Ádebiyat 9-kl

—Balalarımnıń kózin kórgen jer edi, shıraqlarım— dedi kempir sóz baslap. Basqa jaqqa kóship ketsem, balalarım mennen dım narazı bolıp turǵanday. Dúnya-malǵa qızıǵatuǵın kempir emespen. Pensiyamnan awıstırǵan mıń sumday pulım bar. Usıǵan balalarımnıń kózi kórgen ata-má- kanınan qaqıra bolsa da bir nárse salıp beriń, balalarım dep oralǵan túyinshikti Allaniyaz aǵanıń aldına qoydı. Allaniyaz aǵa onnan tórt júz sumday ǵana pulın aldı.

—Menińshe usı pulıńız tas, cement, qum alıp keliwge jetip qalar. Qalǵanın aǵash, taxta, áynek, qapıǵa jumsaymız. Jaydıń gerbishin óriw ushın sizden haqı talap etpeymen. Gerbish quyıw, jay óriw, sıbaw, pollaw burınnan kiyatırǵan ónerim,— dedi Allaniyaz aǵa.

Kempirdiń quwanıshında shek joq edi.

— Bizler bes qabat jay salamız,— dedi Allaniyaz aǵa. Hámmesiniń esigi dálizge qaraytuǵın bolsın. Bes ójire bul frontta watan ushın jan bergen bes ul. Al, dáliz bolsa ana tımsalında beriliwi kerek. Bizler quwanǵanımızdan «Ura» dep baqırıp jiberdik.

Shınıgúl shesheydiń úyi de hayran qalarlıq edi. Ol bul úyde tek birózi tursa da bes tabaq, bes tarelka, bes qasıq saqlaptı. Qullası, bul úydegi hámme nárseniń bári besewden dese bolar edi. Hátte esik aldındaǵı baǵdıń ózinde elede bes alma, bes túp almurt, bes túp qáreli, bestúp shiye ósip turdı.

Allaniyaz aǵa muǵallim bolıp isleytuǵın bolǵanı ushın da hár kúni jay salıw isi menen shuǵıllana almadı. Sonıń ushın da ol shembi hám ekshembi kúnleri kelip gerbish quyıp beriwge wáde berdi. Bizler sabaqtan shıqqannan keyin gerbishlerdi jıynap beriwge minnetlendik.

Usı tiykarda Shınıgúl shesheydiń jayı keminde úsh ay ishinde pitkeriliwi kerek. Bizler usılayınsha wádelestikte úylerge tarqastıq.

Soraw hám tapsırmalar

1.Alım hám jazıwshı K. Mámbetovtıń ómiri hám dóretiwshilik xızmetleri haq-qında nelerdi bilesiz?

2.Jazıwshınıń qanday prozalıq shıǵarmaları basılıp shıqtı?

3.Shınıgúldiń óz jayın taslap basqa jaqqa kóshiwge qarsılıq bildirgeniniń se-bebi nede edi?

4.Povestte Marattıń obrazı qalay jasalǵan, ol qanday islerdi isleydi?

5.Shernazardıń ádepli, tártipli bala bolıp ózgeriwine siziń pikirińiz?

6.Allaniyazdıń adamlar ushın islegen jaqsılıq islerin qalay túsinesiz?

7.Povesti oqıp, mazmunın aytıp beriń.

171

GÚLAYSHA ESEMURATOVA

(1930)

Ómiri hám dóretiwshiligi. Házirgi dáwir qaraqalpaq prozasınıń belgili wákilleriniń biri Gúlaysha Esemuratova 1930-jılı 18-fevralda Shımbay rayonındaǵı Qasım Áwezov ijara xojalıǵında dúnyaǵa keldi. 1951-jılı instituttı tabıslı tamamlap dáslepki xızmet jolın xalıq aynası jurnalistlik xızmetten baslap «Jetkinshek» hám

«Jas Leninshi» (házirgi «Qaraqalpaqstan jasları») gazetalarında, sońınan «Ámiwdárya» jurnalında bólim basqarıwshısı bolıp isleydi. Usı baspa orınlarında islep atırǵan jılları-aq talantlı hayal-qız jazıwshılarǵa ayrıqsha ǵamxorlıq kerekligin, ásirese, olardıń turmısın keńnen sáwlelendiriwshi

jurnaldıń zárúr ekenligin Qaraqalpaqstan Jazıwshılar Awqamınıń májilislerinde shıǵıp sóylewlerinde qayta-qayta aytıp júredi. 1991-jılı Qaraqalpaqstan tariyxında birinshi márte «Aral qızları» atamasındaǵı hayal-qızlar jurnalı jarıq kórdi. Bul jurnaldıń shıǵıwına ayrıqsha belsendilik etken G. Esemuratova birneshe jıllar dawamında bas redaktor bolıp isledi.

Jaslayınan turmıstan alǵan tájiriybeleri menen studentlik dáwirde úyrengen bilim hám ilim sırları jazıwshınıń talantın barınsha bayıtıp bardı. Ol ádebiyatımızǵa 1951-jılı «Muhabbat oyınshıq emes» dep atal-ǵan studentler ómirin súwretlewshi qısqa syujetli, mazmunlı gúrrińi menen kirip kelgen bolsa, onnan beri de avtordıń «Dásturqan»,

«Keste» (1969), «Xalmurat júrgish» (1972), «Ayday qız» (1980), «Arıwlar», «Qızım saǵan aytaman» (1980), «Dúwdendegi dápter», «Jiyren» (1981), «Shıǵarmalarınıń I tomı» (1995), «Shıǵarmalarınıń II tomı» (1997), «Bári ómir haqqında» (III tom) (2000),

«Dáwirler nápesi» (IV tom) (2009), Shıǵarmalarınıń V tomı (2018) atamasındaǵı prozalıq kitapları basılıp shıqtı. G. Esemuratova proza tarawında gúrriń janrınıń sheberi sıpatında tanıldı. Jazıwshınıń qaysı gúrrińin alıp qarasaq ta, onıń kóterer júgi salmaqlı.

Jazıwshınıń «Jiyren» povesti qaraqalpaq prozasınıń tabısı sıpatında jergilikli ilimpazlarımız tárepinen unamlı bahalandı.

172

Házirgi dáwir qaraqalpaq ádebiyatında repressiya teması oǵada az sóz etildi. «Mıńda bir keshirim» povesti arqalı avtor birinshilerden bolıp 1937-jılǵı repressiyanıń ǵamqayǵıların, pútkil adamzat basına salǵan azap-aqıretlerin qaǵazǵa túsirdi.

Jazıwshınıń «Kim tıńlaydı muńımdı» povestiniń ideyası adamlardıń bir-birine bolǵan doslıq, ulıwma insanıylıq pazıyletleri haqqında. «Qızım saǵan aytaman, kelinim sen tıńla» povestinde bolsa, xalqımızdıń bay úrp-ádeti menen milliy dástúrin óz boyına jámlegen bolıp hayal-qızla- rımızdıń sırtqı sulıwlıǵı menen jan sezimin gózzallıǵın sheber ashıwǵa erisedi.

Jazıwshı G. Esemuratovanıń dóretiwshiliginde «Dúwdendegi dápter» povesti belgili orın tutadı. Povest waqıyası bes tuwısqan qızdıń erjetip kámalǵa kelgennen soń, ózleri tuwılıp ósken úyge toy sebepli qıdırıp kelip balalıq dáwirin eske alǵan jerinen baslanadı. Povest waqıyası usıbes tuwısqan qızdıń biriniń tilinen bayan etiledi. Povesttegi «Birinshi patefon», gúrrińinde Elmurat aǵasınıń awılǵa alıp kelgen birinshi patefonı úlken jańalıq bolǵanlıǵın qızıqlı túrde sóz etse, «Kók shayı kóylegim» gúrrińinde kishkene qızdıń tilinen ótken dáwir qıyınshılıǵı menen birge Tórtkúlde oqıp atırǵan ájagasınıń óz sózinde turıp sulıw etip tigilgen kók shayı kóylek ákelip bergendegi quwanıshı sóz etiledi.

«Júziw jarısı» gúrrińinde bolsa, úlken hám tereń háwizde júziw jarısın ótkerip atırıp bası tasqa tiyip jaralanǵan kishkene qız benen Hásenbay degen balanıń suwǵa mantıǵıp bir ólimnen qalǵanlıǵı isenimli túrde súwretlengen

Jazıwshınıń «Qaraqalpaq qızlarınıń kestege túsken romanları» dúrkininde qaraqalpaq hayal-qızlarınıń qol óneri menen kestelengen sánálwan táǵdirleri sáwlelengen. Romanlar dúrkinine kirgen «Kempir apamnıń romanı», «Pákliktiń qúdireti» «Úńgirdegi qız» yamasa «Biybayshanıń kestesi», «Rayxangúldiń kestesi» (Námártke arnalǵan muhabbat), «Aylı tún» (Gúlimxannıń kestesi), «Alma» gúrrińlerinde súwretlengen kestelerdiń hárbiri qaraqalpaq hayal-qızlarınıń ótmishtegi táǵdiriniń bir bólegi bolıp, olardıń jasaw jaǵdayı menen mádeniyatınan derek beredi. Sońǵı jılları jazıwshınıń qáleminen «Ibrayım Yusupov haqqında roman»,

«Úsh dáwirdiń gúwası «tentek» hayal haqqında ápsana», «Sawaldan tuwılǵan dóretpe— Kestelengen roman», «Ármanlı shaytan arba», «Tek saǵınısh», «Iyesine qaytarılǵan qol sharshı», «Shútik shıranıń sharapatı» sıyaqlı bir neshe prozalıq shıǵarmaları payda boldı. Kórkem ádebiyatqa qosqan salmaqlı úlesi ushın G. Esemuratovaǵa 2011-jılı «Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı» húrmetli ataǵı berildi.

173

DÚWDENDEGI DÁPTER

(povest)

Búgin ákemniń kishkene ǵana ójiresi ulı-shawqım aralas kúlkige tolı. Ákem aqlıǵın úylendiriwdiń ánjamında. Ákemniń bes qızı bar. Usı toydıń bánesi menen besewmiz de jıynalǵanbız. Eń kishkene Orazgúlimiz,— eń úlken qızınan tuwılǵan aqlıǵı. Ol bul úydiń aqlıǵı ekenin bilmeydi. Sebebi, apası, aǵası ólgende júdá kishkentay edi. Bizler aralasıp óse berdik.

Apam menen aǵam qapı hár ashılǵan sayın:

—Haw quwatım kiyatır-ǵoy, haw, nabatım kiyatır-ǵoy, haw, shıraǵım kiyatır-ǵoy,— qapı eń sońǵı ret ashılǵanda kishkene qızı Orazgúldi kórip, quwanǵanınan apamnıń awzına sóz túspey:— haw, mınaw da kiyatırǵoy,— dep albıradı. Hámmemiz kúlip jiberdik. Sol kúlkiniń izi úziler emes. Bir-birimiz benen qushaqlasıp jazdırıla almay atırmız. Álbette, bunday quwanısh adamnıń ómirinde siyrek ushırasadı. Besewmiz de usı ójirede tuwılıp balalıǵımızdı ótkerdik. Jetilip qız bolıp uzatıldıq. Óz baxıtlarımızdı taptıq. Sonnan berli neshe jıllar ótse de, hárqaysısımız hárwaqta kelip júrmiz. Biraq, usı búgingidey bolıp jámlengen emespiz. Bizler awzımızdı awzımızǵa qoyıp, kewildegi aq túyinshik, kók túyinshikke túyilgen sózlerimizdi bir-birimizge aqtarıp jazılısa bergenimizde balalarımızdıń súren-shawqımı, talasıp jılasqan sesti eleńletti.

—Bala menen júrseń usındayı bar-dá...— dep kishkene Orazgúl úyden atlıǵıp shıqtı. Balası Tazaxannıń balası menen mıltıqqa talasıptı. Orazgúldiń balası kishilew bolǵan soń, Tazaxannıń balası mıltıǵın tartıp alıptı.

—Qay waqta da bizge zorlıq, kishkentayımda meni Tazaxan qoymaytuǵın edi. Endi balası meniń balama kún bermey atır,— dep oyınlıshınlı qattı-qattı sóyledi Orazgúl.

—Aynalayın jılamay-aq qoy, basqa oyınshıq penen oynay ǵoy,—dep hámmemiz juwırıp shıǵıp, jabırlasıp Orazgúldiń balasın jubatıp atırmız

...Ulı-shawqım, qum-quwıt ... Onbeslegen bala ákemniń kishkene ójiresin tóbesine kóterdi. Olarǵa awıl turmısınıń bári qızıq. Birin-biri óre bastırmay shawqımlasadı. Ákesheshem biyshara qızlarınıń júzindegi quwanısh penen girbińsiz kúlkini kórip tóbesi kókke jetti. Jigit aǵalarım, kishemler onnan beter, ayaǵı sayǵa tiymeydi. Ne ishesiz, ne jeysiz, de-gen tolıp tasıwlar. Bizler bolsaq annan-mınnan áńgime qozǵap, balalıǵımızdı eske túsirip qádimgi úydegi qız waqtımızdaǵıday tórt qat tósekli

174

tórde jatırmız, erkeleymiz. Qız bala ushın tórkin degenniń usınday bir sawlatı ózgeshe, jumsaqlıgı bar-aw ...

Ásirese, kishkene Orazgúl óziniń tamasha qılıqları, qızıq sózleri menen hámmemizden ayırılıp turadı. Ol, bala kúninde, ásirese, tawıqtan ólerdey qorqatuǵın edi. Qıńırlıq ete qoysa tótelep tawıq shaqırsań boldı qıńırlıǵın shappa qoyadı da, dem almastan tım-tırıs tura qaladı. Sebebi, kishkentayında ǵurıq tawıq talap taslaǵan. Sonnan baslap tawıq onıń ázireylisi...

Yaqshı, yaqshı arqayın dem ala ber, tawıqtı shaqırmayman degennen keyin suwıq demin alıp háreketke keledi. Sóytip júrgen keshegi ǵana Orazgúldiń úsh qız, eki balalı bolǵanına hayranbız. Onıń jaqsı kóretuǵın oyını quwırshaq. Onnan qalsa úydiń ishinde oynawdı jaqsı kóredi. Qaywaq kórseń;

—Apa, úyde oynayın,— dep qurdasların úyge topıldırıp turǵanı.

Geyde apam:

—Tur, dalada oynań,— dep quwıp shıqsa, Orazgúl óz aytqanı bolmaǵansha esiktiń aldında sileyip turıp aladı. — Sizlerdiń oyınıńızǵa dala qapıla ma?! Adamlar túslikke sharshap kelgende hárqaysısıńız bir mushtı iyelep orın bermeysiz túwe,— dep tońqıldaǵan menen apam qızınıń ójetlenip turǵanın qıymay qaytadan úyge kirgizedi. Apamnıń bir jeri jaqsı, balalardıń hesh ırayın jıqpas, meyli ol kisiniń balası ma, óziniń balası ma, hámmege birdey. Oyınnıń atın aytsań boldı iyip kete beredi. Qumbıl bolıp oynap otırǵan balalarǵa selteń bermes. Qaytama «oyında ozǵan, — shında ozar» dep quwırshaqlarımızǵa kiyim tigip, basların orap berip otıradı. Quwırshaq bolǵanda ne bir shúbereklerden súlderin dúzetip oynaymız. Tek bolǵanı, «tatıw oynań» degendi kóbirek aytadı. Apam ushın urıspasań, qanday da jańalıq oylap tawıp, oyın baslasań más bola beredi. Bala tárbiyalawda apamnıń óz aldına qaǵıydası bar. Balanıń uyqısın buzbaw, oyının bólip jumsamaw yamasa oynap atırıp balalar qápelimde tóbelesip qalsa, jumısın taslap erinbey, ayıp kimde sonı bilip arashalaw. Eger, ayıp balasında bolsa, basqa balalarǵa qaraǵanda óz balasın ayamay qatań jazalaydı. Apamnıń sol jerinen bizler júdá qorqatuǵın edik. Al, esheyin nárseden qıyqań tawıp, máselen utılsa da, basqa bala onıń aytqanına júrmese de, dárriw tóbeleske tireletuǵın balalarǵa:

—Balam, onday jónsiz bolma, ele erjetip alıslarǵa ushasań, bala

bolıp awılda júre bermeyseń. Kópshiliktiń arasında isleyseń, oqıysań. Olarǵa da usınday ádet kórsetseń jaman qılıǵıńnıń záhárin óziń she-

175

geseń, tentekligińniń aqıbetin óziń tartasań. Jası úlkenniń balası edi, dep keshirip jiberetuǵın olar saǵan awıllas, aǵayın emes. Sonlıqtan, utılsań ne bolıptı. Utılıwıńa kim ayıplı, utılǵanıńdı basqadan kóriwge bolmaydı. Utılıwıńdaǵı ayıplını urǵıń kelse ózińdi ur. Qáne, utqan bala-nıń aldında júgin.

Awılımızda qáne utqısh balalar kóp bolsa! Utqısh bala eldiń atın shıǵaradı, jawdan óshin aladı. Tóbelesip, at shıǵarıp qanday jawdan ósh alasań. Tek usı eldiń balası jaman, degen at penen xalqıńa jek kórinishli bolıp awıldı ılaslaysań. Onday ádetińdi usı bastan taslay gór balam, — dep reje aytıp júrgeni.

—Haw, kempir-aw, balalardıń arasında ne jumısıń bar, onnan da nanıńdı qatır, tús bolıp qaldı,— dep atam oǵan násiyat aytadı. Sonda apam:

—Usı balalardıń qáteligin kórip turıp sen aytpasań, men aytpasam, áke-sheshesi aytpasa kim aytadı. Aytıp tártipke shaqıratuǵın áke-sheshesiniń anaw ayaǵın kesek qaǵıp, azannan keshke shekem úy qarasın kórmeydi. Ana balaǵa, bala ákege zar. Olar dúzde isli bolsa «biziń el-diń balası edi» dep aldı menen ózińniń janıń ashıydı. Bizge heshkim násiyat bermedi, esitpedim, bilmedim, heshkim tálim úyretpedi dep pánt jep júrgennen góri «solar aytatuǵın edi-aw, ayıp ózimnen boldı», dep ókingeni ózine jeńil boladı, — dep atamnıń sózin óre bastırmaydı apam. Atam da qalıspaydı:

—He ... e ... isi erikken kempirim qátesine ókinetuǵın balanı tawıpsań, usı zamanda ózimnen boldı deytuǵın bala barma! Ábzelinde bala tuqımǵa tarta beredi. Meyli, sen qulaǵına mıń yasyin oqıy ber, —dep tuqımǵa shógiredi de qoyadı. Irastan da asıq oyınnıń ústinde Abat penen Qosbergen ayqasa tústi. Abat utqan, Qosbergen utılǵan. Qosbergen Abattı qoyar emes. «Oyın haram, qaytadan oynaymız» degen menen qaytadan Abat úsh ret uttı da qoydı. «Endi oynamayman, bári-bir utıla bereseń» dep Abattıń oynamaǵanına Qosbergenniń ashıwı kelip «jıǵılǵan gúreske toymaydı» degendey Abattıń jaǵasınan ala tústi. Apamnıń aytqanın qılmay qızıl kegirdek bolıp alıp-umtılıp tur. Qosbergenniń mına qılıǵın kórip atam:

—Áne kórdiń be? Ol Qurban shaddestiń balası. Ákesi sadaqadan kegirdeklespey shıqpaydı. Balası da dál ózi. Álhábbiz, ákesine usaǵanına qara, — dep tańlanadı.

—Apam da, atam da balalardıń jánjellespey oynaǵanın jaqsı kóredi,

—dep adamlardıń, atamlardıń gáplerin eske túsirip otırǵanımızda úyden

176

jáne bir shawqım kóterildi. Taǵı Orazgúldiń balası jıladı. Ne bolıp qaldı desek, hámme oyınshıqtı bawırına basıp, Biybixannıń balası hesh balanı janına jolatpay shatqayaqlap tur. Óziniń denesi de iri, shataqlıǵı dúnyaǵa pitpegen, bári ózimdiki bolsa eken, dep jin kózlenedi. Sonda atam:

—Áne ayttım ǵoy, bul bala qusap aldanbaydı da, — dedi. Biybixan balasın tıńlamadı, onıń bawırındaǵı oyınshıqtıń bárin julıp-julıp alıp balalarǵa úlestirdi. Kim paroxod, kim mashina menen oynadı da ketti.

Men de usılay sizlerden jábirlene beretuǵın edim, meniń balam da sizlerdiń balalarıńızdan jábirlene berdi ǵoy, — dep balalıǵımızdaǵı biraz waqıyalardı esimizge saldı Orazgúl.

Áne qarań, bizlerdiń tusımızda usınday oyınshıqlar bar ma edi. Tek ılaydan dúzetken oyınshıq penen shobıttan soqqan quwırshaqtan basqane boldı. Onı da Tazaxan oynaydı da otıradı. Meniń de oynaǵım keledi. Ber, dep jılasam «tawıqqa shoqıtaman» dep qorqıtadı,

—degen sózine de bir kúlisip basıldıq.

—Qáydem, házirgi balalarǵa túsinbeymen, úydiń ishi tolǵan oyınshıq. Ol waqıtta meniń qızlarım oyınshıqtı qoldan dúzetip oynay beretuǵın edi — dedi, atam balalardıń talasqanın jaqtırmay.

—Tazaxan menen Orazgúldiń sol oyınshıqların, 1—2-klasta jazǵan dápterlerin jaqınǵa shekem dúwdenge salıp saqlap júrip edim. Anaw kúni Azat mektepke shobıt tapsıraman dep alıp ketti me, kórinbeydi, — dedi apam qarap otırmay.

—Pay, apa, shobıtqa basqa nárse qapıldı ma, sonı bermegende, oynaǵan oyınshıqlarımızdı balalarımızǵa kórseter edik, — dedim mendápterime qıynalıp.

—Umıtpasam, ol 1—2-klastaǵı esap, taza jazıw dápterlerim shıǵar deymen. Onda muǵallimniń baha qoyǵan qolları bar edi. Birinshi sawatımızdı ashqan aǵalarımızdıń túsirgen háriplerin kórer edik. Solmuǵallimlerimizdiń bári urısta ólip ketti-aw.

—Júr, ekewmiz tambasına minip qarap kóreyik. Bálkim tap solardı áketpegen shıǵar,

—dedi Orazgúl maǵan. Ekewmiz qız bolıp uzatılǵan góne tamnıń basına shıǵıp, jánjaqqa kóz tasladıq. Tam dógeregindegi tiklengen taza jaylardıń janında úyilgen bir

qalmaptı. Oho ... ho ... ana aylanıshtan jol salınıptı. «Sasıq

oy» dıń dál ortasınan izeykesh tartılıptı. Oqıǵan mektebimizdiń ornı da bilinbeydi-ǵoy! Pay-pay! Ózlerimiz oqıǵan da dógeregi qanday sulıw edi. Shıǵısı nárwan-nárwan aq terekler menen qorshalıp, batısındaǵı úlken háwizdiń boyı gújimdey qara tallar menen búrkelgen. Astına teńgedey kún túspes. Qublası úlken maydanlıq bolıp, onıń arjaǵı Satulla atamnıń úlken jayı bolatuǵın edi. Sol maydanlıqta dene shınıqtırıw sabaǵın ótkende qasharman oynaytuǵın edik-aw, esiń de me? Bizler menen qosılıp muǵallimlerimiz de oynaydı-aw, — dedi Orazgúl irkilip.

—Seniń sol qasharman oynaǵanda shekeńe Záriypanıń top penen urıp ushıp túskenińdi bileseń be?

—Bilemen, júdá juwırǵısh edim ǵo, men tárep hesh waqıtta daw bermeydi. Soǵan Záriypanıń ashıwı kelip urdı-ǵoy. Ol ne degen úlken qız edi. Ájapa ol waqıttıń muǵallimleri óziniń oqıwshıları menen qosılıp oynaytuǵın edi. Men soǵan túsinbey-aq qoydım, sen bileseń be?

—Sebebi, ol waqıttıń oqıwshıları muǵallimleri menen qatar ósken qızlar, balalar-ǵoy. Mektep keshlew ashılǵan soń úlkeyip ketse de, sawatlanıw ushın 1—2-klasqa kelip oqıp júre bergen. Esińde me sol jılı Záriypa úshinshi klasqa ótpey-aq, kúyewge tiyip ketti...

Tamnıń basınan dúwdendi izlep júrip, kóp nárselerdi sóylesemiz kelip:

—Him... mm... Aytqanday dúwdendi izleyik... Usı jaydıń ishinde qanday quwanıshlar, qızıq waqıyalar. Qansha kewilli kúlkiler bolıp edi, esińde me? Elmurat aǵamnıń birinshi ret patefon ákelip shertkeni, almashayıw — alımshaǵa oynaǵanıń patefonnan qorqıp kishemizdiń talıp qalǵanı... Birinshi ret radio sımınıń tartılıwı...

BIRINSHI PATEFON

Biziń Elmurat aǵam elge kelgen jańalıq bolsa, birinshi bolıp ákeledi. Ózi ash qalsa da, awılǵa jańa mádeniyat endiriwge ıqlaslı-aq. Patefon degenniń jańa atı esitilip awıllarǵa jetpegen waqtı. Bir kúni qalaǵa barsa, dúkanda patefon satılıp atırǵanınıń ústinen shıǵadı. Bar pulına patefon alıp qayta bergen. Jol boyına awıldıń jasların jıynap, quyıldırıp úyge ákelmesi barma, oǵan úlkenler de ergen. Úlken kesek pesh salınǵan ójireniń ishi tolı adam. Basqa balalar bolsa, kesek peshti dógereklep esik bette tur. Men Elmurat aǵanıń janında patefonnıń qasındaman. Balalar maǵan kózi qızıǵıp ıntıǵadı. Kún ızǵırıq, hayallar atızdan keshlew qaytadı. Biziń úyge patefon kelipti, degen xabardı esitip, úyine qayırılmay tuwrı atızdan shıǵa salıp biziń úyge kele ber-

178

gen. Bir waqıtta hesh nárseden xabarı joq, hámmeden keshlew Torı kishem kirip keldi. Bunday nárselerdi shaytannıń isi dep jaqtırmaytuǵın atama shekem patefonnıń quwısına úńilip turıp astapuralla, mına húkimetke «alhábbiz», dep jaǵasına qayta-qayta qolın apara beredi. Sol waqıtta jaqınlap barıp Torı kishem:

—Kishkene, mına qutı dım sulıw eken, ishine ne salasań? — dedi.

—Bul zat salatuǵın qutı emes, ishinde artistler qosıq aytadı, — dep Elmurat aǵam

qutını ashıp jiberdi de kishe, mına iynesi tıǵılǵan prujinanı kartanıń ústine qoyıp jibersem birden saz shertilip, qosıq aytılıp ketedi, qorqıp ketpe,—dedi.

—Qoyshı, kishkene, meni júdá ańqaw kórdiń-aw usı bir qutınıń ishinde qosıq aytılıp, onnan men qorqıp... . Bunıń ishine qosıq aytatuǵın adam túwe meniń barmaǵımda sıymaydı. Ádira qaldıq, qorqıtqanıńa bolayıq. Ol zaman menen bul zamanǵa qutıdan qosıq shıqqandı kórdiń be?— dep, burın esitip kórmegen Torı kishem Elmurat aǵamnıń sózine inanǵısı kelmedi, taǵı qarap otırmay, kúndegidey meni aldap otır» degen qıyalǵa ketti:

—Qáne sazın shertsin, qosıǵı bolsa ayta bersin, jáne aytalmay qalsa,óz sózińe óziń tutılıp uyatlı bolma, — dep shıqılıqladı.

—Shınıń menen qosıq aytpaydı dep otırsań ba?

—Aytpaydı. Qosıq aytatuǵın adam usınıń qayaǵına jayǵasadı, — dedi jáne ol ózine

isenimli túrde. Onıń ústine burınnan Elmurat aǵam Torı kishemdi talay ret aldaǵan. Sol kóp aldawınıń biri dep te oylaǵan. Torı kishem eń túpkirdegi awılda ósken qız. Biziń úyler qalaǵa jaqın turǵanlıqtan, qanday jańalıq bolsa da, hámmeden burın esitemiz.

— Qáne, kishe, qorıqpasań qolıńdı tıq, — dep aylanıp turǵan kartanıń (ol waqıtta plastinkanı karta deytuǵın edi) qutıshanıń tómenindegi tesikti kórsetti raslap.

—Ol da ne qılar deyseń degen oy menen qolın tıqtı. Elmurat aǵamda qolına uslap turǵan prujinanı kartanıń ústine qoyıp jiberip edi.

—Yaqshı shur ... á!... — degen Kárim Zakirovtıń dawısı gúrildep ketti. Torı kishem taldı da qaldı. Bunı kórgen úydiń ishi qorqıp ketip pıshaq bastı, ala topalań, tıshqan tesigi mıń teńge boldı. Patefon kimniń patefonı, hámme Torı kishem menen bánt. Kimisi suw serpip atır, kimisi betin jelpip atır. Al, atam bolsa:

—Elmurat, qayaqtaǵı shaytanıy isti maqullaysań,— dep patefondı óshirtti de taslattı. Bizler push boldıq ta qaldıq. Torı kishemdi adamlar dalaǵa shıǵarıp, álle nemirde ózine keltirdi-aw. Al, Elmurat aǵam bolsa,

179

patefondı jawıp Ómirbek aǵamnıń úyine alıp ketti. Sonıń arasında Torı kishemniń kúyewi Sapar aǵa da kirip keldi. Bizler endi «hayalımdı taldırıp tasladıń» dep Elmurat aǵama urısadı-aw desek qayta ol:

—Há bereket tap, usıǵan sol kerek edi Elmurat, ele de qolın alamayı menen julıp ketpegen eken Kárim Zákir, — dep Torı kisheme qalaysız — degendey keketip, iyek qaǵıp, — Elmurat inim, bunnan beterirek qorqıtıw kerek edi, — dep adamlarǵa jeńillik tuwdırdı. Jańa ózinekele baslaǵan Torı kishem hesh nárse bolmaǵanday uyalǵan pishinde mıyıq tarttı. Biziń apam: —

—Há sorı qaynaǵan balam-aw, jigitler menen eregisip ne qıladı-aw, hámlesi joq pa eken ańgódek ǵana kelin-aw, dep kelip qıynaladı. Bizler Elmurat aǵamnıń izinde ulıshuw, qum-quwıt bolıp juwırıp júrmiz. Torı kishemniń talıp qalǵan xabarın esitip ol da jaslardıń quwanıshınıń bir pul bolǵanına qıynalsa da, Torı kishemniń talıp qalǵanınamás boladı-aw. «Pay-pay, Torınıń talǵanı bir jaqsı bolǵan eken» dey beredi qayta-qayta. Sebebi, Torı kishem onıń qurdası ǵoy. Bizler úyge kire bergenimizde Torı kishem Ómirbek aǵanıń úyine kewlinde girbiń joq, izimizden jelpildep jáne bardı-ǵoy... qaytadan waq-shaq hesh nárse bolmaǵanday. Bul ne degen sıylasıq. Házir jeńge, aǵa, biykesh degenler sonday bolıp bir-birine erkinsip giynesiz dálkeklese ala ma? Joq! Áne, patefon kelgen kúngi qızıq kórinis... .

—Torı kishem júdá qızıq edi-aw, — dep kúlisiwimiz benen tamnıń basında ele turmız.

—Mınalar dúwdendi taptı-aw bolmasa!

—Tek dúwden emes, ishi tolı olja tapqan qusaydı, kúlkileri zor ǵoy,

— dep basqa qızlar bizlerdi keketip tómende tur.

— Dúwden qayda, birew qayda, usı waqıtqa shekem dúwden tura bere me?

— dese birewleri:

—Áyyem zamandaǵı dúwdendi qoyıńızshı, tınısh otırıp áńgimeleseyik, jerge túsiń de, — deydi.

—Eger shıǵır tal saqlansa, turıp tozbaydı, — dedi atam onıń joǵalǵanı shataq bolǵan eken. Ishinde meniń «Suwpı Alliyar»ım da bar edi.Azat bárin qosıp áketti me eken.

—Azat, há Azat, — dep dawısladı, atam otırǵan jerinen hawlıǵıp. Azat juwırıp kelip:— qızıq ekensiz, sizlerdiń áyyem zamandaǵı dúwdenińizdi shobıttıń ornına kim aladı? Ulıwma dúwden degen zattı kór-genim joq, — dedi de juwırıp shıǵıp ketti. Olar qaytadan qaradı. Tamnıń

180