Ádebiyat 9-kl

urtında ájim sızıqları ayqush-uyqısh bolıp baratır eken. «Ustazım qar- tayıptı-aw!» dedi ishinen.

—Jańa sizge barıp, sabaq alıp qaytayın dep otır edim — dedi shákirt.

—Háy, bizdegi bar gáwhardı sarqıp aldıń ǵoy. Násiyb etsin balam! Endi esitken, sezgen ilim-óner bolmasa, bar ilimimdi berdim, sizge balam! Endi sol hasıldı qalay jumsayman deseń, erik ózińde...

Ustazdıń shákirtke artqan bul úlken úmitin ziyrek zeyinli bala da túsinip, «qullıq ata!» dep ornınan turıp otırdı. Júzi qápelimde borlattay dónip ketti. Quwanısh epkininen júregi de ájeptáwir soqtı. Bul, — ustaz aldındaǵı ádepli shákirttiń alǵısqa miyasar bolǵan waqıttaǵı júrek tolqıwı edi.

—Bilimniń saǵası joqarı jaqta, balam! — dedi axun salmaqlı sóylep.

–Awa. Xiywada, Buxarada, Samarqandta... Nawayı, Fizulı, Bedillerden kóp bilim alasań. Onnan arı ketseń Jámiydiń sátirleri, Hafizdıń almastay ǵázzelleri, Saadiydiń hikmetleri, Omar Hayyamnıń tamasha rubayıları, Ábiw Rudakiydiń, Ábiw Ibn Sina menen Ál Beruniydiń ilimiy taǵliymatları. Sizdi jeti qat álemge tanıs qıla beredi... Biraq, medresege barmasań, Bozatawda otırıp Jámiy, Saadiylerdi oqıp túsine qoyarma ekenseń? Baǵana ayttım ǵoy. Kitap ǵáziynesi, ilim bulaǵı, — úsh tilde: arab, parsı, túrk tillerinde. Bul tillerdi úyrenbey, ótken danıshpanlardıń ǵáziynesin asha almassań, balam! Meni ustaz dep sıylasań, bergen keńesimdi tárk etpeseń, Xiywa ya Buxaranıń medresesine barıp, bir-eki jıl tálim alıp qayt. Ilimdi suwday ishken neshe mudarrisler sonda, Iraniy, arabiy, túrkey shayırlardıń ne qıylı «diywanları» sonda, medresede balam. Barsań pátiya bereyin!

—Aǵam menen bir oylasayın ata.

—Ákeńiz benen oylasılǵan. Maqullasqanbız...

Axun jımıyıp kúldi. Ájiniyazdıń kózi jarq etip, eki qolın kókiregine qawsırdı.

—Qullıq ata, qullıq!

—Jay qolıńdı! — Elmurat axun shákirtine duǵa etti,— keter aldında xabarlas.

—Ájep!

—Qaytaman onda.

Axun ornınan qozǵala bergende shákirt ornınan ushıp turıp,

gewishin aldına ákelip qoydı da, hasanı qolına uslattı...

41

* * *

Balanıń kóz aldınan Xiywa, Buxaranıń aspan menen talasqan naǵıslı biyik medreseleri saǵımlanıp ótip tur. Maqtımqulınıń qol jazbalarına kóz juwırttı. Túrkmenniń ullı alımı da sonda oqıǵan. Men de...

Usı waqıtta jas jigittiń júregine álle qanday bir ıshqı sezimi shaypalıp ketti. Xiywaǵa baraman dep ustazına wáde etip saldı. Xanzadanı qáytedi: «Meni taslap qayda barasań», dep kózi móltildep qız qarsı aldına kelip tura qaldı. Sol qızdan túsken ushqın júreginde ǵıjlap tur. Esine alǵan sayın ıshqı otı lawlap, jigitti elitip biyhal etip baratır. Qurbanáliy.. Joq, joq jatqa kózi qıyǵısı kelmeydi. Sol qız salǵan ıshqı,qoz júregi menen qosa pitip, etine erisip ketkendey...

Íshqı hámiri menen qolına alǵan qálemi aq qaǵaz betine muhabbat sherin tóge berdi.

Kózime kórindi begler bir janan, Shiyrin janım otqa jaqtı da ketti. Yalǵan joq, bu sózde, aǵalar inan, Mıń jılwa naz benen baqtı da ketti.Uyqıdan oyanıp, kórsem bir janan, Kirpigi oq kibi, qasları kaman, Aqılımdı ketirdim kórgen sol zaman,

Maǵan bir awır júk arttı da ketti...

Jazıwǵa erinbese, qızdıń táriypi-sózi tawsılajaq emes. «Bul bolmas!», dedi.

«Sálemnama jollaw kerek»...

Jigit Maqtımqulını qolına alıp, úlgi izledi. Usı maqul bolar...

Ílǵal etip, biraz jerden jol asıp, Keshletip

ǵaybana elińe keldim, Seniń ıshqı otıń, lawlap ulasıp, Labte palıń, shiyrin tilińe keldim.

Násip aydap keldim tánhá ózińe,Qálem qaslı, totıyaday kózińe, Jıllı juwap qaytarar dep sózime, Úmit arzıw menen janıńa keldim.

Ájiniyaz qaǵazdı eki búklep, kisesine saldı da, baydıń awılına júriw ushın kiyine basladı.

42

Inisi Shaniyaz kirip keldi.

—Ájaǵa, seni atam shaqırıp atır.

—Házir baraman, — dep Ájiniyaz shapanın iynine jelbegey salıp, úlken úyge kirip

bardı.

Qosıbay tórde kitap ashıp otır eken. Nurjamal qazan oshaq jaqta qap jamap otır. Sálem berip kirgen balasınıń kelbetine jalt qaradı. Ákesiniń kóziniń nurı salqın. Sheshesi de uwayımlı kisiniń pishiminde. Kewilsiz aldındaǵı xızmetinde ıqlassız islep otır. Ájiniyaz oń japsarǵa barıp otırdı.

Qosıbay balasınıń qas-qabaǵınan, ajarınan álle qanday bir nárseniń sezigin tapqısı kelip, sınshıl kózlerin qadap otır.

— Balam, ótken aqsham qayda boldıń? Tań atqanda kelip jattıń ǵoy...

—Qıdırdıq aǵa, biymezgil qayttım.

—Amanlıq qıdırıspa ma edi?

Tap usı jerde Ájiniyaz ushın Nurjamal bolsa ketti. Baǵanadan beri Qosıbaydıń erjetken balasına bergen sorawın jónsız kórip otırǵan ol, Ájiniyaz aǵasına qattı sóz aytıp salama dep qáweterlenip otır edi. Qosıbayǵa kiyligip sóyledi:

— Balańdı qashanǵı baylap qoyasań? Shúkir jigit bolıp kiyatır.

«Biymezgil nege keldiń?» dewge qız emes. Erkek bala... Mereke-meyliske barǵan shıǵar. Qosıbay ejeskennen nátiyje shıqpaytuǵının sezdi de, gáptiń ushınbasqa jaqqa burdı.

—Erjannıń qarındasın uzatıp baratırǵanda bir topar adamlar talap, alıp qashıptı ǵoy. Onı esittiń be?

—Esitpedim aǵa! Kim uzatıp alıp baratır eken? — Ózine qayta soraw berdi. Qosıbay ızalı túrde ishinen: «Sen aman emesseń ǵoy!» dep teris qaradı. Bir-birin bir maydan qasqabaq penen baǵısıp otırdı. Ákesi taǵı jańaǵı gápke ushqının shıgardı. — Búgin ustazıń keldi me?

—Kelip ketti.

Balasına gúna taǵa almaǵan sóń, pák júzine qarap otırıp: «Keterde irenjitpeyin!» degen Qosıbaydıń júreginde atalıq rehim payda boldı.

— Balam!

Men aqılsızlıq etip jasımda medreselerge túse almadım. Námentay molla bul kúni awılda da kóp. Awıldıń mektebin tawıstıń. Endi Xiywa-ǵa barıp, oqıp qaytsań qáytedi. Ustazıń menen ekewimiz usılay oylasıpedik.

43

Ájiniyaz ákesiniń Xiywaǵa jiberiwdegi maqset-miyzamın jana túsindi.Ol eldi qıymay qansha tawlansa da ákesiniń oqıwǵa alań bolsın dep alısqa jiberip atırǵan oyın túsinip, «awılda tartıs, daw-jánjeldiń arasındaóskennen, ilim alǵanda abzal ǵoy!» degen atanıń keńesin maqul kórdi.

—Boladı aǵa! Oqıyın. Xiywaǵa ma, Buxaraǵa ma?

—Házirshe jaqın jer— Xiywa maqul bolar.

Nurjamal, «nege kelisim berdiń!» degendey, balasına odırayıp qaradı.

Bas awırıp, baltır sızları bar... Xiywaǵa atlı ketkende yarım aylıq jol. Ájiniyaz kúle shıray berip, jımıydı.

— Qoy apa! Quday miynet bereyin dese, úydegi barma, dúzdegi barma. Jórgekke salıp saqlaǵanda tappay ma! Ustazımnan pátiya alıp qoydım. Barayın!

Soraw hám tapsırmalar

1.Jazıwshı Ájiniyazdıń obrazın qalay súwretlegen?

2.Ájiniyazǵa Xiywada oqıwdı kim másláhát etedi?

3.Romanda Ájiniyaz shayır ómiriniń qaysı dáwirleri súwretlengen?

4.Romandı oqıń hám mazmunın aytıp beriń.

5.«Ájiniyaz» romanında klassik shayırdıń ómirine tiyisli qanday waqıyalar sózetilgen? Shıǵarmaǵa qısqasha túsinik beriń.

6.Ájiniyazdıń tuwǵan eline degen súyispenshiligi qalay berilgen?

7.«Ájiniyazdıń dosları» degen temada shıǵarma jazıń.

«ÁDEBIYAT TEORIYASÍNAN MAǴLÍWMAT

Roman — turmıstı, jámiyetlik qubılıslardı, waqıyalardı keń kólemde súwretleytuǵın shıǵarma. Bul janr óziniń kótergen máseleleri jaǵınan da, turmıstı qamtıw masshtabı menen de birneshe gúrriń hám povestlerdiń wazıypasın bir waqıttıń ishinde atqara aladı. Sonlıqtan da, roman janrı basqa janrlarǵa qaraǵanda kútá quramalı hám qospalı, birneshe janrlardı óziniń boyına sińirgen sintetikalıq sıpatqa iye.

Qaraqalpaq ádebiyatında roman janrı milliy folklorlıq shıǵarmalardaǵı, hár qıylı dástanlardaǵı, klassikalıq ádebiyattaǵı liro-epikalıq dóretpelerdegi geypara dástúrlerge iye bolsa da, al, shın mánisinde ol ótken ásirdiń 50-jıllarınıń aqırına qaray qáliplesip rawajlana basladı. 1950-jıllardaǵı qaraqalpaq prozasında A.Begimovtıń «Balıqshınıń qızı», J.Aymurzaevtıń

44

«Ámiwdárya boyında», Ó. Ayjanovtıń «Aral qushaǵında» romanları dáslepki romanlarǵa mısal bolsa, sońınan T. Qayıpbergenovtıń «Sońǵı hújim», «Qaraqalpaq qızı», K. Sultanovtıń «Aq dárya», «Ájiniyaz», X. Seytovtıń «Mashaqatlı baxıt» h.t.b. jazıwshılardıń romanları menen izbe-iz tolısıp bardı.

ǴALÍM SEYTNAZAROV (1927— 1994)

Ómiri hám dóretiwshiligi. Ǵalım Seytnazarov kórkem ádebiyatqa ótken ásirdiń 50-jılları talantlıshayır, qálemi jedel jurnalist, sheber prozaik jazıwshı sıpatında kirip keldi.

Ǵ. Seytnazarov 1927-jılı Taxtakópir rayonında tuwıladı. Kópshilik talant iyeleriniń táǵdiri sıyaqlı onıń da balalıq hám jaslıq jılları urıstan aldınǵı hám urıs jıllarındaǵı awır qıyınshılıqlarǵa tuwra keledi. Jaslayınan kórkem ádebiyatqa qızıǵıwshı, zeyinli Ǵ. Seytnazarov orta mektepte oqıp júrgen jılları-aq qosıq jazıw menen shuǵıllanadı. 1943-jıldan baslap óz miynet jolın baslawısh klaslarda muǵallim bolıp islewden baslaǵan ol

1944-jılı muǵallimler kursın, 1947-jılı bolsa Alma-atadaǵı jurnalistika kursın oqıp pitkeredi. 1951-jıldan baslap rayonlıq gazetanıń xabarshısı, 1954 — 57-jılları jaslar gazetasınıń xabarshısı, 1957 — 63-jılları respublikalıq radioesittiriw komitetinde bas redaktor, 1963 — 64-jılları Qaraqalpaqstan jazıwshılar awqamında juwaplı xatker wazıypaların atqarsa, húrmetli dem alısqa shıqqanǵa shekem 1964 — 90-jılları Mámleketlik televidenie hám radioesittiriw komitetinde isledi. Ǵ. Seytnazarov talantınıń áyne jetilisken shaǵında 67 jasında qaytıs boldı.

Ǵ. Seytnazarov 1953-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası boldı. Belgili talant iyesiniń «Dáslepki dápter» (1960), «Erlik belgisi» (1961),

«Razlivtegi qos» (1968), «Sırlasıw» (1977), «Temir qazıq» (1982), «Tańlamalı shıǵarmaları» I tomlıq (1985) poeziyalıq toplamları menen «Qızıl qum novellası»,

«Jalǵız atlı» gúrrińleri, «Dawıllar arasınan», «Gújim haqqında qıssa», «Juldızlı túnler», «Bóget», «Bir semyanıń balaları»povestleri menen «Máwsimler muqamı» romanı basılıp shıqtı. Jazıwshı

45

1969-jılı Qaraqalpaqstanǵa miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri, 1977-jılı Ózbekstanǵa miyneti sińgen mádeniyat xızmetkeri, «Dawıllar arasınan» povesti ushın Berdaq atındaǵı Mámleketlik sıylıqtı alıwǵa erisedi.

Ǵ. Seytnazarovtıń «Sónbese shayır shırası» «Waqıt hám adamlar»,

«Saǵınıshtay sarı qumlar», «Sırlasıw» h.t.b. lirikalıq qosıqları publicistikalıq súwretlewlerge oǵada bay bolıp keledi. Shayırdıń «Awıl qatarlarınan», «Tuwılǵan jer», «Tuwılǵan jer oyları», «Saǵınıshtay sarı qumlar»,

«Altın bosaǵam», «Aq otawım», «Baxtı bálent respublikam», «Ellikqala dápterinen» qosıqlarınıń hárbirinde tuwılǵan jerdiń gózzal tábiyatı, qaytalanbas ózine tán tábiyiy ózgeshelikleri shayırlıq yosh penen jırlanadı.

Ǵ. Seytnazarov liro-epikalıq janrda da tınımsız qálem terbetip «Qız bulaq», «Nadenka», «Atpas bolar aqquwdı», «Súyiw jırı» balladaların jazǵan bolsa, «Sahra sazları», «Diyqan dala», «Sırlasıw», «Temir qazıq» poemaların da dóretedi.

Ábu Rayxan Beruniy obrazı qaraqalpaq prozasında O. Bekbawlovtıń

«Beruniy» romanında, T. Seytjanovtıń «Beruniy» pyesasında sheber súwretlengen bolsa, Ǵ. Seytnazarovtıń «Temir qazıq» poemasında da avtordıń Beruniy jasaǵan dáwirdi hám onıń obrazın jasawda kóp miynet etkenligibayqaladı.

Proza tarawında jazıwshınıń «Qızıl qum novellası», «Dawıllar arasınan», «Oralıw», «Jalǵız atlı», «Bóget» sıyaqlı gúrriń hám povestleri de házirgi dáwir qaraqalpaq prozasınıń rawajlanıwına salmaqlı úles bolıp qosıldı.

ATPAS BOLAR AQQUWDÍ

(ballada)

Aspan astın nurǵa bólep, Appaq altın tań atadı, Quwanıshqa qalǵan shóllep,Kól qusların oyatadı.

Ay-hay gózzal tirishilik!

Quslar neden jasqanadı,

Azan-qazan kól qushaǵı,

Tártipsiz xor baslanadı.

46

Al aydında eki aqquw, Áste júzip júr nazlana, Olarǵa hesh jetpes qıyqıw,Oyın salsa kerbazlana.

Kóldiń kórkin toltırǵanday, Názer salsań kelbetine, Bazda qarap qumartqanday,Kóldegi óz súwretine.

Bir-birine moynın salıp,

Nazlanısıp qarasadı,

Erkeligi mıń dolanıp,

Tábiyatqa jarasadı.

Aqquw moyını qanday gózzal, Súwretlewge til jetpeydi, Iyilse ol suwǵa máttal,Kól quraǵın alıp jeydi.

Eki aqquw oyın qursa,

Tábiyattıń abzallıǵı, Nurlı tańda kerbazlansa,

Tirishiliktiń gózzallıǵı.

* * *

Adamlar ullı deymiz ǵoy,Tabılar onıń mıń mini, Awmasıp keler teńizǵoy, Jaqsısı menen zulımı.

Qos aqquw júzer aydında, Ómirge-ómir qosılǵan, Súńgiwdiń taǵı aldında, Gúrs etti mıltıq tosınnan.

Kól jańgırdı tımıqta, Qorqınıshı káramat, Túsinbey zalım quwlıqqa, Tań qaldı aqquw sol zamat.

47

Qorqınıshtan birewi, Kólbep ushtı biyikke,Álle nede tilegi?

Álle neni bilip pe?

Birewi qaldı ornında, Qos qanatı jayılıp, Aq tósi jattı aldında, Aydındı júzgen ayırıp.

Gúrs etti mıltıq taǵı da,

Aqquwǵa ushqan tiymedi,

Móldirep kózi aydınǵa, Jetim qus zar-zar áyledi.

Jubın ol oylap qamıǵıp, Júregin qayǵı tiledi, Oljasına shadlanıp, Mırjıyıp mergen kúledi.

* * *

Shoq awıl kóldiń jaǵası,Bir jarasıq tapqanday, Kózge ısıq dalası,

Aq otawlar aqquwday.

Dey almaymız biraq ta,

Alpıs otaw, alpıs úy,

Bolmasa da jıraqta,

Shetirekte jalǵız úy.

Sońǵı juldız batqanda, Túrilip tún etegi, Jazdıń tańı atqanda, Aqquw ushıp jetedi,

Jalgız úydiń shettegi.

Tóbesinen tań erte,

Qalqıp ushıp ádette,

Aylanadı on márte.

48

Joqlap sorlı jubayın, Úy tóbesin aylanar, Qara kózde jas qalıń,Kúnler óter, ay qalar.

Sıńsıp úshsa nalası, Nárestedey kóriner, Sawlap aqqan kóz jası,Shańaraqqa tógiler.

Qayda ketti jubayım,

Mennen nege ayırdıń?

Tarılıp ketti aspanım,

Qanatımdı qayırdıń.

Sıńsıydı aqquw usılay, Qayısıp gózzal sıńsıydı, Jetimlik sırın bilmegen, Adamlar bar-aw mıń qıylı...

Sıńsıydı jetim, izleydi,

Kelmeske ketken jubayın,

Usınday etken ómirdi,

Zulımlıq atı ońbasın!

** *

—Uyqımda sirá maza joq, Aqquwdıń úni jat maǵan, Ózime de obal joq, Ekewin birden atpaǵan.

—Dep bir kún mergen ashıwlı, Tırsıyıp ketip talaǵı,

Mıltıǵın turǵan asıwlı,Keregeden julıp aladı.

Juwıra shıǵıp gózledi, Nıshana— jetim aqquw ǵoy,Mergenniń qanlı izleri, Kelmedi-aw oǵan jaqtı oy.

Qońsı ana keldi de, Alqına soǵıp júregi, Iyterip taslap mergendi,Mıltıǵın qaǵıp jiberdi.

Analar bárha sabırlı,

Qıssada ashıw júregin,

Kózinde qáhár jalını,

Qısqasha ayttı tilegin.

— Jan qıynaǵan adamlar,

Óziniń janın qıynaydı, Qanǵa jerik nadanlar, Oz qanına da toymaydı.

Kól erkesi aqquwdı, Zálelsiz gózzal ájayıp, Aqquwdı qurtsań nabada,Suw qaladı azayıp.

Suw bolsa-máńgi ómiriń,Suwtirishilik turaǵıń, Aqquwdıń úzseń ómirin, Suw qurıydı shıraǵım.

Tirishilik jolı— mıń qıylı, Ashaber onıń bulaǵın, Atpas bolar aqquwdı, Atpas bolar, shıraǵım.

Tasla balam mıltıqtı,

Tirishilik jolı mıń qıylı, Ómirdi súyseń mıń qıylı, Atpa balam aqquwdı, Atpas bolar aqquwdı!

* * *

Tıńladıń ba áziz doslar,

Shın qobızın analardıń?

50