Ádebiyat 9-kl

«Altındı alsaq. Inimizdi óltirip, Iye bolsaq mal-dúnyaǵa tórt túlik.

Solay etsek, jurttan asqan bay bolsaq,Baxıt, dáwlet bolar edi máńgilik?» ... Orınlawǵa usı arzıw-ármanın,

Jumsap olar bar hújdanın, bar janın,Inisiniń tez keliwin kútipti,

Tasqa qayrap qonıshtaǵı qanjarın.Al, inisi baratırıp qalaǵa, Bılayınsha oylanıptı dalada:

«Altın ushın eki aǵamdı óltirsem,Jalǵız ózim bayır edim oǵada» ... Solayınsha kelip ol da sheshimge, Qalaǵa da barıp erte pesinde, Nan aladı hám adamǵa bildirmey,Uw qosadı jolda nannıń ishine.

Nandı alıp tum-tusına qaranıp,

«Bayıytuǵın boldım-aw» dep quwanıp,Jetip kelse, aǵaları «ash bolıp», Jógisirep, jatır eken buralıp.

Ushıp turıp eki birdey zańǵarlar, Bara birden asıladı qanjarǵa.

Altın ushın arın satıp, inisin,—Eki aǵası jayratıptı solmanda.

Kózden aqqan jaslar menen qosılıp,Qan aǵıptı inisinen josılıp.

Solay etip, inisi ayaq serppesten, Máńgi uyqıǵa kete bergen kósilip ...Altın ushın alǵan aqıl, tınıshın,

Eki aǵa qurban etip inisin,

«Bári bárjay boldı ǵoy» dep shadlanıp, Dawam etken quwanıshın kúlkisin. Dárhal olar dásturqanǵa asılıp, Nandı jepti kewillenip, másirip.

Qaydan bilsin, qumıran qapqır ashkózler,Ájeline turǵanlıǵın asıǵıp.

Nandı jepti, ráhátke batıptı,

191

«Az ǵana dem alayıq» dep jatıptı. Sol jatıstan, qozǵalmastan, sol jerde,Ekewi de tap sespesten qatıptı.

Ashkózliktiń ashınarlı saldarı, Áne, sóytip úsh gelleni jalmadı.

—Aǵayinler aldadıma bir-birin?

—Joq! Olardı ashkózlik aldadı....

* * *

Bul ertekti xalıq dóretken ertede, Erteklerdiń qulaq, murnı keltede. Kórdińiz ǵoy, ashkózlilik awır dárt, Al, doslıqta jasaw qanday mártebe! Xalıq degen shın danıshpan, danadur,Aytar gáptiń haqıyqatı ǵana bul, Ashkózliktiń aqıbeti usınday,

Arzıw-árman menen tamamlanadur.

Soraw hám tapsırmalar

1.Xalıq shayırı T. Qabulovtıń qanday poeziyalıq kitapları basılıp shıqtı?

2.Shayır poeziyasınıń negizgi tematikası nelerden ibarat?

3.Shayır búgingi ósip kiyatırǵan jas áwladtıń tálim-tárbiyasına arnap qandayqosıqlar toplamın jazdı, keńirek túsinik beriń.

4.Shayır «Assalawma áleykum!» atqan tańnan xalqına qanday tileklerdi ti-leydi?

5.Qaraqalpaq xalqınıń milliy oyınlarınan qaysıların bilesiz?

6.«Ashkózler» erteginde ne áshkaralanadı?

7.Nápsiniń qulı bolıw qanday jaman aqıbetlerge alıp keledi?

8.«Birewge gór qazba, óziń túserseń» — degen naqılǵa juwaptı ertekten tawıpoqıń hám pikirińizdi bildiriń.

9.Ertek mazmunına jaqın qanday naqıl-maqallardı bilesiz?

10.«Kel Jayhunnıń boylarına» qosıǵında watanımızdıń gózzal tábiyatın súwretlewshi qatarlardı qosıqtan tawıp oqıń hám óz pikirlerińz benen túsindirip beriń.

192

SAǴÍNDÍQ NIETULLAEV

(1948— 2014)

Ómiri hám dóretiwshiligi. Sońǵı jılları óziniń filosofiyalıq mazmundaǵı poeziyalıq shıǵarmaları menen xalqımızǵa jaqınnan tanılıp úlgergen belgili talant iyesi Saǵındıq Nietullaev 1948jılı, 31-martta Moynaq rayonınıń «Mádeli» awılına qaraslı «Porlı taw» aymaǵında tuwıldı. Orta mektepti pitkergennen soń, 1971-jılı Tashkenttegi rus tili hám ádebiyatı institutın, 1985-jılı Tashkent mámleketlik universitetiniń yuridika fakultetin pitkerdi. Ol óziniń miynet jolın Moynaq rayonındaǵı orta mekteplerdiń birinde muǵallim bolıp islewden basladı. Sońınan Moynaq rayonlıq Jaslar komitetiniń bó-

lim baslıǵı, rayonlıq partiya komitetinde instruktor, Ózbekstan Res-

publikası Ministrler Keńesinde aǵa referent, Ózbekstan Respublikası Oraylıq komitetinde instruktor, Qanlıkól rayonlıq partiya komitetiniń birinshi xatkeri, Nókis qalalıq partiya komitetiniń birinshi xatkeri, Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń baslıǵı,

Qaraqalpaqstan oblastlıq komitetiniń birinshi xatkeri, Ózbekstan Respublikası Oraylıq komitetiniń bólim baslıǵı, Qaraqalpaqstan Respublikası Ádillik ministri, Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń sekretariat baslıǵı, Salıq bas basqarması baslıǵınıń orınbasarı, Qaraqalpaqstan Respublikası kásiplik awqamları birlespesiniń baslıǵı lawazımlarında jemisli miynet etti.

S. Nietullaev yuridika ilimleriniń doktorı, professor, «Qaraqalpaqstan Respublikasına miyneti sińgen yurist» húrmetli ataǵına iye. Kórip ótkenimizdey, S. Nietullaev qanday

de, qımbatıń da óz elińde» (2009) dep atalǵan birneshe poeziyalıq toplamların baspadan shıǵarıp úlgerdi.

S. Nietullaevtıń poeziyalıq kitaplarına kirgen lirikalıq qosıqlarınıń ideya-tematikası

onıń ideya-tematikasında ómir máńgi bolsa da, al adamnıń bul ómirge waqıtsha miyman ekenligi, sonlıqtan da, bul ómirde insannıń ılayıqlı dáwran súrip, paydalı xızmeti menen el-xalqına tanılıp, jámiyette óz ornın tabıwǵa umtılıp jasawı kerekligi tereń uqtırılǵan. Shayırdıń qaysı qosıǵın oqısaq ta hárbir adam eske ala bermeytuǵın tereń filosofiyalıq oy-pikirler kórkem sáwlelenedi.

Shayırdıń kópshilik lirikalıq qosıqlarında elim-jurtım dep janıp-jasay- tuǵın lirikalıq qaharmanlardıń ruwxıy kelbeti menen jaqınnan tanısamız. Mısalı, shayırdıń «Xalqım meniń» qosıǵında adamlar arasındaǵı áyyemnen kiyatırǵan jaqsılıq hám jamanlıq, ádillik hám ádilsizlik sıyaqlı ómir qarama-qarsılıqları shayırdı ayrıqsha tolǵandırıp, oyǵa saladı.

Ol ózi jasap atırǵan ómirdiń de usınday qarama-qarsılıqlardan turatuǵınlıǵın, biraq, shayır qálbi bárhama hadallıq tárepinde ekenligin

«Hadallıq», «Ádillik aǵayinim, tuwısqanım», «Hárkim eger bir jaqsılıq etkende», «Eń bolmasa bir jaqsılıq etińler», «Jaqsılardıń», «Bolsın bári jaqsılıq, amanlıqqa» h.t.b. qosıqlarında keńnen sáwlelenedi.

XALQÍM MENIŃ

Aq kókirek,Keń peyil,

Ańqıldaǵan,

Usınday bop túyildi xalqım maǵan. Qánáátli,

Sabırlı,

Saldamanlı,

Ǵazlarınday kólimniń ǵańqıldaǵan.

Wahahası joq onıń hesh xalıqta, Kerek jerge kórmegen kesh qalıp ta, Jaqsılıǵın qaytarǵan jaqsılardıń, Dushpanlarınan bilmegen ósh alıp ta.

Hesh millette joq onıń basqısı da,

Qıssaxanı, Jırawı, Baqsısı da,

194

Júregimniń ishine uyalaǵan,

Iymanınıń nurınıń jaqsısı da.

Dalasınday keń onıń kókiregi, Umıtıp ta úlgerdi bekireni, Alǵanına Aralın qoldan berip,Janı janıp, Ishinen órtenedi.

Teńewdiń kóp jaqsısın taba almadım, Shayırlıqta bulaqtay aǵa almadım, Ǵárezsizlik dep atqan ullılıqtan, Sezip júrmen baxtıńnıń saǵa alǵanın.

JAMANLÍǴÍ, QÍYANETI QURÍSÍN

Jamanlıǵı, Qıyaneti qurısın.

Aytıw kerek bas ketse de durısın. Jalǵan,

Ósek,

Ǵıybatshılar,

Shuǵıllar,

Qashıradı bul ómirdiń shırıshın.

Umıtpańlar insaptı da,Iymandı. Húrmetleńler hadal baylıq jıyǵandı. Keshirińler óz waqtında úlgerip, Nápsi degen bálesin de tıyǵandı.

Sóytseń ómir jeńillirek bolarday, Mazmun,

Mánis,

Mańız benen tolarday, Júreginde jaqsılıqqa orın joq,

Adamlar da quwrap qalǵan tomarday.

Jamanlıǵı, Qıyaneti qurısın,

195

Jırlarımda hadallıǵım, Durısım.

Geyde kórsem bılsh etpegen betlerdi,Mazam qashıp,

Buzıladı shırıshım.

EŃ BOLMASA BIR JAQSÍLÍQ ETIŃLER

Eń bolmasa bir jaqsılıq etińler,Ata, ananıń qádirine jetińler, Tuwǵan jerdiń qayǵısına, Muńına, Qabırǵańdı qayıstırıp sótińler. Sonda ǵana xalqıń qurǵın, El abat.

Bir-birińizge bolıńızlar qol-qanat,

Sóytseńizler mehir menen miriwbet,

Máńgilikke qurar jerde saltanat.

Sawap isleń,

Ol da qoldan keledi, Hadallıqqa tek hadallıq ónedi,

Jaqsılıqtan basım kelse jamanlıq,

Onday jerde iyman insap óledi.

Soraw hám tapsırmalar

1.Shayır S. Nietullaevtıń ómiri hám atqarǵan xızmetleri haqqında aytıp beriń.

2.Shayırdıń qanday poeziyalıq toplamları basılıp shıqtı?

3.Shayır «Xalqım meniń» qosıǵında óz xalqınıń milliy ózgesheligin qalayınshatáriypleydi?

4.Shayır qosıqlarında iyman, insap, hadallıq haqqında qanday pikirler aytıladı?

5.Shayır qosıqlarınan mısallar keltirip, ideya-tematikalıq jaqtan tallaw jasań.

6.Shayırdıń lirikalıq qosıqlarınıń ayırımların yadlap alıp, kórkemlep aytıp beriń.

196

ORAZBAY ÁBDIRAXMANOV

(1949)

Ómiri hám dóretiwshiligi. Jazıwshı, dramaturg, publicist hám awdarmashı O. Ábdiraxmanov 1949-jılı 29avgustta Kegeyli rayonında tuwılǵan. Ol Xojeli rayonındaǵı mektepte oqıp, Tashkent Milliy universitetiniń jurnalistika fakultetin tamamlaǵan.

Ol «Jetkinshek» gazetası, «Ámiwdárya» jurnalında ádebiy xızmetker, bólim baslıgı, juwaplı xatker, Jazıwshılar awqamında ádebiy másláhátshi,

«Qaraqalpaqfilm» kinostudiyasında direktor, Qaraqalpaqstan Ruwxıylıq hám aǵartıwshılıq orayı baslıǵı orınbasarı, «Ózbektelefilm»niń Qaraqalpaqstan bólimi direktorı, «Ámiwdárya» jurnalı bas

redaktorı bolıp islegen. Jazıwshılar awqamı baslıgınıń orınbasarı bolıp islegen. 2018-jılı «Ózbekstan xalıq jazıwshısı» húrmetli ataǵına miyasar boldı.

O. Ábdiraxmanovtıń «Bir muhabbat tariyxı» (1977), «Qońsı-qobalar» (1981) atamasındaǵı satiralıq gúrrińler toplamları basılıp shıqtı hám ádebiyatımızda janr sıpatında qáliplesti. Ol satiralıq gúrrińlerdiń sheberi sıpatında «Bir muhabbat tariyxı» toplamına engizilgen «Botinka»,

«Ázazúl», «Ógizdiń miyi», «Ójet», «Soqır ishek» gúrrińleri menen keń jámiyetshilikke tanıldı. O. Ábdiraxmanov bul gúrrińlerinde syujet hám tema tańlawda jańalıqqa, jańa súwretlew usılların tabıwǵa, qaharmanlar háreketin jaratıwdaǵı sheberligi menen ayrılıp turadı. Jazıwshı qaraqalpaq ádebiyatında «Ústirt, Ústirt ǵoy», «Adamnıń ıqlası» atlı ocherkleri menende belgili boldı. «Ústirt, Ústirt ǵoy» ocherki balalardı Qaraqalpaqstannıń neft-gaz oshaǵı Ústirt penen tanıstıratuǵın dáslepki prozalıq kórkem shıgarmalardıń biri. Sonday-aq, O. Ábdiraxmanov «Jetkinshek» gazetasınıń betlerinde viktorina ádebiy múyeshlerin shólkemlestirip izlenwisheń jurnalist sıpatında da belgili boldı.

Dramaturg sıpatında tanılǵan jazıwshınıń «Ójet» (1981) komediyası Qaraqalpaq mámleketlik teatrında búginge deyin qoyılıp kiyatır.

197

Jazıwshı ekologiya mashqalasına baǵıshlanǵan «Aralım—dártim meniń» (1985) essesi ushın YUNESKO medalı laureatı boldı. Jazıwshınıń 1985—87-jılları basılıp shıqqan «Mırzanıń izi» essesi jáhánniń birneshe tillerinde basılıp shıqtı. Essede unamsız adamlardıń háreketleri ashıp beriledi. Solay etip ol qaraqalpaq ádebiyatına esse janrın alıp kirdi.

«Sayǵaqlardıń kóshpeli táǵdiri» essesi jazıwshı dóretiwshiliginde belgili orın tutadı. O. Ábdiraxmanov dáslepki qaraqalpaq kórkem filmleri «Gúm-gúm» (1990), «Tıǵın»

(1991) hám hár qıylı xalıqaralıq kinofestivallar laureatı bolǵan hújjetli filmlerdiń avtorı boldı.

Xalıq jazıwshısınıń Aral mashqalasına arnalǵan «Aralqum», «Dárya dárti», «Aral qızları» hújjetli filmleri, ǵárezsizlik jılları «Ózbekstan» telekanalında kórsetilgen «Xiywa», «Temir tulpar párwazı», «Mizdakxan»,

«Xorezmniń altın sheńberi», «Ayaz qala», «Ózbekstan temir jolları», «Qońırat soda zavodı» sıyaqlı hújjetli filmleriniń scenariylerin jazdı.

O. Ábdiraxmanovtıń 1985-jılı basılıp shıqqan «Bosaǵa» romanı 2003jılı ózbek tilinde «Jahon adabiyoti» jurnalında jarıq kórdi. Ol «QuraniKarim» di tolıq túrde qaraqalpaq tiline tunǵısh ret awdarǵan awdarmashı.

Onıń publicistikalıq shıǵarmaları qaraqalpaq, ózbek hám jáhán tillerinde turaqlı túrde járiyalanıp kelmekte.

ARAL: APPAQ DIYWAL ALDÍNDA...

Aq qamıs-aw, aq qamıs, Quwrama suw ishinde, Sendey bolıp turman mende,Kók tayǵaqtıń ústinde.

Kúnxoja

Moynaq qalasın aralaǵan adamnıń qala tuwralı túsinigi ózgeredi. Sebebi, bul jerde qala haqqındaǵı túsinikke tiyisli barlıq nárseler bar: bazar, aeroport, eki tárepli gúzar jollar, Qatar-qatar kósheler, appaq etip háklengen jaylar hám keńse, aǵartıw imáratları...

Qalanıń appaq qumlı kóshelerin gezseńiz, qaraqalpaq teńizi jaǵısına beyimlestirilgen arxitektura negizinde qurılǵan úylerge itibar beresiz háwlige kirseńiz, sizdi aq kókiregin ashqan úy iyesi kútip aladı hám úyiniń tórinen orın beredi. Jáne de itibar berseńiz páskeltek, ıqsham etip salınǵan ójirelerdiń diywalları appaq, azada! Sebebi, Moynaqta qalpaǵı qara, kewli appaq, qálbi pák adamlar jasaydı.

198

Men hár saparı qala aralap júrgenimde sáske waqıtları kúnshuwaqta appaq diywalǵa súyenip otırǵan jası úlken aqsaqallardı kóremen. Olar japadan-jalǵız, júzlerin quyashqa berip, kózlerin jumǵan halda, qandayda bir qıyallarǵa berilip, tım-tırıs otıradı.

Olardıń qıyallarınan neler ótpeydi deysiz.

GEOGRAFIYA. LIRIKA. TARIYX

Aymaqta Qaraqum, Qızılqum hám Ústirt keńislikleri azlıq etkendey, ótken ásirdiń sekseninshi jılları Aralqum sahrası payda boldı. Yaq,bul sahra aspannan túsip yaki basqa jerden kóship kelgen joq, onıń payda bolıwına tábiyat qırsıqlıǵınıń da baylanısı joq, biz bul sahranıóz qolımız benen jarattıq. Qaraqum menen Qızılqumnıń qan tamırları bolǵan Ámiwdarya menen Sırdaryanıń joqarǵı aǵıslarına hár qıylı toǵanaqlar qurıp, «sahranı baǵı-bostanǵa, álemdi gúlistanǵa aylandıramız,bizler tábiyattan ústembiz, artqa sheginiw joq!» degen uranlar astında, tıń jerlerdi ózlestirdik, ózlestire berdik. Nátiyjede, tábiyattıń móldir inamı bolǵan Aral teńiziniń ózi bizden shegindi, qashtı.

Ádette, teńiz kemeleri uzaq saparlarǵa jónep keter aldında teńiz jaǵasındaǵı xoshlasıwshı insanlar quwanıshlı keypiyat penen oramalların bılǵap xoshlasadı. Bul saparı bolsa kemeler júzip baratırǵan jerinde qalıp qoyıp, teńizdiń ózi jaǵalıq penen xoshlaspastan «álwidaǵ» ayttı.

Ornınan qozǵalmay qalǵan seynerler átirápın appaq qumlar iyeledi. Seynerler tóbesinde bolsa hesh nársege túsinbey qalǵan shaǵalalar biraz waqıt shaq-shaqlap ushıp júrdı aqır-sońında bul qumlardan balıq shıqpaytuǵınlıǵın túsinse kerek, olarda álle bir jaqlarǵa ǵayıp boldı. Lekin, Aral boyı jaǵalawlarında tómendegi qosıq qatarları búgingi kúnge shekem jańlamaqta.

Aydınlar, aydınlar, shalqar aydınlar, Bizden sáwer yarǵa sálem aytıńlar, Tolqınlar, yarımdı alıp qaytıńlar, Yar kórinbes alıslarǵa qarasam.

Sol sekseninshi jılları Aral teńiziniń qurıp qalǵan ultanında ulıwma maydanı úsh million gektardı óz ishine alatuǵın, qus ushsa qanatı kúyetuǵın sahra payda boldı, sol sahraǵa Aralqum degen atama berildi hám Qaraqum sahrası Ústirt jáne Aralqum arqalı Qızılqum menen tutasıp ketti.

199

DUZLÍ TOZAŃ

Házir ulıwma maydanı shama menen 5 million gektardı quraytuǵın Aralqumnan jılına júzlegen million tonna shań-tozańlar kóterilmekte. Olardıń aerozol halında mıńlaǵan kilometrler aralıǵına ushıp baratır-ǵanlıǵı haqqında maǵlıwmatlar da bar. 1988-jılı «Aral

— 88» ilimiy-pub- licistikalıq ekspediciyası quramında Pámir tawlarınıń Aqbaytasırımında da Araldıń duzlı tozańlarınıń izlerin kórgen edik... Al, bunıń aqıbetleri nelerge alıp keliwi múmkin? Qońsı tuwısqan mámleketlerdiń awıl xojalıǵında sońǵı waqıtları baǵshılıq, júzimgershilik, palız ónimleri hám paxtanıń ónimdarlıǵı júda tómenlep ketkenligi, suwǵarıp egiletuǵın jerlerdiń keskin shorlanıp baratırǵanlıǵı málim bolmaqta. Sebebi, nede dep oylaysız? Sebebi, mınada: 1. Miyweli aǵashlarınıń gúllegen waqtında itibar berseńiz, bul tiykarınan Araldaǵı shań-tozańlardıń kúsheygen báhár aylarına tuwra keledi. Duzlı shań túsken qaysı bir miywe gúllerinen tóreli ónim alıw múmkin? 2. Palız ónimleri hám paxta maydanlarınıń shorlanıwına bolsa, tek joqarıdan túsip atırǵan duzlı tozańlar ǵana emes, al suwǵarılatuǵın suwdıń sapası da sebep boladı. Esińizde bolsa, «Jáhán adebiyatı» jurnalınıń ótken sanlarında yaponiyalı jazıwshınıń suw haqqındaǵı ájayıp bir shıǵarması basılıp shıqtı. Onda aǵın suwda, «seziw, eslew qábileti hám óziniń jolın tabıw qásiyetleri» bar ekenligin aytıp ótedi. Tınıp qalǵan suwda bolsa, joqarıdaǵı aytılǵan bul qásiyetleriniń geyparaları joǵalıp, bunday suw aynıw hám shorlanıwǵa beyim boladı. Demek, aǵın suwdı májbúriy toqtatıp qoyıw onıń sapasınıń ózgeriwne alıp keledi eken. Sapasız suw menen suwǵarılǵan qaysı bir egin sapalı hám mol zúráát beredi? 3. Aǵın suw óz quramında hár qıylı minerallar eritpesi menen jerge azıqlıq zatlar hám málim muǵdarda duzlardı da alıp keledi. Ekstensiv usılda egilgen jer maydanların intensiv suwǵarıw nátiyjesi, sol maydanlardıń tez arada shorlanıwına, al zúrááti bolsa jıldan jılǵa kemeyip, ónimlerdiń ózine túser bahasınıń aqlanbawına sebep boladı. Óytkeni, elimizdiń birinshi Prezidentiniń aytqanınday «Aral táǵdiri — millionmillion insanlardıń taǵdiri. Solay eken, biz óz táǵdirimiz, perzentlerimizdiń keleshegi ushın gúresiwimiz zarúr». Birinshi Prezidentimiz bul jerde tek ǵana Ózbekstan yaki Qaraqalpaqstan taǵdirin ǵana emes, al jer sharı dep atalǵan ájayıp álemde jasaytuǵın barlıq insanlardıń taǵdiri hám keleshegi jóninde jan kúydirip aytadı. Aytayıq, biz Aral táǵdirine biyparıq qarasaq

200