Ádebiyat 9-kl

ǴÁREZSIZLIK DÁWIRINDEGI ÁDEBIYAT

Ótken XX ásirdiń 80-jıllarınıń ekinshi yarımınan baslap turmısta demokratiyalıq kúshler háreketke keldi hám usıǵan baylanıslı qayta qurıw baǵdarlaması burınǵı kommunistlik rejimniń qulawına alıp keldi. SSSRdıń qulawı menen onıń quramındaǵı awqamlıq respublikalar ǵárezsizlikke eristi. Xalıqlardıń ǵárezsizlikte jasaw ármanı iske astı. Ózbekstan 1991-jılı ǵárezsiz mámleket bolǵan bolsa, al Qaraqalpaqstan Ózbekstannıń quramındaǵı suverenli respublika boldı.

Biyǵárez el bolǵannan keyin Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan ózleriniń jańa konstituciyaların islep shıqtı. Ózbekstan hám Qaraqalpaqstan jańa konstituciya nızamlarına tiykarlanıp óziniń bayraǵına, gimnine iye boldı.

Ǵárezsizligimizdiń dáslepki kúnlerinen baslap jámiyetimizdiń hámme tarawlarında úlken ózgerisler júz berdi. Bul ózgerisler ilim-bilim, mádeniyat, óndiris tarawlarında sonday-aq, jazıwshı-shayırlardıń jańa shıǵarmalar dóretiwine, jańa ideyalar jaratıwına unamlı tásir jasadı. Usınday jaǵdayda ózleriniń biyǵárez pikirlerine, kóz qaraslarına iye jazıwshılarımız óz shıǵarmaların erkin dórete basladı.

Eń baslısı ózimizdiń kimligimizdi tanıdıq. Ózimizdiń tariyxımızdı, tilimizdi, dinimizdi, dástúrimizdi, mádeniyatımızdı, ádebiyatımızdı tereńirek úyreniwge múmkinshilik aldıq, múlkimizge ózimiz biylik etiwge eristik. Bul bizge ǵárezsizliktiń bergen sharapatı.

Usınıń nátiyjesinde bizler tariyxımızdı da, ádebiyatımızdı da, mádeniyatımız benen tilimizdi hám dinimizdi de tereńnen úyrenip atırmız.

Ǵárezsizligimizdiń dáslepki kúnlerinen baslap-aq, Ózbekstannıń jańa tariyxın jazıw, Xorezmdegi Mamun akademiyasınıń qayta tikleniwi, ruwxıy miyrasımız, xalıq awızeki ádebiyatınıń bay miyrası «Alpamıs» dástanınıń 1000 jıllıǵın belgilew, kórkem óner akademiyasın dúziw hám teatr ónerin rawajlandırıw haqqındaǵı shıǵarılǵan pármanları ilimdi, tariyxtı, ádebiyattı, kórkem ónerdi, mádeniyattı tereń izertlewge hám biliwge qaratılǵanlıǵı málim. Búgingi kúnge kelip usınday ulıwma insanıylıq ideyalardı rawajlandırıw elimiz boylap xalıq xojalıǵınıń barlıqtarawlarında dawam etpekte.

Qaraqalpaq ádebiyatı da ǵárezsizlikten keyin óz jolın tawıp, jańa baǵdarda rawajlandırıwǵa qaratıldı. Onı qayta qurıw hám ǵárezsizlikten keyin shıqqan T. Qayıpbergenovtıń «Tánha ózińe málim sır» (1992),

«O dúnyadaǵı atama xatlar» (1992), «Qálbimniń qamusı» (2008), «Qaraqalpaqpan. Táwekelshimen» (2003), I. Yusupovtıń «Begligińdi

281

buzba sen» (1995), «Búlbúl uyası» (1997), «Ómir, saǵan ashıqpan...» (1999), «Hár kimniń óz zamanı bar» (2004), T. Qabulovtıń «Pándiwnásiyat» (1995), B. Qayıpnazarovtıń «Tań gúli» (1995), T. Sársenbaevtıń

«Tańırqat» (1995), X.Dáwletnazarovtıń «Dos bolıw hámmeniń qolınan kelmes» (1994), J. Izbasqanovtıń «Muhabbat lirikası» (1992), «Tańlamalı shıǵarmaları» (1993), «Jollarım uzaq» (1995), N. Tóreshovanıń «Periyzat» (1991), «Ózińnen» (2004), M. Jumanazarovanıń «Elim dep eńiremeseń...» (1992), «Júregimde bir dárt bar» (1993), «Álwidaǵ aytpayman muhabbat» (1997), «Ele men» (2003), K. Allambergenovtıń «Dárya tartılǵan jıllar» (1992), «Quslar qaytqan kún» (1995), Á. Atajanovtıń «Pátpelektey pálpellegen dostım-ay» (1994), «Qaytıp keliw» (1996), Á. Ótepbergenovtıń

«Bulaqlar» (1991), «Dúnya bir ájayıp jaydur» (1993), «Dozaq ishinde» (1993), «Allańdı umıtpa» (1997), O. Sátbaevtıń «Ay sıǵalaydı» (1992),

«Hovellalar» (2008), «Dóhmet» (2008), N. Ámetovtıń «Dáwran» (1995)

M. Tawmuratovtıń «Ta, Aralǵa shekem» (1992), «Aq túnniń kóleńkesi» (1994), «Sáwirdiń aq jamǵırı» (1996) sıyaqlı poeziyalıq hám prozalıq kitaplarınan kóriwge boladı. Bul jılları «Ámiwdárya» jurnalı menen kúndelikli gazetalarda da kóplegen poemalar, povestler, gúrrińler, qosıqlar hám dramalıq shıǵarmalar basılıp shıqtı. Bul dáwirdegi ádebiyat óziniń mazmunı boyınsha jańa baǵdarda rawajlandı. Bul ózgeshelikti joqarıdaǵı kitaplardıń atınan-aq kóriwge boladı, olardıń mazmunı burınǵıǵa qaraǵanda pútkilley jańa boldı.

Bul dáwirde kórkem sóz sheberleri bolǵan shayırlar, jazıwshılar hám dramaturglerimiz erkin eldiń jırın jırlawǵa baǵdar aldı. Poeziyanıń mazmunı da, ideyası da ózgerdi. Endi jasap atırǵan dáwirdi orınsız maqtaw emes, al xalqımızdıń basıp ótken jolındaǵı tariyxıy adamlardı maqtanısh etiw, olardıń obrazın dóretiw, revolyuciya jılları repressiya sebepli óz elinen ayrılǵan adamlardıń táǵdirin súwretlew, házirgi dúnyaǵa sın kóz qarasında baha berip, bolıp atırǵan ekologiyalıq jaǵday, olardıń turmısımızdaǵı qolaysız tásirin súwretlew ádebiyatımızdıń bas baǵdarı boldı.

I. Yusupovtıń 1995-jılı shıqqan «Begligińdi buzba sen» toplamındaǵı qosıqları Ózbekstan ǵárezsiz el bolǵannan keyin jazıldı. Shayırdıń kópshilik qosıqları búgingi kúnniń waqıyalarına arnalǵan. Búgingi kúndegi bazar qatnasıǵı adamlarǵa qanday tásir etip atır. Burınǵı jasaw

282

sharayatımızdıń buzılıwın, adamlardıń kún-kóris jaǵdayların, xalıqtıń táǵdirin, shayır búgingi kúni xalqımızdıń basınan keshirip atırǵan waqıyaların «Kórsetken ráhátli kúniń usı ma?», «Bazar jolında», «Korrupciya» qosıqlarında ashıq-aydın súwretleydi. Oqıw dáwiriniń ózine tán qıyınshılıǵı, bazar qatnasıǵı, ol biziń burınǵı qáliplesken turmısımızdı qaytalamaydı. Shayırdıń qosıqları usı jańa turmıstıń, xalıqtıń sanasezimine qalay tásir etip atırǵanlıǵın bılayınsha súwretleydi:

Pullıǵa may— pulsızlarǵa tortası, Juqalıq etip tur jurttıń qaltası, Mafiya hám sawdagerdiń mańqası, Qashshan bul bazarǵa kirdi jigitler.

Bazar qatnasıǵı kimniń mápine xızmet etetuǵınlıǵı «satarmanǵa onsha bermes jábirin, adamlarǵa júrgizer óz hámirin» dep qosıqta anıqsúwretlengen.

Shayır óz zamanınıń quwanıshı menen qayǵısın jırlaytuǵın bolǵanlıqtan, ózi jasaǵan turmısta bolıp atırǵan waqıyalar oǵan basqalardan góre kóbirek tásir jasaydı. Onı biz shayırdıń «Kózime bir ájep zaman kóriner» qosıǵındaǵı mına qatarlardan da kóriwimizge boladı.

Qara dawıl, qara bulttı úrlegen, Qulaq esitpegen, kózler kórmegen,Tórt uyqılasaq túsimizge enbegen, Kózime bir ájep zaman kóriner.

Shayır K.Raxmanovtıń «Adamlardıń qay minezin aytayın» degen qosıǵı júdá tásirli jazılǵan. Qosıqta shayır hár qıylı minez-qulıqtaǵı adamlardı sáwlelendire otırıp, olardıń hárbiri de «bul dúnyaǵa kerektey» degen juwmaqlawshı pikirlerin bildiredi. Shınında da, jaman bolmasa jaqsı adamnıń jaqsılıǵın, jaqsı bolmasa jaman adamnıń jaman isháreketlerin biliw qıyın. Qosıqta shayır usınday oy-pikirlerin bılayınsha kórkem sáwlelendiredi:

283

keshiriwi ushın gúresken azamatlarımız kóp boldı. Burın usınday er júrek qaharmanlarımız haqqında jazılsa «milletshil» dep ayıp taǵatuǵın edi. Mısalı, xalıq dástanlarındaǵı Alpamıstı, Qoblandı yamasa Edigeni maqtanısh etsek, yamasa kórkem shıǵarmanıń qaharmanı sıpatında joqarı bahalasaq, olardı baydıń balaların maqtadı hám sol dáwirdi kúseydi dep qaralaytuǵın edi. Biz búgin usınday qısıwmetten qutılıp, eminerkin jazatuǵın zamanǵa jetistik. Sonnan bolsa kerek, ǵárezsizliktiń dáslepki kúnlerinen baslap-aq shayır Bayniyaz Qayıpnazarov tariyxımızda ornı bar adamlardı «Elimnen» degen qosıǵında bılayınsha maqtanısh etipjırlaydı:

Gúlayımday, Alpamıstay, Qoblanday,

Mamanbiydey, Erejeptey, Aydostay, Ernazarday, Allayarday, Nawrızday, Elim degen erler shıqsa elimnen.

Shayır Nábiyra Tóreshovanıń «Ózińnen» qosıqlar toplamında búgingi turmısımız ayrıqsha jırlanadı. Shayırdıń bul qosıǵında xalqımızdıń erkinlikke erisken búgingi turmısı súwretleniw menen birge endi jaqsı yaki jaman bolıwımızda, ash yaki toq jasawımızda ózimizdiń qolımızda, heshbir adam seniń qolıńdı yaki ayaǵıńdı baylap qoyǵan joq, óz erkiń ózińde, toq jasayman deseń miynet et, erkinliktiń zamanı keldi degen pikirlerdi alǵa súredi.

El bolmaq ta ózińnen, Jer bolmaq ta ózińnen,Er bolmaqta ózińnen, Qor bolmaqta ózińnen.

Xalıqtıń kewlinen shıǵatuǵın qosıqlar dóretiwde shayra Minayxan Jumanazarovanıń da salmaqlı ornı bar. Shayırdıń «Elim dep eńiremeseń...» qosıǵında azamatlıq sezimlerge qurılǵan lirikalıq qatarlardı oqıwǵa boladı. Bul qosıqtıń ideyasında xalqımızdıń táǵdiri ushın janın ashıtatuǵın lirik qaharmannıń oy-sezimleri patriotlıq ruwxta sheber súwretlengen. Shayır «El ushın eńiremeseń» degen poetikalıq qatarlardı orınlı qollanıw arqalı waqıttıń talabına say ulıwma insanıylıq hám jámiyetlik máselelerdi ortaǵa qoyadı hám «Bir teńiz qurıǵansha, ǵáplette qalǵan xalqım», «Ózim de, jerim de jaralı qáste» sıyaqlı qosıq qatarlarına hám qosıqtıń kelesi kupletlerinde de El, xalıq, ana Watan túsiniklerin joqarı ulıǵlap kórsetedi:

284

Bar júgi moynında álemniń, Sókpe sen qosıǵıń zarlı dep, Bezemen biypárwa bársheden, El ushın turmasa eńirep...

Dúnya máńgi, al adamlar bir-birine miyman. Sonlıqtan da, bul bes kúnlik dúnyada adamzat bir-biri menen tatıw hám sıylasıqlı turmıs keshiriwi kerekligi shayırdıń «Qásterlep abaylań bir-birińizdi» qosıǵında bılayınsha oǵada tásirli súwretlenedi:

Kóp emes dúnyada qaraqalpaq az, Sol ushın kóksińdi qaǵa bermes jaz,Hárbiriń ushıǵa, hárbiriń almaz, Qásterlep abaylań birbirińizdi.

Usı dáwir poeziyasında ekologiyalıq, jámiyetlik-turmıslıq (publicistikalıq), muhabbat, didaktikalıq temalarda kóplep jazıldı. Adamdı tárbiyalawda didaktikalıq shıǵarmalardıń ornı ayrıqsha bolsa, xalıq shayırı

T. Qabulov 1995-jılı basılıp shıqqan «Pándiw-násiyat» toplamına kirgen qosıqlarında jaslardı mártlikke, jaqsılıqqa, ádep-ikramlılıqqa hám ulıwma insanıylıq pazıyletlerge tárbiyalawǵa úlken dıqqat qaratadı. Mısalı shayır:

Alsań eger aqıldı, Bolsań eger aqıllı, Bul ómirde bárhama,Alasań óz haqıńdı,

— degen qosıq qatarlarında búgingi jas áwladtıń ózinen úlken áwladtıń paydalı aqılnásiyat sózlerin tıńlap ósiwi hám onı turmısta qollanıwı úlken jetiskenliklerge alıp keletuǵınlıǵın ıqsham hám tujırımlı pikirleri menen bere alǵan.

Násiyatım, bilip bárhá shamańdı, Shert ózińniń biletuǵın namańdı, Bir námárttiń kóz qarası boyınsha,Bahalawshı bolma, biraq zamandı.

Bul qosıq qatarlarında shayır ózińniń bilmeytuǵın isińe qol urma, kisiniń sózine erip, óziń jasap atırǵan zamanıńa min taqpa, onıń ornına bilmeytuǵın isińdi úyreniwge, zamanıńdı gúllendiriwge úlesińdi qosdegen ideyanı alǵa súredi.

285

Miynet hámme nárseniń saǵası, onısız jámiyet alǵa ilgeriley al-maydı. Ótkendegi ullı danıshpan ulama Bahawaddin Naqıshbandiy:

«Júregiń allada, qolıń miynette bolsın» dep durıs násiyat etip qaldıradı. Sonlıqtan da, miynet adamınıń obrazın dóretiw hám onıń hadal miynetin ulıǵlaw teması kórkem ádebiyattıń baslı teması bolıp kelmekte. Miynet adamınıń obrazın jırlawǵa shayır Ábilqasım Ótepbergenovtıń «Dúnya ájayıp jaydur» (1993) qosıqlar toplamında úlken dıqqat qaratılǵan. Shayır usı toplamǵa kirgen «Aytshı óziń qaldıń aw»qosıǵınıń ideyatematikasında xalqımızdıń milliy mádeniyatı menen arxitekturasın, yaki bolmasa sanaatı menen ekonomikasın dúnyaǵa tanıtatuǵın barlıq nárselerdiń tetigi miynet degen juwmaqlawshı pikirlerin obrazlı qatarlar menen bılayınsha jetkeredi:

Tariyxıńdı uqpaqtı, Miynet penen saqladıń,

«Xalıq» degen atıńdı,

Miynet penen aqladıń.

Miynetińniń kúshinen,

Bawırı pútin jerimniń,

Ziynetińniń kúshinen,

Bawırı pútin elimniń.

Sońǵı jıllardaǵı qaraqalpaq poeziyası jańa isimler menen tolısıp atır. Olardıń qatarında xalqımızǵa burınnan tanılǵan talantlı shayırlar Keńesbay Raxmanov, Jiyenbay Izbasqanov, Keńesbay Karimov, Xaliyla Dáwletnazarovlardıń qatarına Baxtiyar Genjemuratov, Saǵınbay Ibragimov, Sharapatdin Ayapov, Bazarbay Seytaev, Orazbay Sátbaev, Pátiyma Mırzabaeva, Gúlnara Nurlepesova, Gúlistan Dáwletova sıyaqlı talantlıjaslar kelip qosıldı.

Mısalı, B. Seytaevtıń «Alma gúllegen pasıl», O. Sátbaevtıń «Ay sıǵalaydı», «Dóńbekshigen dúnyasań», «Tırnalar», Sh. Ayapovtıń «Lirika»,

M. Jumanazarovanıń «Elim dep eńiremeseń...», «Júregimde bir dárt bar»,

P. Mırzabaevanıń «Dáwir nápesi», G. Dáwletovanıń «Seniń dártiń menen jasayman hayal», G. Nurlepesovanıń «Hasla nashar demeń bizdi aǵalar» poeziyalıq toplamları basılıp shıqtı.

Shayır Jiyenbay Izbasqanovtıń «Muhabbat lirikası» (1992) qosıqlar toplamında nawqıran jaslıqtı hám muhabbat temasın jırlaw menen birge búgingi dáwir hám xalqımızdıń turmısı, adamlardıń kúndelikli waqtınan

286

durıs paydalana biliwi ayrıqsha qızıqtıradı. Mısalı shayır «Shayırlıq ekenbul muqaddes sezim» qosıǵında insan ómiri ushın waqıt turmıs sınaǵı,adam ómiriniń háp zamatta ótip ketetuǵınlıǵı, sonlıqtan da hárbir adamnıń óz waqtın biypayda ótkermesten, únemli paydalanıp, iygilikli islerge sarplawı kerekligi tábiyat kórinisine salıstırılıp, shayırdıń ishki sezimlerinen ótip atırǵan oy-tolǵanısları arqalı tásirli súwretlenedi:

Xorlıǵım keledi — lala gúllerdiń, Waqtı jetpey solıp ketkenligine, Hám payıma tiygen kúnlerdiń, Bazında biypayda ótkenligine.

Keńesbay Karimovtıń «Kóńilim múlki» (2005) qosıqlar hám poemalar toplamında ulıwma insanıylıq tuyǵılardı súwretlewshi qosıqlarǵa keń orın beriledi. Burın poeziyamızda awıl xojalıǵı turmısına baylanıslı yamasa mapazlıq qosıqlarǵa keń orın beriletuǵın bolsa, K. Karimovtıń bul poeziyalıq toplamına kirgen qosıqlarında turmıstaǵı adamlardıń adamgershilik pazıyletlerin jırlawǵa, ásirese, olardıń minez-qulqı menen islegen is-háreketleriniń unamlı hám unamsız táreplerin ashıq súwretlew ayrıqsha kózge taslanadı. Mısalı, shayır «Tanımasa» qosıǵında:

Dúnyaǵa qol berip bazlar, Hámel gózlep, saray sazlar,Ne bolmaqshı órdek ǵazlar,Qonar kólin tanımasa,

— degen qatarlarında hámel gúrsisine mingennen soń ayırım adamlardıń mal-dúnyaǵa qızıǵıp, ulıwma insanıylıq pazıyletlerdi umıtıp ketiwine ashınıp qaraydı.

Usı jıllardaǵı qaraqalpaq poeziyasında shayır X. Dáwletnazarovtıń da salmaqlı ornı bar. Shayırdıń «Ashıq bolmaǵan kim bar» (1992),

«Dos bolıw hámmeniń qolınan kelmes» (1994) qosıqlar toplamına kirgen lirikalıq qosıqlarında xalqımızdıń búgingi turmıs tirishiligi, jer hám ana tábiyatımızdaǵı ekologiyalıq ózgerislerdiń xalqımız turmısına unamsız tásiri shayır qosıqlarınıń arqawı boldı. Álbette, kórkem sóz sheberi ushın ótiw dáwiriniń qıyınshılıǵın tereń túsiniw hám onı kewil-tuyǵılarınan ótkerip, keń oqıwshılar qáwimine kórkemlep jetkerip beriw úlken sheberlikti talap etedi. Mısalı, «Táshwishimiz qat-qabatdur» qosıǵında shayırdıń búgingi ekologiyalıq apatshılıqqa janı ashıǵan xalıqtıń kewlindegi oy-tolǵanıslardı óz júreginen ótkerip jırlaǵanlıǵınıń

287

gúwası bolamız. «Suwsız el bolmaydı», suw tirishiligimizdiń arqawı bolǵanlıqtan da, shayır «Meniń dártli Ámiwdáryamsań...» qosıǵında bolsa

«Saǵındım ǵoy máwij urıwlarıńdı», «Anajanım Ámiwdárya, yar bolagór kólim ushın», yamasa «Sen bolmasań búlbúl bolmas baǵlarda, qus túwe tolı jurt qalar daǵlarda» dep ekologiyalıq qıyınshılıqlarǵa janı ashıp jırlaydı.

Adamlardıń bir-birine bolǵan doslıq, tuwısqanlıq qatnasları sheshiwshi orın iyeleydi. Doslıq arqalı adamlardıń bir-birine bolǵan qádir-qımbatı artıp qoymastan, doslıq qatnaslar tek ǵana adamlardı ǵana emes xalıqlardı hátteki milletlerdi de jaqınlastıradı. X. Dáwletnazarovtıń «Dos bolıw hámmeniń qolınan kelmes» qosıǵında bolsa, doslıqtıń salmaǵı awır ekenligi, onı tárezige salıp ólshep bolmaydı, onıń salmaǵı hárbir adamnıń hújdanı, insanıylıq pazıyletleri menen ólshenetuǵınlıǵı oǵada durıs kórsetilgen. Doslıqtıń uzaq yaki máńgi bolıwı adamlardıń birbirewine bolǵan isenimi, sadıqlıǵı, iymanıinsabına da baylanıslı degen túsiniklerdi kórkemlep jetkeredi.

Awır kesher onıń jolları júdá, Arsız deydi jandı áylewge pidá,Ózi qollamasa bir qádir quda,

Dos bolıw hámmeniń qolınan kelmes!

Usı jıllardaǵı jas shayırlarımız B. Genjemuratov, S. Ibragimov, Sh. Ayapov, K. Reymov hám taǵı basqalardıń poeziyalıq dóretpelerinde burınnan bar dástúrlik qosıq úlgileri menen birge erkin qosıq yamasa verlibr formasına ayrıqsha itibar qaratıldı. Qosıqtıń bul formasında buwın sanları teń kelmesten, uyqastan góre, ırǵaqqa, intonaciyaǵa kóbirek kewil bólinedi. Shayır B. Genjemuratovtıń «Oq qadalǵan ay» (1997) qosıqlar toplamında xalqımızdıń ótkendegi turmısı menen búgingi turmısın jırlawǵa da ayrıqsha itibar qaratılǵan. Shayırdıń «Berdaq shayırdıń tolǵawı» qosıǵında adamǵa oy salatuǵın pikirler súwretlengen.

«Qılısh haqqında sóz» qosıǵındaǵı «Az xalqımnıń jarasıǵı, jolbarıstay jigitler» dep xalqımızdıń márt ulların maqtanısh etip jırlasa, «Berdaq shayırdıń tolǵawı» qosıǵında:

Eldiń kátqudaları, Danalıq etse basınan,El ketpeydi qasınan, Jolınan taysa egerde,

288

Jurttıń urı sayaǵı, Shıbın jannıń ǵamında,Batırın atıp sırtınan, Jigitlik ardı satıp jer,

— degen qosıq qatarlarında el basshısı jaqsı bolsa, eldiń kún-kórisi de jaqsı, el basshısı jaman bolsa el-xalıq urı-sayaqqa jemtik boladı— degen pikirlerdi ortaǵa qoyadı. Demek, shayır eldiń el bolıwı eldiń dana hám aqıllı, ádil hám ǵamxor basshılarına baylanıslı degen pikirlerin Berdaq shayırdıń tolǵawı mısalında utımlı paydalanǵan.

Ǵárezsizlik dáwiri shayırlarımızǵa úlken yosh hám ilham baǵıshlaǵanı sonshelli, olar bul dáwirdi «Altın ásir» dep qosıqlarında jır etedi. Bunıbiz, T. Sársenbaevtıń «Jasa, altın ásir» qosıǵında shayırdıń bılayınsha tolıp-tasıp jırlaǵanınıń mısalınan-aq kóre alamız.

Jasa altın ásir, ádiwli zaman, Ayaq qosqanıma júz mıń ırzaman.

Usılayınsha shayırlarımızdıń hárbiri de ǵárezsizlik dáwiriniń bizge bergen imkaniyatınan orınlı paydalana otırıp ózleriniń kewlindegisin aytıwǵa, xalqımızdıń turmısında júz berip atırǵan jańalıqlar menen qıyınshılıqlardı da búrkemesten súwretlewge ayrıqsha itibar qarattı.

Usı jıllardaǵı qaraqalpaq prozasında T. Qayıpbergenovtıń «Tánha ózińe málim sır» (1992) povesti menen «O dúnyadaǵı atama xatlar» (1992) essesi, «Qálbimniń qamusı»

(2008) reportaj-essesi basılıp shıqsa,

«Berdaq» (1996) pyesası, «Aydos baba» (1998) draması gazeta-jurnallarda basıldı. Bul shıǵarmalarında jazıwshı tek ǵana ótken dáwirdi ǵana emes,al ózi jasap atırǵan dáwirdiń basınan keshirip atırǵan waqıyalarında kórkem súwretleydi.

Proza hám poeziya janrında teńnen qálem terbetken X. Seytov qaraqalpaq ádebiyatınıń rawajlanıwına salmaqlı úles qosıp keldi. Sońǵı jılları jazıwshınıń «Ómir soqpaqları» hám «Ízalı árman izleri» (1993, 1994) dep atalǵan memuarlıq shıǵarmaları «Ámiwdárya» jurnalında basılıp shıqtı. Jazıwshınıń bul shıǵarmalarında avtordıń jaslıq jıllarınan baslap tap búgingi kúnge shekemgi basıp ótken jolı turmıslıq materiallar tiykarında súwretlenedi. Ol kópti kórgen jazıwshı, onıń turmıs jolı waqıyalarǵa oǵada bay. Bul shıǵarmalarda jazıwshınıń óziniń hám zamanlaslarınıń, yar-dosları menen qatar-qurbılarınıń, respublikamızǵa belgili mádeniyat, ilim, ádebiyat hám bilimlendiriw xızmetkerleriniń

basınan keshirgen turmıs haqıyqatlıǵı, olardıń el-xalıq, ana Watan ushın islegen pidákerlik miynetleri hám olardıń ayırımlarınıń ómirine dóngen qáwip-qáterli hádiyseler ashıqtan-ashıq súwretlenedi. Sonlıqtan da bul shıǵarmalar xalıqtıń yadında qaladı hám úlken qızıǵıwshılıq penen oqıladı.

Tubalaw dáwiri turmısımızda júdá awır ótti. Bul dáwirde bolıp ótken burmalawshılıqtı, qosıp jazıwdı, buzaqıshılıqlardı h.t.b. unamsız illetlerdi súwretlewshi T. Qayıpbergenovtıń «O dúnyadaǵı atama xatlar»,

O. Ábdiraxmanovtıń «Bosaǵa», Á. Ótepbergenovtıń «Dozaq ishinde», K. Mámbetovtıń «Hújdan», K. Raxmanovtıń «Aqıbet», Sh. Seytovtıń

«Jaman shıǵanaqtaǵı Aqtuba» sıyaqlı realistlik súwretlewlerge bay romanları basılıp shıqtı. Tariyxıy hám ekologiyalıq problemalarǵa arnalǵan K. Allambergenovtıń «Dárya tartılǵan jıllar», A.Sadıqovtıń «Tasta da gúlleydi», Q.Mátmuratovtıń «Terbenbes», H. Hamidovtıń «Ushqın»,

H. Ayımbetovtıń «Qarabuwra», S. Ismaylovtıń « Júrek galaktikası», «Payǵambarlar hám shaytanlar», G. Esemuratovanıń «Gónergen súrenler»,

«Mıń da bir keshirim», M. Nızanovtıń «Aqshagúl», «Eki qanxor», A.Xalmuratovtıń «Jánnet baǵı», A. Ábdievtıń «Jin-jıpırlar uyası» sıyaqlı realistlik, mifologiyalıq, fantastikalıq súwretlewlerge bay romanları menen povestleri basılıp shıqtı.

Á. Ótepbergenovtıń «Dozaq ishinde» (1993) romanında biziń jaqın ótmishimizde bolıp ótken turmıs hádiyseleri súwretlenedi. Jazıwshı bul shıǵarmasında haqıyqatlıq jolında janın pidá etip júrgen jurnalisttiń turmısındaǵı hár qıylı tosqınlıqlardı, hár qıylı ádalatsızlıqlardı súwretlewarqalı zaman daǵdarısların kórkem sáwlelendirgen.

Xalqımız turmısında toylarda gúres tutıw, uzaq jolǵa at shaptırıw, ılaq oyını sıyaqlı milliy dástúrlerimiz eskiliktiń qaldıǵı sıpatında jaqın jıllarǵa shekem onsha qollanılmay kelgen bolsa, ǵárezsizliktiń sharapatı menen burınǵı milliy dástúrlerimizdi qayta tiklew hám at sportı menen sporttıń basqa da túrlerine úlken itibar qaratılıp atır. Jazıwshı hám shayır Hikmetulla Ayımbetovtıń «Qarabuwra» («Ámiwdárya» jurnalı, 1998, ¹5) romanı milliy gúres temasına arnap jazılǵan. Romannıń baslı qaharmanı elimizdiń belgili palwanı Ómirbek Aytımov. Romanda usı adamnıń ómir jolı súwretlenedi. Búgingi kúni Ózbekstanda sporttıń usı túri boyınsha «Gúres» awqamı islep tur hám bul boyınsha dúnya júzlik jarıslar ótkerilip atır. Bul tema burında hám házirde áhmiyetli bolǵanlıǵın H. Ayımbetovtıń romanınıń qaharmanı Ómirbek Aytımovtıń

290