlerdiń birewin basqalardan jaqsı kórmesek te, xalıqtıń birligin itibarǵa alamız. Inim dúnyada kitap oqıwdan, pikir júrgiziwden, qosıq oqıwdan, aytıwdan zawıqlı nárse joq. Tábiyatım kóbinshe usı tárepke qaray awısa beredi. Ásten, tınısh ǵana bir mákanda jasap, bul zawıq dáryasında júzbekshi edim. Biraq, maǵan, patshamız úlken mámleketlik wazıypa, xızmet berdi... Tek ǵana elim ushın, keleshek áwladlar ushın bul ámeldi qabıl ettim. Bul qutlı elimde islenetuǵın jumıslar oǵada kóp. Bul islerdiń hárbirin xalqımız ásirler boyı árman etti. Mısalı bir kitapxana dúziw oyımda bar... . Siz endi sol patshalıq kitapxananıń baslıǵı bolasız, sizge málim etkenimdey, aytıp qoymaqshıman.

—Hárbir jaqsı niyetińiz ushın qulday bolıp xızmet etermen,— dedi Dárwisháliy qolın kókiregine qoyıp.

—Biz sonday kitapxana salıp alayıq,— dedi Nawayı quwanıshlı túrde, — pútkil el arasına dańqı hám atı málim bolsın. Juwmaǵın aytqanda, áyyemnen tap házirgi dáwirge deyin adamzattıń pikir gáwharı, ádebiy miyrasları kitap formasına túsip jıynaladı—barlıǵı usı kitapxananıń ǵáziynesine aylanadı. Biziń qalıs niyetimiz sol, bul jerde Xorasannıń hám basqa da mámleketlerdiń alım-ulamaları oqıp paydalanadı. Bul jerde Sokrat, Aplatun hám Aristotellerdiń filosofiyalıq kitapları, áyyemgi Grek alımı Fipagordiń hikmetleri, astronomiya iliminen Ulıǵbek kitapları, Ferdawsiy hám Genjáwiydiń qosıqları— hárqaysısı óz aldına arnawlı sabaq boladı. Bular ilimniń rawajlanıwında tásir etip, puqaranıń jańadan-jańa ǵáziynesin asha bersin. Olar úyrengen haqıyqat quyashı elimizdiń kelbetin ilim nurına toltırsa maqsetimizge jetken bolamız. Dárwisháliy, kewlińiz barlıq waqıt el muhabbatı menen birge soqsın, hár iske bel buwar ekenseń, eldiń mápin oylap, óziń ushın emes, xalıq ushın xızmette bolǵaysız ...

—Álbette, solay bolıwımız kerek,— dedi Dárwisháliy, siyrek saqalın sıypap qoyıp,— elge xızmet etken adamnıń abırayı, qádir-qımbatı artadı...

Nawayı inisine mánili túrde tigilip qaradı.

—Jaqsılıq etiw menen at qaldırıwdıń ózi úlken mártebe,— dedi ol keskin túrde. — Jarqın kelbetińdi hesh waqıtta bult baspasın, inim.

Dárwisháliy qısınǵanday, kózlerin jasırıwǵa tırıstı. Soń sózdi kitapxanaǵa qaray burdı. Birinshi gezekte arnawlı jay salıw kerekligi tuwralı ayttı. Nawayı tekshedegi shamǵa qaradı, ornınan qozǵalıp atır edi,

259

Dárwisháliy; «men... men...» dep dárriw ornınan turdı da, shamdı alıp ortaǵa qoydı hám abaylap shamnıń ushın kesti. Shayır bir bet shıtırlaq qaǵaz alıp, ashıq turǵan qalıń kitaptıń ústine qoydı. Qálemin sulıwmıs sıya-sawıtqa batırdı da, qaǵaz betine kútá epshillik penen, ásten jorǵalap júrip ketti. Azdan keyin Dárwisháliy aldına qaray ısırılıp, tańlanǵan kózlerin tolıq ashıp, qaǵazǵa, aǵasınıń birde toqtap, birde jeńil háreketke kirisip ketken názik qollarına qarap turdı. Qaǵaz ájep táwir sızıqlar menen tola basladı. Sońında, Nawayı qálemin qoydı,qáddin tiklep ásten burıldı.

—Mına sızılmaǵa qarańız, — dedi ol qaǵazdı inisine qaray ısırıp,

—biz qurılıs isleriniń qánigesi emespiz. Bul tarawdıń sheber qánigesi álbette, óz sózin aytar, biraq biz oylaǵan jaydıń sızılma jobası shama menen usınday formada bolıwı kerek.

Qaǵazdaǵı sızılma — jay qurılısınıń jobası edi. Dárwisháliy qızıǵıp qarap otır, bul jay pútkil kórinisi menen shayırdıń kóz aldında sáwlelenip kórinip turǵanday, Nawayı onıń ishki dúzilisi, sırtqı kórinisi, naǵısları, boyawlarına deyin túsindirdi. Inisiniń hárbir sorawına, tap bir sol jaydı bir orında kórip, maqul tapqan sıyaqlı, sorawlarına tolıq juwap berip atır. Keyin shayır inisi menen kitap jıynaw tuwralı sóylesti. Qımbatlı kitaplardıń nusqaların kóbeytiw ushın Gerattaǵı eń jaqsı kátipler hám kitap túplewshi ustalar tuwralı sorastırdı.

Gerat qorazları kósheniń tınıshlıǵın ekinshi mártebe buzǵan waqıtta, Dárwisháliy kózin uwqalap, óz bólmesine kirdi. Shayır ózin ele sergek hám jeńil sezer edi. Túnniń qulaǵıńdı tındırǵan tereń tınıshlıǵına súńgip, azǵantay qıyal súrdi, bir bet aq qaǵazdı alıp, qálemin uslaǵantúrde oylandı. Sózler oy-pikirdiń altın jibine dizilip, yoshlı qatarlar bir-birin ımlap, doslasıp atırǵanday izli-izinen jupkerlesip kele basladı. Qálem qaǵazdıń tegis betinde jorǵalap baratır:

Neshe jıllar tuttım shayıqtıń jolın, Kókiregim óspedi, pás boldı qolım, Bir namáhrem tuttı gúlgin sharaptı –Payız dúnyasında dáryaday aqtım.

«Rubayı»nı ishinen oqıdı, júzin quwanısh qapladı. Sıya kepkennen keyin qaǵazdı ústi oyma gúlli sherim júzdanǵa — (papkaǵa) salıp, arabsha qalıń kitaptı ashıp oqıy basladı.

260