Ádebiyat 9-kl

Taslar erip, wayran bolıp, toplar jardı Karpat tawın.Tawqusları zar jıladı, erteli-kesh tıńlańızlar!

Tınıshlıqtı súygen bolsań, azatlıqtıń dámin tatıp,Uwız emgen bala sesti shırqıradı, tıńlańızlar!

Awır kúnler keldi mine, qorǵa onı qáhárlenip, Jerde, suwda, tawda qanlar burqıradı, tıńlańızlar!Aqılı bolsa jiberme sen, adamgershilik arın satıp,Haslı jaman iytler hár waq qutıradı, tıńlańızlar!

Teńiz tuwlap, shaqmaq shaǵıp, dawıllattıń atlanǵanda, Bedew atlar doynaǵına, qulaq salıp tıńlańızlar!

Baǵı-bostan, hasıl-jerdi, kóp batırıp qoymań qanǵa, Qan ushınqan, jan ushın-jan, jawdan alıp, tıńlańızlar!

Oylap qarań, jesir beriw-nishter kibi batar janǵa,Xalıq ádetin-tariyxlarda, yadqa alıp tıńlańızlar!

Alǵır suńqar minip alıp, kók qoynında ushsın ullar,Jarq-jurq etken jasıllardıń ısqırǵanın tıńlańızlar!

Temir tuyaq tulpar minip, jawǵa jalın shashsın ullar,

Uralaǵan dawıslardıń jańlaǵanın tıńlańızlar!

Kún Shıǵıstan jarqıldatıp, batıstan nur shashsın, ullar,

Quwat bolıp, jeńis jırın sayraǵanın tıńlańızlar!

Biraq jeńis ózi kelmes, qurban bolar neshe janlar,Qurban bolǵan doslar sózin tariyxınan, tıńlańızlar!

Ana-Watan hám xalıq ushın, sel-sel bolıp, aǵar qanlar. Azatlıqtıń qıranların mehribannan, tıńlańızlar!

QÍDÍRBAY SAYÍPOV

(poemadan úzindi)

1.

Seni eslesem gúller tergim keledi, Muzeylerge barıp kórgim keledi, Egiz kibi birge júrgen kúnimdi, Jas áwladqa aytıp bergim keledi.

31

Kishipeyil, aq kókirek múlayım, Kórgende ashılar kewil sarayım, Qarshadaydan qasımda edi, Qıdırbay,Júrek súygen jas ómirin jazayın!

Jazdıń kúni jelpingen jel, jipek jel,Janǵa ráhát baǵısh eter biymálel, Biz júrippız aymaǵında araldıń, Qıdırbaydıń ata-anası bolǵan jer.

Írǵalısıp basqan jerdıń bólegin, Atızlarda altın masaq, mol egin, Tábiyattıń túńgi sulıw kórkine, Íshqı ketip, shulǵıp turdı júregi.

Úndemeydi aqıl huwshı dalada, Kóz nıshanı saylar menen salada,Kózge ısıq kóringendey kórkemlik,Esine bul ullı eles salama?!

Bazda turıp qalıp, uzaq oylanıp, Bazda átirapqa qarap urlanıp, Bazda kókti, ál-aspandı gózleydi,

Jas búrkittey ushpaq ushın qomlanıp.

Aydın shalqar Araldı da sharlaydı, Aq jol tolqın arǵımaqtay harlaydı, Uzaq-uzaq, buldır-buldır kóringen, Tóbelerdi, biyiklerdi barlaydı.

Jas kewili tınım tappay talpınıp, Turǵan yańlı keste sızıq tartılıp, Baǵlar kózge buwdaqbuwdaq kóriner,Gújimler tur japıraqtan «júk» artıp.

Máńgi ashıldı el tılegi, el baxtı, Kózi toymas kórip turǵan elattı,Tún tábiyat túrli túske bólenip, Qulpı dónip kórinip tur ay jaqtı.

32

Asqar tawlar álwan-álwan qabatlı, Qızıllanǵan qırman yańlı qımbatlı,Aq qaǵazǵa túsirsem dep barlıǵın, Oylanadı sulıw jigit sımbatlı.

Baǵ ishinde ósip turǵan bir gúldiń, Shaqasında sayrap turǵan búlbúldiń, Bári tur ǵoy qıl qálemniń ushında, Keregindey shayırlıǵı bay tildıń.

Sóyler edi Qıdırbayda qıl qálem, Kúndey kúlip turǵanday-aq bar qálem,

Der edi er, — bul dúnyadan mol dámem, Shayırlarday sheshen bolıp tuwılsam.

Qıyal etip buzbay sulıw sayranın, Araladı sala menen sayların,

Sol júrgende aymaǵında araldıń,Bilip aldım júrektegi ármanın.

Kózdi tartqan kórkem sulıw dalanıń,Tıńga ornaǵan álwan-álwan qalanıń, Tereń oylap ótken, keler ómirdıń — Kózim kórdi súwretlerdi salǵanın...

2.

Órnekli el — ullı ómirdıń órinde,

Tebirendirip turǵan eldiń jerinde.

Qıdırbayǵa taǵı talay jolıqtım, Otır eken teatrdıń tórinde.

Saǵınǵanday saxnaǵa qarasam, Sulıw kórinis tartqan eken orasan.Janıp, kúyip juwap berdi bawırım,

Bunıń ne dep Qıdırbaydan sorasam.

— Anaw, Aral, mine Ernazar qorǵanı, Mártlik penen bolǵan eldıń qurbanı,

Tap usıman Ernazardı atqan jer,

El perzenti jer qushaqlap jatqan jer.

Dep Berdaq pyesanıń maketin dúzip, Kemisin toltırıp, artıǵın gúzep, Saxnanıń ustası sheber Qıdırbay, Talantın kórsetti barınsha bezep.

Atanıń saqalın, ananıń shashın, Babalardıń oqıp, dástúr murasın,Aqıl oyı menen birdey dúzetti, Jańa jaylar menen eski murasın.

Qıdırbay qolınan qulpı gúl endi, Saxnamız sulıwlanıp gúllendi, Ar-namıslı uldı, tasqın talanttı,Xalıq umıtar ma súyikli uldı...

3.

Qıdırbaydıń Juman tuwǵan aǵası, Juman jaqsı adam hesh joq bahası,Kishipeyil, aq kókirek, hasıl jan, Jaylaǵanı Aral tenız jaǵası.

Juman jastan Qıdırbaydıń panası,

Misli kishkentaydan ata-anası, Qıdırbaydı jaslayınan oqıtıp, Óssin degen ullı tilek sanası.

Qapa bolma jan bawırım, kúndey kúl,Usı bastan dos-dushpandı tanıy bil, Qıdırbaydı balasınday saqladı,

Janday súygen jan jeńgesi Orıngúl.

Jas basınan tárbiyalap ósirdi, Kiyindirdi, qoldan pallar ishirdi, Qıdırbaydı tuńǵıshınday álpeshlep,Erkelese balalıǵın keshirdi.

34

Qıdırbaydıń ósip sezim-sanası, Órnek boldı ómiriniń sanası, Tashkenttegi ustazlarǵa tanılıp,Ósip shıqtı Qaraqalpaq balası.

Bir kún edi ómirimniń bos kúni, Tap usı kún kewilimniń bos kúni,Qıdırıp bardım Qıdırbaydıń úyine, Quwanıstıq kelgen yańli qos kúni.

Apaq-shapaq bolıp qaldıq sóylesip,

Sózler ketti bir-birine úylesip.

Hár saparı altın sandıq ashılar,

Burınnan-aq júrek ketken júylesip.

—Jolmurza aǵa,— dep sóz baslap Qıdırbay, Irkildi de qaldı, sońın aytalmay,

Nege ekenin bilmey, men de qısıldım, Dedi— búgin shıqtım heshbir jata almay...?!

—Ne bop qaldı, salamatlıq sawlıq pa?!

—Kózim tústi bir qızılsha jawlıqqa...!

—Qaraǵım-aw tanıstıńba burınnan,

—Óz-ózime dep júrippen hawlıqpa!

—Atı jónin bolarma eken biliwge?!

—Bir wádeni qoyıp edik búginge!

—Nókiste me, qızalaqtıń atı kim?

—Atı Záwre, qayıl ómir súriwge!

Bir-birine bop ekewi janajan, Erlizayıp ómir súrdi jańadan,

Súygen júrek saltanatlı kún kórip,Eki jas jasay berdi mehriban!

... Oy qıyalı mánziline jete almay,Oy tolqını menen túnde jata almay,Ótken ásır, órtengen jer órtli el, Kóz aldına kelip turar qatarlay.

35

Ótken ómir, ata-baba, anamız, Uzaq bolsadaǵı dáwir aramız, Salıw ushın ótken ómir súwretin,Qıl qálemdi birden qolǵa alamız.

Óz úyinde ustaxana ishinde, Usı bıyıl iyul ayınıń ishinde,

Talwaslanıp tolǵanadı Qıdırbay, Ullı oyda kúndiz benen keshinde.

Teńizlerde tolqın basa suw betin, Úyrek ǵazlar iyeleydi kól shetin, Bir kúnleri jazıwshılar jayına, Alıp keldi Kúnxojanıń súwretin.

Túnergen túnekten bir shıraq qılıp, Ádebiyat ómirine bay qılıp,

Tawap etip Kúnxojanıń súwretin, Kórgen adam qaldı birden jaqtırıp.

Taǵı oy tuwıp usı jıldıń gúzinen,Ilham alıp hárbir aytqan sózinen, Ay nurında Ájiniyazdı esleydi, Sulıw súlder bir-bir ushıp kózinen.

Uyqılaǵanda túsi boldı Ájiniyaz, Sózleriniń bası boldı Ájiniyaz, Ájiniyazdı duyım jurtqa tanıtpaq, Oylarınıń eń hasılı Ájiniyaz.

Sayran etip kiyigindey dalanıń,

Talay sızdı tileginiń talabın,

Jıl jılısıp aylar-ayǵa almastı, Jaǵa almadı oyındaǵı shıraǵın.

Jas júregi tolqınlaydı, tuwlaydı, Tuwlaǵanda qos qulaǵı shuwlaydı, Ájiniyazdıń túri-túsin eleslep, Titirkenip tula boyı juwlaydı.

36

3.Ekinshi jáhán urısı jıllarında qaysı shıǵarmalarında watandı qorǵaw ideyası menen jawıngerlerdi mártlik islerge shaqırıw keńnen sáwlelendi?

4.Shayırdıń usı dáwirde qanday poemaları shıqtı?

5.Urıstan sońǵı jıllardaǵı lirikalarında qanday temalar súwretlendi?

6.Shayır «Ulım tıńla» qosıǵında qaysı dáwir waqıyasın sóz etedi?

7.Áke óz ulına Watan aldındagı óz wazıypasın qalayınsha uqtıradı?

8.«Qasqır qozı dushpanı» degen qatarlarǵa tereń itibar beriń.

9.Qosıqtı yadlap alıń.

10.Shayır «Tıńlańızlar» qosıǵında xalıqtı qanday ullı maqsetlerge shaqıradı?

11.Xudojnik «Qıdırbay Sayıpov» poemasın oqıp, aytıp beriń.

13.Ol eń dáslep kimlerdiń súwretin salǵan.

KARAMATDIYIN SULTANOV (1924 — 1989)

Ómiri hám dóretiwshiligi. Talantlı prozaik jazıwshı K. Sultanov 1924-jılı Moynaqta Aqdárya awılında tuwıldı. Ol 1941-jılı Shımbaydaǵı peduchilisheni pitkerip awılda muǵallim, rayonlıq

«Qızıl balıqshı» gazetasında (1947 — 1949) ádebiy xızmetker bolıp islese, 1949 — 1974-jıllar aralıǵında respublikamızdıń baspa sóz oraylarında «Qızıl Qaraqalpaqstan» (házirgi «Erkin Qaraqalpaqstan») gazetasında xabarshı, «Jas Leninshi» (házirgi «Qaraqalpaqstan jasları») gazetasında hám radio komitette bólim baslıǵı lawazımların atqaradı. K.Sultanov 1960-jıldan Jazıwshılar awqamınıń aǵzası edi. Onıń shayır sıpatında «Waqıt

qosıqları» (1949), «Dáwir táriyipi» (1969), «Altın dáwir» (1983) qosıqlar toplamları, proza tarawında birneshe osherkleri hám gúrrińleri,

«Aqdárya» hám «Ájiniyaz» romanları rus hám ózbek tillerinde de járiyalandı.

K. Sultanovtı keń oqıwshılar jámiyetshiligine ideya-tematikası hám kórkem ózgesheligi menen de jaqınnan tanıtqan shıǵarmalarınıń biri «Aq dárya» romanı.

Bul romanda tiykarınan bir awıl adamlarınıń urıs dáwirindegi pidákerlik miynetleri súwretlenedi. Ondaǵı qaharmanlardı bir-birinen

38

joqarı yamasa tómen qoyıwǵa bolmaydı. Romandaǵı Jámiyla, Jumabay, Qaliyla, Tilemis Saburov, Ajar, Máteke báride óz isiniń mamanı. Olardıń maqseti bir — olda bolsa teńizden mol balıq awlap, frontqa jaqınnan járdem beriw hám sol arqalı jeńisti tezletiw. Sonıń ushın, olar

«Sawashtaǵılardıń xızmeti bizden on ese awır-ǵoy, biz nesine miynetten qashamız» — deydi.

Romandaǵı hárbir adamnıń xarakteri menen is-háreketleri oǵada isenimli súwretlengen.

Romandaǵı barlıq waqıyalar Jámiylanıń átirapında sóz boladı. Jazıwshı Jámiyla obrazı arqalı urıs dáwirinde hárqanday qıyınshılıqlarǵa shıdam bergen miynette márt, hadal, óz erine opadar, haq sózli, miyirman hayal-qızlarımızdıń jarqın kelbetin súwretlegen.

Jumabay obrazı arqalı óz isine puqta, kem sózli, hadal hám miynetkesh insannıń kelbeti jasaladı. Ol Jámiyla menen balıq awlap júrip, bólingen muzda birneshe kún qalıp qoyǵanda da, oǵan qıyanet etiwdi oylamaydı. Ol dostı Saparǵa sadıq. Sapardı óldi degen xabardı esitiwden Jámiylaǵa úyleniwge bolar edi. Lekin, ónıń adamgershilik ar-namısı bu-ǵan jol qoymaydı. Sapar fronttan kelgennen soń ósek sózge ergende de oǵan túsindirip otırmaydı. Ol frontqa ketip, urıs maydanında qaza boladı.

Jazıwshınıń «Aqdárya» romanın oqıǵanda ondaǵı hárbir qaharmannıń obrazı hám is-háreketleri yadta qaladı. Sebebi, jazıwshı sol dáwirdegi xalqımızdıń pidákerlik miynetlerine qosa bay úrp-ádet dástúrlerin, bir-birine bolǵan doslıq hám mehribanlıq qatnasların sheber hám isenimli súwretley alǵan. Jazıwshı bul shıǵarması ushın Respublikalıq Berdaq atındaǵı mámleketlik sıylıqtı alıwǵa miyasar boldı.

Tuwısqan xalıqlar ádebiyatında Aybek «Nawayı» romanında Nawayı obrazın, Á. Yakubov «Ulıǵbek ǵáziynesi» romanında Ulıǵbek obrazın,

M. Áwezov «Abay jolı» romanında Abay obrazın, B. Seytaqov «Maqtımqulı» romanında Maqtımqulı obrazın, qaraqalpaq ádebiyatında

O. Bekbawlov «Beruniy» romanında Beruniy obrazın dóretken bolsa, jazıwshı K. Sultanov «Ájiniyaz» (birinshi kitap) romanında birinshilerden bolıp qaraqalpaq

ádebiyatında klassik shayırlarımızdıń biri Ájiniyaz Qosıbay ulınıń obrazın dóretedi. Jazıwshı bul romanında Ájiniyazdıń jaslıq jılların sáwlelendirgen. Romannıń basında on tórt jasar Ájiniyaz óziniń qatar-qurbılarına dáslepki jazǵan qosıqların oqıp beredi. Bul qosıqlar ele qam, pispegen bolıwına qaramastan, qarapayım xalıqtıń kún-kórisin, jasaw jaǵdayın sáwlelendirgenlikten kópshilikke unamlı tásir

39

jasaydı. Awıldıń eresek adamları da jas shayırǵa úlken húrmet hám isenim menen qaraydı. Romanda Ájiniyaz obrazınıń qáliplesiwi hám elede tereń ashılıwında Esengeldi, Ernazar, Tawmurat, Ázbergen, Qabıl, Ásenbay, Pirim, Turım, Erejep tentek h.t.b. birqansha tariyxıy qaharmanlardıń is-háreketleri sheber qollanıladı.

Jazıwshı Esengeldi obrazın tabıslı dóretedi. Ol bir waqıtları biy bolǵan adam. Házir qartaysa da xalıqqa durıs jol-joba berip awıl arasındaǵı hárqanday ala awızlıqlardıń aldın alıwǵa háreket etedi. Ájiniyaz óz pikirlerin hám keleshektegi ármanların

Esengeldige aytıp oylasqanda Xiywaǵa barıp medresede oqıwı kerekligin másláhát etedi. Xiywa Ájiniyazdıń sana-seziminiń ósiwine hám dúnya tanımınıń keńeyiwine úlken jol ashadı. Ol bul jerde bilim alıw menen birge xalıqtıń turmıs jaǵdayı menen jaqınnan tanısadı. Ol Xiywada alǵan bilimleri tiykarında tariyxıy, filosofiyalıq, didaktikalıq, ashıqlıq temasındaǵı birneshe qosıqların dóretedi. Romanda shayır jasaǵan tariyxıy dáwir waqıyaların ashıwda Ájiniyazdıń hám túrkmen shayırı Maqtımqulınıń qosıqlarınan da sheberlik penen paydalanǵan.

ÁJINIYAZ

(romannan úzindi)

* * *

Kún ullı sáske waqtı. Ájiniyaz otawda bir ózi aqshamǵı hádiyselerdi bir-bir kózden ótkerip otır. Jas jigit júzi qubılıp, gá jımıyadı, gá álle nemege kewili irenjip, ajarı quwarıp, surlanıp ketedi. Oy tolqını jas ba-lanı terbetedi.

Aqshamǵı biydiń awılınan kúyewlep qız alıp kiyatırǵan Xalmurat baydıń arbasına topılǵan baspashı «yawmıtlar», Erjan, Tawmurat, Ájiniyaz, Pirim, Ázbergenler edi. Tawıqtıń ortańǵı shaqırımında Erjan menen Ayzadanı Shomanay begligine qaray atlandırıp qayttı. Ákesi bunnan biyxabar bolıw kerek. Esite qoysa bir urısıwı bar. Oǵan balada moyınsınıp, táwekel kemesine asılıp otır.

Esikten Elmurat axun kirip keldi. Ustazına kózi túsiwden Ájiniyaz qol qawsırıp, órre turdı. Tósek saldı. Axun úydıń amanlıǵına duwa oqıdı. Shákirtiniń salamatlıǵın soradı.

Ájiniyaz ustazı Elmurat axunnıń kelbetine ara-tura kóziniń qıyıǵın salıp otır. Eti semip, kózleriniń nurı aqquwaq tartıp, betiniń almasında,

40