Ádebiyat 9-kl

obrazınan kóre alamız. Ómirbek Aytımov qara kúshi menen tek ǵana Ózbekstanǵa emes, Shıǵıs Evropa, Oraylıq Aziya xalıqlarına belgili boladı hám gúreslerde jeńiske erisedi. Onda Ómirbektiń palwanlıǵı sóz bolıw menen birge, onıń ósken ortalıǵı, shaqqanlıǵı hám oǵan qurǵa túskende ayrıqsha kúsh-quwat baǵıshlap turǵan Qarabuwraday pirleri de oǵada isenimli súwretlengen. Jazıwshınıń bul romanı ádebiyatımızda jańa temanı qozǵawı hám kórkemlep súwretlewi menen de ózgeshelenip turadı.

Muratbay Nızanov — qısqa waqıttıń ishinde xalqımızǵa talantlı satirik jazıwshı sıpatında jaqınnan tanılıp úlgerdi. Jazıwshınıń qáleminen kúndelikli turmısımızda jiyi ushırasatuǵın unamsız hádiyselerdi nıshanaǵa alıp jazılǵan birneshe gúrrińler menen povestler dóretildi.

Jazıwshı «Qaǵıyda» gúrrińinde óz paydasınan basqanı oylamaytuǵın geypara adamlardıń unamsız is-háreketlerin ótkir sınǵa aladı. Máselen, gúrrińde bólim baslıǵına qol qoydırıw ushın qatarlasıp turǵan adamlardan ótinish etip ishke kirip shıqqan adamnıń jaǵdayın bılay beredi. «Ishke kirgen adam baslıq penen sálemleseyin dese sálemin almaydı, hátteki, adam qabıllawxanama kirgen eken dep basın kóterip qaramaydı da. Aqırında sırtqa shıǵıp mına adam qanday adam ózi dep sorap tursa, bir kelinshek «bul jer bank degen, bir kelgennen sálemdi ala bermeydi» deydi. Avtor bul gúrrińde sonday topas, menmen adamlardı ótkir sınǵa aladı. Sonday-aq, onıń «Ánipa» degen gúrrińinde qız ayttırıp shıqqan eki jigit, ákeleriniń dostı Nawrızbay degenniń úyine keledi. Olar qız benen tanısa baslaydı. Sol waqıttaǵı úydiń jaǵdayları sóz etiledi. «Bermestiń ası pispes» degendey ayttırıp kelgen qızdıń anasınıń is háreketin birme-bir bayan etedi. Eń sońında kelgen jumısımızdı aytpay-aq qoyayıq «sheshesin kórip qızın al»

— degen sheshimge kelip ketip qaladı. Avtor bul shıǵarmasında da turmısta ushırasatuǵın geypara unamsız hádiyselerdi sóz etedi. Sonday-aq, «Isenimli maǵlıwmat» degen gúrrińinde biri oǵada bay, ekinshisi ortasha jasaytuǵın eki qońsı shańaraqtıń basınan keshirgen waqıya sóz etiledi. Bir kúni oǵada bay jasaytuǵın qońsısın biytanıs jigitler izlep keledi. Olardıń úyinde joq ekenin bilgennen soń qayda ketkenin qońsısınan soraydı. Qońsısı olardıń Tashkentke ketkenin aytadı. Kelgen eki adam tómenge túsip tez ketip qaladı. Keshte dem alıp uyqılap, azanda jumısqa shıqsa qapısına iliwli qaǵazdı kóredi. Qaǵazdı oqıp kórse «Bergen isenimli maǵlıwmatıńız ushın raxmet. Túste kórgen jigitler» dep jazılǵan

291

eken. Al, qońsısınıń qapısı ashıq ishinen samal húwlep turǵanın kóredi. Avtor bul gúrrińinde de turmısta ushırasıp atırǵan tap búgingi kúndegi waqıyalardı sóz etedi. Sonday-aq, jazıwshınıń «Jaqında qızıq boladı»,

«Qátere», «Dińgektegi danıshpan» gúrrińleri menen povestlerinde de turmısımızda júz berip turatuǵın ayırım unamsız hádiyseler hám olardı keltirip shıǵaratuǵın qolaysız minez-qulıqtaǵı adamlardıń jaǵımsız isháreketleri nıshanaǵa alıp jazılsa, ayırımları kúlkili etip súwretlenedi.

Ǵárezsizlikten keyingi dáwirde de birneshe dramalıq shıǵarmalar payda boldı hám teatr saxnalarında qoyıldı. Bul dáwirde S. Jumaǵulovtıń

«Ekstrasens», «Kiyewińdi berip tur» komediyaları menen «Adamlar qalay buzılǵan» ertek-dramaları, Q. Mátmuratovtıń «Perzent» tragediyası,

M. Nızanovtıń «Eki dúnyanıń áweresi» draması, K. Raxmanovtıń «O dúnyaǵa mirát» tragokomediyası, B. Baymurzaevtıń «Báddiwa», «Pálektiń gárdishi» dramaları, J. Xojanovtıń «Qońsımnıń qızı», A.Allamuratovtıń

«Zawal», A. Óteniyazovanıń «Jigittiń ıǵbalın bersin», «Jumbaǵı kóp dúnya bul» sıyaqlı hár qıylı janrdaǵı saxnalıq shıǵarmaları payda boldı. Belgili jazıwshı-dramaturgler T.Allanazarovtıń «Aydos biy» (1993) hám

T. Qayıpbergenovtıń «Aydos baba» («Mıń tillaǵa bahalanǵan gelle» (1998),

A. Utálievtıń «Ernazar alakóz» sıyaqlı tariyxıy dramalarınıń jazılıwı da usı jıllarǵa tuwra keledi.

M. Nızanovtıń «Eki dúnyanıń áweresi» komediyalıq shıǵarması dás-lep Berdaq

Tashkenttegi Xamza házirgi ózbek milliy akademiyalıq teatrında saxna-lastırdı. Al, sońınan Andijan teatrında da ózbek tilinde saxnaǵa qoyıldı. Ǵárezsizlik dáwirindegi qaraqalpaq dramaturgiyasınıń rawajlanıwındaǵı jáne bir áhmiyetli másele, bul jámiyetlik turmıstaǵı waqıyalardıń óziqanday bolsa, sonı dóretiwshilik jol menen súwretlewdi ámelge asırıw

bolıp tabıladı.

Qaraqalpaqstan Respublikasında 1990-jılı «Qaraqalpaq Mámleketlik quwırshaq teatrı» ashıldı. Teatrdıń ashılıw máresimine baylanıslı K.Karimov avtorlıǵında «Arıq mergen» pyesası saxnalastırıldı. Qaraqalpaq xalıq ertegi tiykarında islengen bul pyesa balalarǵa úlken sawǵa boldı. Jáne de Q. Mátmuratovtıń «Aq tekesh hám kók tekesh», M. Begimovtıń

«Bódene hám túlki», J. Xojanov avtorlıǵındaǵı «Batır haqqında ertek» ertek-pyesaları kópshiliktiń kewlinen shıqtı. «Jas tamashagóyler teatrında»

Q. Xalmuratov avtorlıǵında «Jaza» pyesası, A. Utalievtıń saxnalastırıwında

292

«Haqtan tógilgen qan», A. Sultanovtıń avtorlıǵında, B. Ótebaev rejissyorlıǵında «Allayar Dosnazarovtıń ómiri haqqında» dóretpeler Qaraqalpaqstansaxnasınan orın alıp, xalqımızdıń dıqqatına usınıldı.

Saylawbay Jumaǵulov dóretiwshiligi menen kózge túsken dramaturglerdiń biri. Ol dramaturgiya tarawında komediya janrın rawajlandırıwǵa salmaqlı úles qosıp kiyatır. Talantlı dramaturgtiń ayırım komediyaları qaraqalpaq saxnalarında ǵana emes, Ózbekstannıń hám qońsılas respublikalardıń teatr saxnalarında da kórsetildi. «Ekstarsens» komediyası ushın avtor 1999-jılı eń jaqsı shıǵarma sıpatında Qaraqalpaqstan Jazıwshılar awqamınıń sıylıǵın alıwǵa eristi.

S. Jumaǵulovtıń «Ekstrasens» komediyasınıń syujeti tómendegishe: Gúmisgúl degen mákkar hám jalatay hayal Qońırattan kiyatırǵan poezda Qalbay degen ańqawlaw, isi kelispey júrgen jigitti tosattan ushıratıp qaladı. Gúmisgúl Qalbaydıń ańqawlıǵın ańlaǵannan soń, onı óz mápi ushın paydalanıp qalıwdı oylaydı. Sol maqsette Gúmisgúl poezdan túsiwden Qalbaydıń úyine keledi hám onıń xojalıǵınıń jaǵdayı menen jaqınnan tanısıp aladı. Gúmisgúl Qalbaydıń ózinde kewli barlıǵın bilip alǵannan soń, oǵan turmısqa shıǵıw ushın úsh shárt qoyadı. Qalbay oǵan kelisim beredi. Olar ekewi de emlew usılların bilmese de ańsat jol menen aqsha tabıwdı oylaǵanlıqtan, ekstrasens bolıp adamlardı emlewge kirisedi. Gúmisgúldiń aytqanına kóngen Qalbay utyug arqalı adam emlep on mıń sum aqsha tabadı. Mákkar hayal Gúmisgúlge Qalbaydan góre aqsha qádirli bolǵanlıqtan, onıń tapqan aqshaların alıwdı oylaydı. Gúmisgúl Qalbayǵa emleniwge kelgen Kárim degen jigit penen astırtın tanısadı hám onıń menen birge reje dúzedi. Solay etip, ekewi til biriktirip Qalbayǵa bildirmey, on mıń sumdı alıp qashıp ketedi. Usılayınsha Qalbay Gúmisgúlden pánt jep qaladı hám keyninde Qalbaydıń bul emlew usılı da áshkara etiledi. Dramaturg bul pyesanıń ideya-tematikası hám qaharmanları arqalı tegin dúnya tabıw ushın ayırım adamlardıń hár túrli jaman jollarǵa barǵanlıǵın Qalbay, Gúmisgúl, Kárim obrazlarında áshkara etedi.

Burın alıp satarlıq penen shuǵıllanıwshı sawdagerler áshkaralanatuǵın

bolsa, búgingi kúni olardıń ornın istiń kózin biletuǵın biznesmenler hám is bilermenler iyelegen. Lekin, solay bolsa da olardıń arasında da jalatayshılıq penen pul tabıwǵa umtılıwshılıq ta tabılıp qaladı. Dramaturg Q. Mátmuratovtıń «Perzent» tragediyasında usınday unamsız hádiyseler súwretlengen. Dramadaǵı syujet tómendegishe.. Eki júzli,

293

jalatay kelinshek Jaqsıbiyke haram niyet penen awılda qurǵın shańaraqta jasaytuǵın, lekin hayalı ólgen eki ul, eki qızı bar, ermeligi basım Dosjan degen jigitke turmısqa shıǵadı. Jaqsıbiykeniń de erjetken qızı boladı. Usı awılda Jaqsıbiykege burınnan tanıs, onıń menen oynap ósken jalatay jigit Elmurat ta boladı. Ol jaslıǵında Jaqsıbiykege úylene almaǵanlıqtan, onı Dosjannan qızǵanadı. Elmurat awıldan ketip biznes isleri menen shuǵıllanadı. Ázelden jolı buzıq Jaqsıbiyke Elmurat penen astırtın ushırasıp júredi hám oǵan turmısqa shıǵıwǵa kelisim beredi. Elmurat penen til biriktirgen Jaqsıbiyke Dosjannıń ermeliginen paydalanıp, dúnya-múlkin iyelemekshi boladı. Sóytip ekewi Dosjannıń awılındaǵı malların, dańǵırlaǵan jayın sattırıp, onı Nókiske kóshirip ákeliwge, onıń mallardan hám jaydan túsken aqshaların biznes islewge jumsawǵa urınadı. Olar

Dosjandı ekewlep aytqanına kóndirip, óz maqsetine eriskennen soń taslap ketedi. Dosjan bolsa aqılsızlıǵı menen ermeliginiń aqıbetinen úy-jaysız hám dúnya-malsız dalada qaladı. Pyesanıń keyninde Dosjannıń turmısqa shıqqan qızı, eki úkesi menen ákesiniń óler halatta jatqanlıǵın kórip, jılap jiberedi. Dosjan bolsa aqılsız háreketiniń sebebinen Jaqsıbiykeniń qurbanı boladı. Bul dramadan shıǵatuǵın juwmaq sonda, Dosjannıń aqılsızlıǵı óz basına jetken bolsa, Jaqsıbiyke menen Elmurat sıyaqlı arnamısın pulǵa satqan ayırım hújdansız adamlardıń biznes isleymiz dep adam óltiriwge shekem barıp jetken hújdansızlıǵı áshkara etiledi. Usılayınsha «Perzent» tragediyasında úlken adamlardıń oysızlıǵı menen hújdansızlıǵı sebebinen jetim qalǵan perzentlerdiń awhalı ashınarlı súwretlengen.

B. Baymurzaevtıń «Báddiwa» dramasında házirgi kúni ayırım jasla-

rımızdıń hayal-qızlardıń namısına tiyetuǵın birin taslap, ekinshisin eriksiz kúsh penen alıp qashıp, sol hayal-qızlardıń kóz jaslarına hám ata-anasınıń da ǵarǵısına ushırap, báddiwaǵa ushıraǵanlıǵın másele etip kóteredi. Haqıyqatında da, bunday unamsız hádiyseler búgingi kúni de ushırasadı. Sonlıqtan da, dramaturg turmıstaǵı usınday qolaysızlıqlardıń aldın alıwǵa, jaslarımız benen ata-analarımızdıń da turmıs máselelerine biyparıq bolmay, oylanıp is etiwge shaqıradı.

J. Xojanovtıń «Qońsımnıń qızı» dramasında bolsa burınǵı kommunist hám partiya aǵzası Qoshqardıń obrazı kommunistlik partiyanıń júrgizgen siyasatına qarsı isháreketleri arqalı ashıladı.

Juwmaqlap aytqanda, ǵárezsizlik dáwirinde dóretilgen poeziyalıq, prozalıq hám dramalıq shıǵarmalardıń hárbiri de burınnan bar dás-

294

túrlerdi dawam etiw menen birge, kórkem ádebiyattı túrlik hám janrlıq jaqtan hár tárepleme bayıtıp bardı. Ásirese, shayırlarımız benen jazıwshılarımız hám dramaturglerimiz óz shıǵarmaların óz betinshe erkin jazıwǵa eristi.

Bul usıl ádebiyatımızdıń eski qursawlardan qutılıp, erkin ósiprawajlanıwına keń jol ashıp berdi.

Soraw hám tapsırmalar

1.Ǵárezsizlik jıllarındaǵı qaraqalpaq ádebiyatı qanday ózgerislerge iye boldı?

2.Usı jılları qanday poeziyalıq toplamlar basılıp shıqtı?

3.Shayırlardıń qosıqlarında qanday temalar súwretlendi?

4.Qanday prozalıq shıǵarmalar basılıp shıqtı? Bul shıǵarmalardıń ideya-tema-tikası hám qaharmanları haqqında qısqasha aytıp beriń.

5.Dramaturgiya tarawında qanday jańalıqlar júz berdi?

6.Usı jılları dóretilgen dramalıq shıǵarmalarǵa sholıw jasań.

295

Ketken ǵazlar kólin joqlap,

Usı kúnde kelip júrgen.

Oy juwırtıp soǵan shaqlap,

Bir nárseni bilip júrmen.

Bardur boljaw qábiletim,—

Bilgen nársem sol boladı:

Sál azıraq sabır etiń,—

Bul jer ele zor boladı.

Sabır etiń sál azıraq,

Duzlı shańǵıt degen gáp be? Kómpis bolıp biz házir-aq Úyrenistik oǵan hátte.

Awız suwıń duzlaq bolsa,

Úyrengen óz duzıń bolar.

«Suw bar ma?» dep soza-soza,

Túye moynı uzın bolar...

Astı da duz, ústi de duz

Jasap turǵan jerimizdiń.

Ashshı ǵoy dep nalımańız

Tamǵan mańlay terimizdi.

«Duz tatıp ket!» degendi de

Tegin aytqan dep bolmaydı. Sóylegende sózińniń-de

Duzı bolsa shep bolmaydı...

Biraq, jetpes óz jerińe,

Qansha jaman degende de.

Beyishtiń tap naq tórine

Katej qurıp bergende de.

Óytkeni, bir qarabaraq — Shóp emes ǵoy adam degen.

Tereń tamır urǵan daraq — Watan degen, Watan degen!

297

2

Qattı aǵıslı ullı dárya

Kók teńizge quyǵan jerde,

Qos basarda ata-baba,

Súyenip siyseri belge, —

Niyet etken deydi tańda: Kim islese hadal eńbek, «Jarqılıq jer, sol adamǵa Árwanaday iyegór» dep.

Jer ashıp dút kegeylerden, Suw aparıp daqıl ekken.

«Kesew shanıshsa kógergendey»

Degen sózdi naqıl etken.

Usı jerde ósip-ónip,

Qara shańaraq el bolǵanbız.

Awır miynetine kónip.

Islep qara ter bolǵanbız.

Bunda tapqan ırǵaqların

Qosıǵımız, ertegizimiz.

Bul jer ushın bir waqları

Dirildegen telpegimiz.

Jaǵalasıp jaw kelse de,

Bul jerde hesh bermegenbiz.

Kim qay tilde sóylese de,

Til jatırqap kórmegenbiz.

Qara úy me, kiyiz úy me,

Xiywa tarash háwli me ya ...

Sıbay qonıp tatıw kúyde,

Bir shınarǵa saldıq uya.

Kewlimiz de, arımız da

Bir ǵórektey xanalasqan.

298

Malımız da, janımız da,

Qanımız da aralasqan.

Diyqanshılıq gúl jaynasa,

Teńizińde aw maylaǵan,

Sharwaları mal aydasa,

Shayırları sóz aydaǵan, —

Jańa turmıs qushaǵında

Shalqıp atqan el edik biz.

Abadanlıq oshaǵında

Ot sónbewin tiledik biz.

Toyıp sekirip soń biraq ta,

Hádden asıp ketsek kerek.

Bul ádiwli topıraqqa

Kóp qıyanet etsek kerek.

Qayta qurıw aynasınan

Qarap kórsek ózimizdi,

Juldız izlep ay qasınan,

May basıptı kózimizdi.

Nápsimiz ashılıp keńnen,

Peyilimiz dım tarayıptı.

Endi mine ózgelerden

Izlep júrmiz bar ayıptı.

Bir-birewge ayıp taǵıp,

Aytıs penen ótermiz biz.

Dárya ele tolıp aǵıp,

Jaǵısına qaytar teńiz.

Teńiz qashqan menen bizden,

Biz qashpaymız úyimizden.

Arba júrip keter ele,

Iske ótip alsaq sózden...

299